Bilmediğini Bilmeyenlerin Haddini Aşması Algı Operasyonunu Kolaylaştırır mı?

Söylediği Doğrularla Bâtıla Hizmet Edip Alet Olmanın Hazin Sonu

Giriş: En Kullanışlı İnsan, Kullanıldığını Bilmeyen İnsandır

İnsan bazen bilmediği için yanılır; bazen de bilmediğini bilmediği, buna rağmen bildiğinden emin olduğu için başkalarını yanıltır. Birinci hâl, öğrenme ve istişareyle giderilebilecek bir eksikliktir. İkinci hâl ise çok daha tehlikelidir. Çünkü bilmediğini bilen insan, bilenlere danışır; bilmediği hâlde kendisini bilgili zanneden insan ise çoğu zaman danışmaya ihtiyaç duymaz. Kendi kanaatini bilgi, tahminini delil, yorumunu kesin hüküm yerine koyar.

İşte bu durum, yalnızca ferdî bir bilgi eksikliği değildir. İnsanların itibarını, toplumun güvenini, devletin istikrarını ve milletin ortak menfaatlerini ilgilendiren ağır neticeler doğurabilir.

Üzerinde özellikle durulması gereken bir hakikat vardır:

Bazen en kullanışlı insan, kendisinin kullanıldığını bilmeyen insandır.

Çünkü bir insanı başkalarının maksatlarına hizmet ettirmek için her zaman onunla gizli bir anlaşma yapmak, para vermek veya açıkça talimatlandırmak gerekmez. Onun bilgisizliğinden, öfkesinden, aidiyetinden, dinî hassasiyetinden, şahsî zaaflarından veya kendisine duyulan güvenden yararlanmak da yeterli olabilir. Kişi, kendi iradesiyle hareket ettiğini zannederken başkasının hazırladığı zeminde yürüyebilir; kendi kanaatini savunduğunu düşünürken başkasının maksadına hizmet edebilir.

Üstelik bu istismar, yalnızca yalanlar üzerinden yürütülmez. Bazen doğru bir bilgi seçilir, öne çıkarılır, bağlamından koparılır ve başka doğruların üzerini örtecek biçimde kullanılır. Böylece doğru bir söz, yanlış bir neticenin vasıtası hâline getirilir.

Bu sebeple yalnızca “Söylediğim doğru mu?” diye sormak yeterli değildir. Şunları da sormak gerekir: Bu söz neden şimdi öne çıkarılıyor? Kimler tarafından, hangi maksatla yayılıyor? Hangi hakikati aydınlatıyor, hangi hakikatin üzerini örtüyor? Benim açıklamamın doğuracağı netice nedir? Kendi itibarımı kimin hesabına kullanıyorum?

Bu makalenin temel iddiası şudur: Bilmediğini bilmeyen, haddini aşarak uzmanı olmadığı mes’elelerde kesin hükümler veren ve kendi itibarını sorgulamadan kullandıran kişiler, emperyal güçlerin ve algı faaliyetleri yürüten çevrelerin işini kolaylaştırır. Bu kişiler bilinçli bir işbirlikçi olmayabilir; fakat ortaya koydukları netice, bilinçli bir işbirlikçinin faaliyetinden farksız bir hizmete dönüşebilir.

Burada niyet ile neticeyi birbirine karıştırmamak gerekir. Bir insanın iyi niyetli olması, yaptığı işin doğru olduğu anlamına gelmez. Kötü niyet taşımaması da başkalarının kötü niyetine hizmet etmesine engel değildir.

I. Cehaletin En Tehlikeli Hâli: Bilmediğini Bilmemek

İlim geleneğimizde cehalet, yalnızca bilgi sahibi olmamak şeklinde değerlendirilmemiştir. Klasik mantık ve kelâm literatüründe cehl-i basit ve cehl-i mürekkep ayrımı yapılmıştır.

Cehl-i basit, kişinin bir mes’eleyi bilmemesidir. Bilmediğinin farkındadır; sorar, araştırır, bilenlere danışır ve öğrenmeye çalışır.

Cehl-i mürekkep ise kişinin gerçeğe aykırı bir kanaati doğru zannetmesi, üstelik bu kanaatinde kendisini kesin bilgi sahibi görmesidir. Seyyid Şerîf el-Cürcânî’nin et-Ta‘rîfât adlı eserinde açıklanan bu ayrım, bilmemekle yanlış bildiğini bilmemek arasındaki derin farkı ortaya koyar. [1]

Cehl-i basit, insanı öğrenmeye sevk eder. Cehl-i mürekkep ise öğrenme ihtiyacını ortadan kaldırdığı vehmini doğurur. Birincisinde insan eksikliğini görür; ikincisinde eksikliğini dahi göremez.

Bu sebeple cehl-i mürekkep, sıradan bir bilgisizlikten daha tehlikelidir. Çünkü kişi yalnızca yanlış bilgiye sahip değildir; yanlış bilgisini savunacak bir özgüvene de sahiptir. İtiraz edildiğinde araştırmak yerine itiraz edeni suçlayabilir. Ehline danışmak yerine kendi kanaatini dayatabilir. Hatta uzmanlık gerektiren bir mes’elede, yıllarca eğitim görmüş ve tecrübe kazanmış insanların ihtiyatlı açıklamalarını küçümseyebilir.

Kur’ân-ı Kerîm bu hususta açık bir ölçü koyar:

“Bilmediğin şeyin ardına düşme. Çünkü kulak, göz ve gönül; bunların hepsi ondan sorumludur.” (İsrâ, 17/36)

Bu ilâhî emir, yalnızca ferdî hayatımızda değil; dinî, siyasî, iktisadî ve içtimâî açıklamalarımızda da bağlayıcı bir ahlâk ölçüsüdür.

Bilmediği bir konuda konuşmakta ısrar eden, ihtisası olmadığı hâlde kesin hüküm veren ve kendisine yöneltilen haklı itirazları dikkate almayan insan, yalnızca kendi bilgisizliğini sergilemiş olmaz. Başkalarının da yanlış kanaatlere sürüklenmesine sebep olur.

Daha vahimi, böyle bir insanın toplum nezdinde itibarı varsa yanlışının tesiri de büyür. Çünkü insanlar bazen söylenen sözün deliline değil, söyleyen kişinin tanınmışlığına, makamına, kıyafetine veya geçmişteki hizmetlerine bakarak hüküm verir.

İtibar, ilmin yerine geçmez. Şöhret, delil değildir. Kendinden emin olmak da haklı olmanın ispatı değildir.

II. Haddini Bilmek ve Ehline Danışmak Bir Fazilettir

İnsan her şeyi bilemez. Her mes’eleyi araştırmış, her alanda ihtisas kazanmış olması da beklenemez. Fakat bilmediği alanı tanıması, ilim ve ahlâk sahibi olmasının gereğidir.

Kur’ân-ı Kerîm şöyle buyurur:

“Eğer bilmiyorsanız bilenlere sorun.” (Nahl, 16/43)

Bu emir, bilmediğimiz bir mes’elede ehline başvurmanın önemini açıkça ortaya koyar. İstişare, yalnızca birilerinden fikir almak değildir. Gerektiğinde kendi kanaatimizi düzeltmeye, yanlışımızı kabul etmeye ve daha isabetli bir hükme ulaşmaya hazır olmaktır.

Bir dinî mes’elede müftüye, hukuk mes’elesinde hukukçuya, iktisat mes’elesinde iktisatçıya, güvenlik mes’elesinde güvenlik uzmanına danışmak aklın ve ilmin gereğidir. Fakat burada da ölçü, unvana teslim olmak değildir. Uzmanın görüşü de delili, yetkinliği, yöntemi ve diğer güvenilir bilgilerle uyumu bakımından değerlendirilmelidir.

İki yanlış tavırdan kesinlikle uzak durulmalıdır:

Birincisi, hiçbir uzmana ihtiyaç duymadan her konuda kendi kanaatini yeterli görmek.

İkincisi, bir insanın unvanına, makamına veya şöhretine bakarak söylediği her şeyi sorgulamadan kabul etmek.

İlim, şahısların peşinden gitmek değil, delilin peşinden gitmektir. İstişare de aklı devre dışı bırakmak değil, aklı ehil insanların birikimiyle daha doğru kullanmaktır.

Şûrâ sûresinde müminlerin işlerini aralarında danışarak yürüttükleri bildirilir. (Şûrâ, 42/38) Bu ölçü, ferdî kararlardan devlet yönetimine kadar uzanan bir sorumluluk bilincini gerektirir.

Öyleyse insanın haddini bilmesi, zayıflık değil olgunluktur. Bilmediğini kabul etmek, itibar kaybı değil; ilme ve hakikate bağlılığın göstergesidir.

III. Bilenle Bilmeyeni Emperyal Güçler Aynı Şekilde Değerlendirmez

Devletler arasındaki mücadele yalnızca askerî kuvvet, diplomatik münasebet ve iktisadî imkânlarla yürütülmez. Bilgi toplama, karar mercilerini etkileme, kamuoyunun kanaatlerini yönlendirme, toplumların zaaflarını tespit etme ve karşı tarafın iç ihtilaflarından yararlanma da bu mücadelenin önemli unsurlarıdır.

Emperyal güçlerin ve istihbarat teşkilatlarının insanları değerlendirirken bilgi seviyesini, karakterini, zaaflarını, itibarını ve etki gücünü dikkate alması hayatın ve devletler arası rekabetin tabiatına uygundur.

Bilen, araştıran, sorgulayan ve bağımsız muhakeme sahibi insanı yönlendirmek kolay değildir. Böyle bir insan, kendisine sunulan bilgiyi hemen kabul etmez; kaynağını araştırır, maksadını sorgular, başka delillerle karşılaştırır. Dolayısıyla onunla ilişki kurmak veya kanaatini değiştirmek için daha fazla emek ve daha güçlü gerekçeler gerekir.

Buna karşılık bilmediği hâlde kendisini yeterli zanneden insan, yönlendirmeye çok daha açık hâle gelir. Ona kendi kanaatini destekleyen bir bilgi sunmak, öfkesini harekete geçirmek veya dinî ve siyasî hassasiyetlerine hitap etmek çoğu zaman yeterli olabilir. Çünkü böyle bir insan, kendisine sunulan malzemeyi araştırmak yerine kendi kanaatinin doğruluğuna delil olarak kullanır.

Burada önemli bir ayrım vardır: Bir insanın yabancı bir istihbarat teşkilatıyla doğrudan bağlantısı bulunması başka, o teşkilatın veya başka bir çevrenin yürüttüğü etki faaliyetlerine farkında olmadan hizmet etmesi başkadır.

İkinci durumun gerçekleşmesi için kişinin bir yerden emir alması veya bilinçli işbirliği yapması şart değildir. Kişinin bilgisizliği, önyargısı, öfkesi, aidiyeti ve itibarı, başkalarının hazırladığı bir faaliyetin taşıyıcısı hâline gelmesine yetebilir.

NATO’nun 18 Ekim 2024 tarihinde kabul ettiği bilgi tehditleriyle mücadele yaklaşımı da devlet ve devlet dışı aktörlerin kasıtlı, zararlı, yönlendirici ve eş güdümlü bilgi faaliyetlerine dikkat çekmektedir. Bu faaliyetlerin geleneksel medya ve dijital mecralar üzerinden yürütülebileceği; toplumda karışıklık meydana getirme, ayrışmayı derinleştirme ve güveni zayıflatma maksadı taşıyabileceği belirtilmektedir. [2]

Bu gerçek karşısında şu hükmü açıkça ifade etmek gerekir:

Emperyal güçlerin işini kolaylaştıran herkes, onların bilinçli adamı değildir. Fakat bilinçli olup olmamasından bağımsız olarak, onların maksatlarına hizmet eden bir netice ortaya koyabilir.

Bu ihtimali görmezden gelmek saflıktır. Her yanlış açıklamayı yabancı istihbarata bağlamak ise delilsiz ithamdır. Doğru değerlendirme, mekanizmayı tanımak ve somut olayları delilleriyle incelemektir.

IV. Algı Operasyonlarının En Verimli Malzemesi: İtibarlı Fakat Sorgulamayan İnsan

Bir algı faaliyetinin tesirini artıran en önemli unsurlardan biri, mesajın kim tarafından taşındığıdır. Toplumun güven duyduğu bir din adamının, akademisyenin, gazetecinin, siyasetçinin veya kanaat önderinin sözü, aynı cümleyi sıradan bir hesabın paylaşmasından çok daha fazla tesir meydana getirebilir.

Çünkü insanlar bazen mesajın doğruluğunu araştırmak yerine, onu taşıyan kişinin itibarına güvenir.

İşte bu güven, bilgi ve basiretle korunmadığında istismar vasıtasına dönüşür.

Bir insanın dinî hassasiyeti, millî duyguları, devletine bağlılığı veya adalet arayışı elbette kıymetlidir. Ancak bu değerler, bilgi eksikliğini telafi etmez. Aksine, bu hassasiyetler istismar edildiğinde yanlış kanaatlerin daha geniş çevrelere taşınmasına zemin hazırlar.

Algı faaliyetlerinde başvurulabilecek yöntemlerden bazıları şunlardır:

  1. İtibarlı kişileri öne çıkarmak: Toplumun güvendiği insanların sözlerinden yararlanarak bir iddiaya hak etmediği bir güvenilirlik kazandırmak.
  2. Doğru bilgiyi seçerek kullanmak: Bir olayın yalnızca belirli bir yönünü öne çıkarmak, diğer yönlerini gizlemek ve böylece eksik bilgiyle hüküm verilmesini sağlamak.
  3. Bağlamı değiştirmek: Söylenmiş bir sözü, ortaya çıktığı şartlardan kopararak başka bir maksatla dolaşıma sokmak.
  4. Duyguları harekete geçirmek: Öfke, korku, aidiyet, dinî hassasiyet ve adalet arayışından yararlanarak araştırma ve muhakemeyi ikinci plana itmek.
  5. Tekrarla kanaat oluşturmak: Aynı iddiayı farklı hesaplardan ve farklı kişilerden tekrar tekrar yayarak geniş bir kabul meydana getirmeye çalışmak.
  6. İtibarı delil yerine koymak: Bir kişinin geçmiş hizmetlerini, dinî görünümünü veya toplumdaki güvenilirliğini, söylediği her sözün doğruluğuna delilmiş gibi sunmak.

Bu yöntemlerin varlığı, her yaygın iddianın bir operasyon ürünü olduğunu göstermez. Fakat bir iddianın hangi kaynaklardan çıktığı, kimler tarafından yayıldığı, hangi zamanlamayla öne çıkarıldığı ve hangi neticeye hizmet ettiği araştırılmalıdır.

İnsanların önüne yalnızca doğru veya yanlış bilgi konulmaz; bazen hangi bilgiye bakacakları, hangisini görmezden gelecekleri de belirlenmeye çalışılır.

Bu sebeple bir açıklamanın doğruluğunu araştırmak kadar, o açıklamanın hangi bağlamda ve hangi maksatla dolaşıma sokulduğunu anlamak da önemlidir.

V. Mütedeyyin İktidarı Mütedeyyin Cahillerle Yıpratmak

Bir iktidarın dinî değerlere bağlı olduğunu ifade etmesi, o iktidarın her kararının doğru olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde o iktidarı destekleyen herkesin her açıklaması da doğru kabul edilemez.

İktidarı eleştirmek meşru bir haktır. Yanlışları göstermek, yolsuzluk iddialarını araştırmak, kamu kaynaklarının hesabını sormak ve hukukun uygulanmasını istemek herkesin hakkıdır. Ancak eleştiri delile dayanmalı, adalet ölçüsünü korumalı ve insanları peşinen suçlu ilan etmemelidir.

Bir iktidarın en büyük zafiyetlerinden biri, kendi çevresindeki yanlışları görmezden gelmesidir. Kendi taraftarının yanlışına susan, karşı taraftan biri aynı yanlışı yaptığında ağır hükümler veren anlayış, adalet duygusunu zedeler.

Mütedeyyin bir çevrede yetişmiş olmak, insanı her türlü hatadan korumaz. Dinî hassasiyet sahibi olmak, siyasî ve iktisadî mes’elelerde ihtisas kazandırmaz. Bir insanın namaz kılması, sakal bırakması, sarık veya cübbe giymesi, onun her konuda doğru hüküm vereceğini göstermez.

Bununla birlikte, dinî kimliği sebebiyle bir insanın sözüne güvenenlerin sayısı fazla olabilir. Bu güven, ilim ve basiretle birleştiğinde hayırlı neticeler doğurur. Fakat bilgisizlik ve taassupla birleştiğinde yanlış kanaatlerin yayılmasını kolaylaştırır.

Bir iktidarı yıpratmak isteyen çevreler, yalnızca muhaliflerin sözlerinden değil, o iktidarı destekleyen kişilerin yanlış açıklamalarından da yararlanabilir. Hatta kendi çevresinden gelen bir iddia, karşı taraftan gelen aynı iddiadan daha tesirli olabilir. Çünkü insanlar bunu tarafsız, içeriden ve güvenilir bir değerlendirme zannedebilir.

Bu sebeple mütedeyyin insanların kendi çevrelerine karşı da adaletli ve sorgulayıcı olması gerekir.

Bir iktidarı desteklemek, onun adına konuşan herkesin yanlışını savunmayı gerektirmez. Bir iktidarı eleştirmek de onun bütün hizmetlerini inkâr etmeyi haklı kılmaz.

Asıl ölçü, kimin söylediğine bakmaksızın doğruyu doğru, yanlışı yanlış kabul etmektir.

VI. Sarıklı-Cübbeli Cahiller Dinî İtibarlarını Bâtıla Alet Etmemeli

Sarıklı ve cübbeli olmak, insanın dinî ilimlerde yeterli olduğunu gösteren bir belge değildir. Dinî görünüm, ilim, takvâ ve güzel ahlâkla desteklenmediğinde dış görünüşten ibaret kalır.

Toplumda dinî kıyafetin ve dinî söylemin kazandırdığı bir güven vardır. Bu güvenin kıymeti büyüktür. Fakat onu taşıyan insanın, bu güvenin hakkını verecek bilgi ve sorumluluğa sahip olması gerekir.

Bir din görevlisi, dinî mes’elelerde dahi kendi ihtisasını aşan konularda ehline danışmalıdır. İktisadî bir hadise hakkında konuşacaksa iktisatçıların ve hukukçuların tespitlerini dikkate almalı; cezaî bir iddiada bulunacaksa yargı sürecinin sonucunu beklemelidir.

Hele bir insan, dinî itibarını kullanarak belirli kişileri suçluyor, bir grubu peşinen mahkûm ediyor veya delilsiz iddiaları dinî bir hüküm gibi sunuyorsa, bunun vebali ağırdır.

Kur’ân-ı Kerîm, bir topluluğa duyulan öfkenin insanı adaletsizliğe sevk etmemesini emreder:

“Bir topluluğa duyduğunuz kin, sizi adaletsiz davranmaya itmesin. Adaletli olun; bu, takvâya daha yakındır.” (Mâide, 5/8)

Bu emir, yalnızca muhaliflerimiz için değil, kendi çevremiz ve desteklediğimiz insanlar için de geçerlidir.

Dinî itibar, şahsî kanaatleri tartışılmaz hâle getirmek için değil; hakikate, adalete ve güzel ahlâka hizmet etmek için kullanılmalıdır.

Bir insanın dinî kıyafeti, söylediği sözün delili değildir. Bir konuşmanın başına âyet veya hadis koymak da o konuşmanın tamamını doğru hâle getirmez. Dinî metinleri kendi kanaatlerine dayanak yapmak isteyenler, önce o metinleri doğru anlamak ve doğru yerde kullanmakla yükümlüdür.

Dinî görünümün kazandırdığı güveni, ilmin ve delilin yerine koyan kişi yalnızca kendisini değil, kendisine güvenen insanları da yanıltır.

VII. II. Abdülhamid’in Hal‘i: Dinî Meşruiyetin Siyasî Mücadelede Kullanılması

Osmanlı Cihan Devleti’nin son döneminde yaşanan gelişmeler, dinî meşruiyetin siyasî mücadelelerde nasıl belirleyici bir unsur hâline getirilebildiğini gösteren önemli örnekler barındırır.

Sultan II. Abdülhamid’in 1909 yılında tahttan indirilmesi sürecinde hazırlanan hal‘ fetvası, bu bakımdan dikkatle incelenmesi gereken tarihî bir vakıadır.

TDV İslâm Ansiklopedisi’nde Cevdet Küçük’ün kaleme aldığı “Abdülhamid II” maddesinde aktarıldığına göre, hal‘ fetvasının ilk müsveddesini sarıklı mebuslardan Elmalılı Hamdi Efendi yazmıştır. Fetvayı imzalamak üzere davet edilen Fetva Emini Hacı Nûri Efendi ise metinde II. Abdülhamid’e isnat edilen üç önemli suçlamanın doğru olduğu kanaatinde bulunmadığı için imzalamaktan çekinmiştir.

Bu suçlamalar, 31 Mart Vak‘ası’na sebep olmak, dinî kitapları tahrif ettirmek ve yakmak, devlet hazinesini israf etmek şeklinde sıralanmıştır. Hacı Nûri Efendi, padişaha önce saltanattan feragat teklifinde bulunulmasının daha doğru olacağını ifade etmiş; metnin son kısmı değiştirilmesine rağmen imza atmayı kabul etmemiştir. Daha sonra sarıklı mebuslardan Mustafa Âsım Efendi’nin ikna etmesi üzerine süreç ilerlemiş ve fetva Şeyhülislâm Ziyâeddin Efendi tarafından imzalanmıştır. [3]

Bu tarihî hadise, dinî kimlik taşıyan herkesin aynı tavrı gösterdiğini değil; aynı dinî çevrede bulunan insanların dahi farklı değerlendirmeler yapabildiğini ortaya koymaktadır.

Burada asıl dikkat çekici husus şudur: Bir siyasî değişimin meşruiyet kazanmasında dinî hüküm ve fetva ne kadar etkiliyse, o hükmün dayandığı iddiaların doğruluğu da o kadar önemlidir.

Bir fetvanın hazırlanmış ve imzalanmış olması, metinde yer alan tarihî iddiaların kendiliğinden doğru olduğunu ispatlamaz. Fetvanın dayandığı vakıaların doğruluğu ayrıca araştırılmalıdır. Dinî meşruiyet, doğruluğu ispatlanmamış iddiaların üzerine bina edilemez.

Bu örnekten hareketle II. Abdülhamid’in tahttan indirilmesini bütünüyle yabancı istihbaratların dinî çevreler üzerinden yürüttüğü tek bir operasyonun neticesi olarak nitelendirmek de doğru olmaz. Böyle bir hüküm, ayrıca ortaya konulmuş belgelere ihtiyaç duyar. Dönemin emperyal rekabeti, dış müdahaleleri ve iç siyasî mücadeleleri tarihî kaynaklar üzerinden incelenmelidir. Fakat belirli şahıslara gizli görevler yüklemek için müşahhas delil şarttır.

Bununla birlikte tarihî örneğin ortaya koyduğu ders açıktır: Dinî meşruiyet, siyasî mücadelelerde güçlü bir vasıtadır. Bu sebeple dinî hüküm ve fetvalar, tarihî iddiaların doğruluğu ve şahitlerin güvenilirliği konusunda azamî titizlik gerektirir.

Dinî itibarın ve ilmî unvanın, doğruluğu araştırılmamış iddialara dayanak yapılması, geçmişte de bugün de ağır neticeler doğurabilir.

VIII. Söylediği Doğruyla Bâtıla Hizmet Etmek

Bir insanın söylediği sözün doğru olması, o sözün her şartta hayırlı bir netice doğuracağı anlamına gelmez.

Bâtıl, her zaman bütünüyle yalan bilgiler üzerinden ilerlemez. Bazen doğru bir vakıayı seçer, onu bağlamından koparır, başka doğruların üzerini örter ve nihayetinde haksız bir neticeye ulaşır.

Meselâ bir kurumda gerçekten bir yanlışlık meydana gelmiş olabilir. Bu yanlışlığın ortaya çıkarılması, düzeltilmesi ve sorumluların hesap vermesi gerekir. Fakat bu vakıa, o kurumun bütün mensuplarını suçlamak, bütün hizmetlerini yok saymak veya başka bir yapının işine yarayacak genellemeler yapmak için kullanılırsa doğru bir tespit, haksız bir neticeye hizmet etmiş olur.

Bir yöneticinin hatası gerçekten sabit olabilir. Bu hatayı dile getirmek meşrudur. Fakat o hatadan hareketle bütün bir siyasî hareketin mensuplarını aynı suçla itham etmek, delilsiz bir genellemedir.

Bir din görevlisinin yanlış açıklaması da dinî hizmetlerin tamamını değersizleştirmek için kullanılamaz. Aynı şekilde bir muhalifin doğru eleştirisi de sırf muhalif olduğu için reddedilemez.

İşte burada doğru sözün bâtıla hizmet etmesi mes’elesi ortaya çıkar.

Bir insan, doğru bir bilgiyi eksik aktarabilir. Doğru bir olayı yanlış bağlamda sunabilir. Bir yanlışın ortaya çıkarılmasını isterken başka bir haksızlığın üzerini örtebilir. Kendi çevresinin kusurlarını görmezden gelirken karşı tarafın kusurlarını büyütebilir.

Böylece söylediği cümle tek başına doğru olsa bile, oluşturduğu genel hüküm yanlış olabilir.

Bu sebeple insan, söylediği sözün doğruluğunu araştırırken, o sözün hangi bağlamda kullanıldığını ve hangi neticeye hizmet ettiğini de düşünmelidir.

Elbette bu düşünce, insanı hakikati söylemekten alıkoymamalıdır. “Sözüm yanlış anlaşılır” endişesiyle gerçekleri gizlemek de doğru değildir. Mesele, hakikati söylememek değil; hakikati eksiltmeden, çarpıtmadan ve adaleti zedelemeden doğru bir vakitte söylemektir.

İnsan şu soruyu kendisine yöneltmelidir:

“Benim söylediğim bu doğru, şu an kimin değirmenine su taşıyor?”

Bu soru, söylenen sözün yanlış olduğunu göstermez. Fakat sözün hangi bağlamda kullanıldığını, kimlerin onu öne çıkardığını ve hangi neticeye hizmet ettiğini araştırma sorumluluğunu hatırlatır.

IX. Fon Soruşturması: İktisadî Hadise, Bürokratik Bağlantılar ve Algı Mücadelesi

Günümüzde kamuoyunu meşgul eden fon soruşturması, yalnızca iktisadî bir hadise olarak değil; hukuk, denetim, bürokrasi, kamu güveni ve siyasî tartışmalar bakımından da dikkatle değerlendirilmesi gereken bir mes’eledir.

Öncelikle vatandaşların birikimlerinin korunması, yatırım faaliyetlerinde şeffaflığın sağlanması ve piyasalarda güvenin tesis edilmesi devletin temel sorumlulukları arasındadır. Birikimlerini kaybeden insanların mağduriyetleri hiçbir siyasî tartışmanın gölgesinde bırakılmamalıdır.

Adalet Bakanı Akın Gürlek, 9 Kasım 2026 tarihinde TBMM Plan ve Bütçe Komisyonunda yaptığı açıklamada, fon soruşturmalarının kapsamına ilişkin güncel bilgileri paylaşmıştır. Açıklamaya göre soruşturmalarda 464 şüpheli bulunmaktadır. Bunlardan 120 kişi tutuklanmış, 262 kişi hakkında adlî kontrol tedbiri uygulanmış, 40 firarî şüpheli hakkında yakalama kararı çıkarılmıştır. Ayrıca 386 gerçek kişi ile 116 tüzel kişinin mal varlığına tedbir, banka hesaplarına bloke uygulanmıştır. Yaklaşık 31,5 milyar TL değerindeki para, taşınmaz ve hisse senedinin de TMSF bünyesindeki gönüllü iade hesabına aktarıldığı bildirilmiştir. [4]

Bakanın açıklamasında dikkat çeken bir başka husus, soruşturmanın piyasa aktörleriyle sınırlı kalmadığı, denetim mekanizmalarına kadar uzanan bağlantıların da araştırıldığı yönündeki ifadedir. Para hareketlerinin, malî bağlantıların ve mal varlığı devirlerinin somut deliller üzerinden incelendiği belirtilmiştir. [4]

Bu açıklamalar, soruşturmanın kapsamına ilişkin resmî makam beyanlarıdır. Ancak soruşturma aşamasındaki şüpheler ile mahkeme kararıyla sabit hâle gelmiş suçlar birbirine karıştırılmamalıdır. Tutuklama, suçun kesinleştiği anlamına gelmez. Suçluluk, hukukî süreç sonunda verilecek hükümle belirlenir.

Burada iki hususu birbirinden ayırmalıyız.

Birincisi, fon mes’elesinde iktisadî usulsüzlük, piyasa manipülasyonu, bürokratik denetim zafiyeti veya suç teşkil eden faaliyetler bulunup bulunmadığıdır. Bunlar delillerle ortaya çıkarılmalı ve sorumlular hukuk önünde hesap vermelidir.

İkincisi, bu hadisenin hangi siyasî veya uluslararası çevreler tarafından, hangi maksatlarla kullanılabileceğidir. Bu ikinci alan da araştırılabilir; ancak soruşturmanın kapsamlı olması, tek başına yabancı istihbarat bağlantısını veya dışarıdan yönetilen bir operasyonu ispatlamaz.

Bu ayrımı korumak, hem mağdurların hakkını gözetmek hem de mes’eleyi delilsiz ithamlarla başka yönlere çekmemek bakımından zaruridir.

X. Fon Krizini Siyasî ve Dinî İtibar Üzerinden İstismar Etmek

Büyük iktisadî hadiseler, yalnızca doğrudan mağdurlarını etkilemez. Devlete, piyasalara, denetim mekanizmalarına ve siyasî aktörlere duyulan güveni de sarsabilir.

Böyle bir hadise ortaya çıktığında hesap sorulmasını isteyenler bulunur. Mağdurların zararlarının karşılanmasını, sorumluların cezalandırılmasını ve denetim mekanizmalarının güçlendirilmesini talep edenler vardır. Bunların tamamı meşru taleplerdir.

Fakat aynı hadise, siyasî ve dinî itibar üzerinden başka maksatlarla da kullanılabilir.

Bir kişi, soruşturma henüz tamamlanmamışken bütün sorumluluğu peşinen belirli bir siyasî çevreye yükleyebilir. Bir başkası, soruşturmada adı geçen bir kişinin dinî kimliğini öne çıkararak bütün mütedeyyin çevreleri zan altında bırakmaya çalışabilir. Bir diğeri, kendi siyasî kanaatini güçlendirmek için mağdurların yaşadığı acıyı araç hâline getirebilir.

Bunların her biri delil ve bağlam bakımından ayrı ayrı incelenmelidir.

Burada özellikle dikkat edilmesi gereken tehlike şudur: Bir insan, haklı bir itirazda bulunurken farkında olmadan haksız bir genellemenin taşıyıcısı hâline gelebilir. Fon mağdurlarının haklarını savunmak başka, bu mağduriyetleri belirli bir siyasî veya dinî çevrenin tamamına yüklemek başkadır.

Aynı şekilde soruşturmanın siyasî tartışmalarda kullanılabileceğini söylemek, soruşturmanın kendisini değersizleştirmek anlamına gelmez. Hukukî süreç bağımsız biçimde yürütülmeli, gerçek sorumlular tespit edilmeli ve vatandaşların zararları giderilmelidir.

Bu mes’elede üç ayrı alan birbirine karıştırılmamalıdır:

  • İktisadî alan: Paranın nasıl toplandığı, hangi işlemlerle değerlendirildiği, kimlerin ne ölçüde zarar gördüğü ve zararın nasıl giderileceği.
  • Hukukî alan: Suç teşkil eden fiillerin, sorumluların ve delillerin mahkemelerce değerlendirilmesi.
  • Siyasî mücadele alanı: Hadisenin kamuoyunda nasıl yorumlandığı, kimlerin hangi açıklamaları öne çıkardığı ve hangi genellemelerin yapıldığı.

Bu alanlar birbirinden bağımsız değildir. Ancak birindeki tespit, diğerindeki iddiayı kendiliğinden ispatlamaz.

Fon soruşturmasının gerçek sorumluları kimlerse, makamına, unvanına, dinî görünümüne veya siyasî yakınlığına bakılmaksızın hukuk önünde hesap vermelidir. Buna karşılık, soruşturma henüz sonuçlanmadan insanlar hakkında kesin suç hükümleri vermek de adalet değildir.

Adaleti savunurken delilsiz ithamda bulunmak, adaletin kendisine zarar vermektir.

XI. Kullanılmaya Açık Olmamak İçin Bilgi, Karakter ve Bağımsız Muhakeme Şarttır

İnsanın başkalarının maksatlarına alet olmasını önleyen temel özellikler, yalnızca bilgi sahibi olmak değildir. Karakter, ahlâk, ihtiyat, istişare ve bağımsız muhakeme de en az bilgi kadar önemlidir.

Çünkü insan bazen bilgi eksikliğinden değil, kendi zaaflarından dolayı yönlendirilir. Övülme arzusu, öfke, kıskançlık, korku, siyasî aidiyet veya dinî taassup, muhakemenin önüne geçebilir.

Bir insanın kendisini övenlerin maksadını da sorgulaması, her duyduğunu paylaşmaması, her iddiaya hemen inanmaması ve kendi kanaatinin yanlış olabileceğini kabul etmesi gerekir.

Kullanılmaya açık olmamak, herkese şüpheyle yaklaşmak veya kimseye güvenmemek demek değildir. Güven, insan ilişkilerinin temelidir; fakat güvenin de bilgi ve ahlâkla korunması gerekir.

Bunun için şu ilkelerden taviz verilmemelidir:

  1. Uzmanlık sınırını bilmek: Her konuda konuşmak zorunda olmadığımızı kabul etmek, cehaletin değil olgunluğun işaretidir.
  2. Bilgiyi kaynağından kontrol etmek: Bir iddiayı tanıdık birinden veya güvenilir görünen bir hesaptan geldiği için doğru kabul etmemek gerekir.
  3. Belge ile yorumu ayırmak: Bir belgenin varlığı, o belgeye yüklenen her yorumun doğru olduğunu göstermez.
  4. Kesin bilgi ile ihtimali ayırmak: Şüphe, iddia, kanaat ve kesin hüküm birbirine karıştırılmamalıdır.
  5. Kendi çevremizi de sorgulamak: Yanlış yalnızca karşı taraftan gelmez. Kendi tarafımızdaki yanlışları görmezden gelmek, adalet duygusunu zedeler.
  6. İtibarımızı korumak: Dinî, ilmî, meslekî veya içtimâî itibarımızı, doğruluğunu araştırmadığımız iddiaların yayılması için kullandırmamalıyız.
  7. Sözümüzün neticesini düşünmek: Bir sözün doğruluğu kadar, hangi bağlamda ve hangi maksatla kullanıldığı da önemlidir.
  8. Yanlışımızı kabul etmek: İtiraz karşısında öfkelenmek yerine delili incelemek, gerekirse kanaatimizi değiştirmek gerekir.

Bu ilkeler insanı edilgen veya korkak hâle getirmez. Tam tersine, hakikati daha sağlam savunabilen, başkalarının yönlendirmesine daha az açık ve kararlarında daha bağımsız bir şahsiyet hâline getirir.

Sonuç: Doğru Sözü Söylemek Yetmez, Bâtılın Aleti Olmamaya da Dikkat Etmek Gerekir

Cehaletin en tehlikeli derecesi, insanın bilmediğini bilmemesidir. Çünkü bilmediğini bilen insan sorar, araştırır ve öğrenir. Bilmediği hâlde bildiğini zanneden insan ise kendi kanaatini bilgi, tahminini delil, yorumunu kesin hüküm gibi sunar.

Böyle bir insan, iyi niyetli olsa bile yanlış bilgilerin yayılmasına, haksız ithamların güç kazanmasına ve başkalarının maksatlarına hizmet eden bir sürecin taşıyıcısı hâline gelebilir.

Emperyal güçler ve etki faaliyetleri yürüten çevreler açısından bu tür insanların değeri, yalnızca ne bildikleriyle değil; neyi bilmedikleri hâlde ne kadar emin konuştuklarıyla da ilgilidir. Çünkü sorgulamayan, araştırmayan ve kendi itibarını denetimsiz kullandıran insan, başkalarının hazırladığı bir faaliyetin en kolay taşıyıcısı olabilir.

Mütedeyyin, millî hassasiyet sahibi, devletine ve milletine bağlı, adalet arayışında olan insanların bu hususta daha dikkatli davranması gerekir. Dinî görünüm, siyasî aidiyet, meslekî unvan veya toplum nezdindeki itibar, insanı her konuda yetkin kılmaz.

II. Abdülhamid’in tahttan indirilmesi sürecinde yaşananlar, dinî meşruiyetin siyasî mücadelelerde ne kadar önemli bir unsur hâline gelebildiğini gösteren tarihî bir örnektir. Günümüzdeki fon soruşturması ise iktisadî, hukukî ve siyasî alanları birbirine karıştırmadan değerlendirme yapmanın ne kadar zaruri olduğunu hatırlatmaktadır.

Bu örneklerden çıkarılacak ortak ders açıktır: Bir iddianın doğruluğunu araştırmadan, bir sürecin bütün taraflarını tanımadan ve delilleri incelemeden hüküm vermek, insanı hakikate değil, yanlış kanaatlere mahkûm eder.

Elbette haksızlık karşısında susulmamalıdır. Yolsuzluk varsa ortaya çıkarılmalı, mağduriyet varsa giderilmeli, yanlış yapan kim olursa olsun hesabı sorulmalıdır. Fakat adalet adına adaletsizlik yapılmamalı; hakikati savunma iddiasıyla delilsiz ithamlara kapı açılmamalıdır.

İnsan yalnızca “Ben doğru söylüyor muyum?” diye sormamalıdır. Şu soruyu da kendisine yöneltmelidir:

“Benim söylediğim bu doğru, şu an kimin değirmenine su taşıyor?”

Bu soru, hakikati söylemekten vazgeçmek için değil; hakikatin başkalarının bâtıl maksatlarına alet edilmesini önlemek için sorulmalıdır.

Çünkü insan kendi niyetinin iyi olmasından emin olabilir; fakat başkalarının o sözü hangi maksatla kullandığını kontrol edemez. Kendi niyetinin temizliği, başkalarının istismarına karşı tek başına koruma sağlamaz.

Öyleyse ilimle konuşmalı, delille hüküm vermeli, ehline danışmalı, kendi çevremizi de sorgulamalı ve itibarımızı doğruluğundan emin olmadığımız iddiaların emrine vermemeliyiz.

Unutmayalım: Bâtılın en büyük imkânlarından biri, kendisine hizmet eden insanın bunu fark etmemesidir.

Hazırlayan: Ahmet Ziya İbrahimoğlu
11.11.2026 – Üsküdar

Bu Sarıklı Arkadaşların Konuşmalarına Bu Zaviyeden Bakınca Şuurlu Bulur musunuz Bilmem?👇
Çok Bilmiş Medyatik Sarıklılar mı, Yoksa Tilkilerin Kayığında Binerek Haykıranlar mı?👇Karar Sizin.
https://www.facebook.com/reel/1804076547508736/?mibextid=ZZyLBr

Dipnotlar
[1] Seyyid Şerîf el-Cürcânî, et-Ta‘rîfât, “cehl” bahsi. Cehl-i basit ve cehl-i mürekkep ayrımının açıklaması için ayrıca bk. İbrahim Kâfi Dönmez, “Cehâlet”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 1993, https://islamansiklopedisi.org.tr/cehalet–fikih.
[2] NATO, “NATO’s Approach to Counter Information Threats”, 18 Ekim 2024 tarihinde Müttefik Savunma Bakanlarınca kabul edilen yaklaşım; ayrıca NATO, “NATO’s Approach to Counter Information Threats”, 3 Şubat 2025 tarihli güncelleme.
https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/2024/10/18/natos-approach-to-counter-information-threats

https://www.nato.int/en/what-we-do/wider-activities/natos-approach-to-counter-information-threats
[3] Cevdet Küçük, “Abdülhamid II”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi, 1988, c. 1, s. 216-224. Elektronik metin: https://islamansiklopedisi.org.tr/abdulhamid-ii.
[4] Adalet Bakanı Akın Gürlek’in 9 Kasım 2026 tarihinde TBMM Plan ve Bütçe Komisyonunda yaptığı fon soruşturmasına ilişkin açıklamalar. Açıklamanın haber metni: https://www.cnbce.com/haberler/bakan-gurlekten-fon-sorusturmasi-aciklamasi-315-milyar-tl-iade-edildi-h41343. Ayrıca bk.

https://www.bloomberght.com/gurlek-fon-sorusturmasinda-464-supheli-120-tutuklu-3793928.

Konuyla İlgili Saydığımız Önceki Yazılarımız:👇

  1. Kahvehane Kültürü ile Devlete Yön Verme Sevdası: Fikrini Söyle Ama Haddini de Bil
    https://www.aynamayansiyanlar.com/makalelerim/kahvehane-kulturu-ile-devlete-yon-verme-sevdasi-fikrini-soyle-ama-haddini-de-bil/
  2. Ortadoğu’daki Devletçik, Cemaat ve Grupları Dizayn Eden Güç
    https://www.aynamayansiyanlar.com/makalelerim/tohum-dergisi-orta-dogudaki-devletcik-cemaat-ve-guruplari-dizayn-eden-guc/
  3. Kullanılmaya Açık Olduğunuzu Hissettirmeden Başarılı Olmanız Çok Zordur
    https://www.aynamayansiyanlar.com/makalelerim/kullanilmaya-acik-oldugunuzu-hissettirmeden-basarili-olmaniz-cok-zordur/
  4. Yapay Zekâ ile Fon Vurgunu ve Faizi Masaya Yatırıp Konuştuk
    https://www.aynamayansiyanlar.com/makalelerim/yapay-zeka-ile-fon-vurgunu-ve-faizi-masaya-yatirip-konustuk/
  5. Fon Krizine Kıyamet Koparanlar, Faiz Zulmüne Neden Sessiz?
    https://www.aynamayansiyanlar.com/makalelerim/fon-krizine-kiyamet-koparanlar-faiz-zulmune-neden-sessiz/

ترجمة من التركية إلى العربية:👇

هل يُسهِّل تجاوزُ الجاهلين الذين لا يدركون جهلَهم حدودَهم عملياتِ التضليل وصناعةَ الوعي الزائف؟

العاقبة المحزنة لمن يخدم الباطل ويصير أداةً له بما يقوله من الحق

المقدمة: أكثر الناس نفعاً للمستغِلّ هو من لا يدري أنه يُستغَلّ

قد يزلّ الإنسان أحياناً بسبب نقص علمه، وقد يُضلِّل غيره أحياناً أخرى لأنه يعتقد اعتقاداً جازماً أنه يعلم ما لا يعلمه. والحالة الأولى نقص يمكن تداركه بالتعلّم، أما الثانية فقد تصبح أشد خطراً بكثير، سواء على الشخص نفسه أم على محيطه.

فالإنسان الذي يدرك جهله يحتاج إلى التعلّم والرجوع إلى أهل العلم. أما من لا يدري أنه لا يدري، فغالباً ما يرى نفسه مستغنياً، فلا يشعر بالحاجة إلى البحث، ولا يلجأ إلى رأي الخبراء، ولا يعير الاعتراضات اهتماماً. وبذلك ينقل المعلومات المغلوطة ظانّاً أنها صحيحة، وربما خدم غايات الآخرين دون أن يدري.

وفي هذا السياق، ثمة حقيقة صارخة تستحق الوقوف عندها طويلاً:

«قد يكون أكثر الناس نفعاً للمستغِلّ وأسهلهم استغلالاً هو من لا يدري أنه يُستغَلّ».

هذه العبارة لا تعني أن كل من أخطأ قد استغله آخرون، ولا أن كل تصريح خاطئ هو جزء من عملية منظّمة للتضليل. لكنها تذكّرنا بأن نوايا الإنسان الحسنة، وحساسيته الدينية، والتزامه السياسي، ومكانته المهنية، وما يحظى به من ثقة في المجتمع، قد تكون جميعها عرضة للاستغلال من قِبَل الآخرين لتحقيق غايات مغايرة.

قد تكون العبارة التي ينطق بها الإنسان صحيحة في ذاتها، لكن الغاية من اختيارها أو إبرازها أو تكرارها أو طرحها في توقيت معين قد تكون مغايرة تماماً. فالكلمة الصحيحة، إذا استُخدمت في سياق خاطئ ولغاية باطلة، قد تُسخَّر لخدمة الباطل.

لذلك، لا يكفي أن نسأل أنفسنا: «هل ما قلته صحيح؟»، بل ينبغي أن نطرح أسئلة أخرى أيضاً: أيُّ جزء من هذا الكلام يجري إبرازُه؟ ومَن الذي ينشره، ولأي غاية؟ وما النتيجة التي يخدمها تصريحي؟ ومَن المستفيد مما قلته؟

سنناقش في هذه المقالة درجات الجهل، وأهمية العلم والتشاور، وآليات عمليات التأثير والتضليل، واستغلال المكانة الدينية والسياسية، ومسألة المشروعية الدينية في عملية عزل السلطان عبد الحميد الثاني، وكيفية تقييم النقاشات الدائرة حول قضية الصناديق الاستثمارية في عصرنا الحاضر.

ومعيارنا الأساسي في ذلك هو التفريق بين الواقع والتأويل، وبين الوثيقة والادعاء، وبين العلم اليقيني والاحتمال؛ وألا نتهم أحداً بلا دليل، وفي الوقت نفسه ألا نغض الطرف عن استغلال صفاء النية وحسن المقصد.

I. درجات الجهل: عدم العلم، وعدم إدراك المرء أنه لا يعلم، والظن بالعلم مع الجهل

لم يُنظر إلى الجهل في تراثنا العلمي على أنه مجرد عدم الإلمام بالمعلومات؛ فقد ميّز علم المنطق التقليدي وعلم الكلام بين «الجهل البسيط» و«الجهل المركب».

فالجهل البسيط هو ألا يعرف المرء مسألةً ما، مع إدراكه أنه لا يعلمها؛ فيسأل ويبحث ويستفسر ليتعلم. أما الجهل المركب فهو أن يظن الإنسان أن اعتقاده المخالف للحقيقة صحيح، بل أن يراه علماً يقينياً راسخاً. وهذا التمييز، الذي تناوله السيد الشريف الجرجاني في كتابه التعريفات، يوضح الفارق بين العلم والاعتقاد الخاطئ [1].

وهناك فارق جوهري بين الحالتين: فمن يعلم أنه لا يعلم، يبقى باب التعلّم مفتوحاً أمامه. أما من يظن أنه يعلم وهو جاهل، فإنه غالباً ما يغلق ذلك الباب بيديه.

ومثل هذا الشخص يُطلق الأحكام دون بحث كافٍ، ويعدّ نفسه أهلاً للحديث في المسائل التي تتطلب اختصاصاً دقيقاً، وقد يستخفّ برأي الخبير المتسم بالاحتياط، بينما يطرح رأيه الخاص وكأنه حكم قطعي. بل إنه حين يُعترض عليه، قد يتهم المعترض بالجهل بدلاً من أن يبحث عن موطن الخلل في معلوماته.

وهنا تكمن خطورة الجهل المركب: ألا يعلم الإنسان أنه مخطئ فحسب، بل ألا يدرك حتى أنه لا يعلم.

وقد أمرنا القرآن الكريم بألا نتبع ما ليس لنا به علم:

﴿وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ ۚ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَٰئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْؤُولًا﴾ (الإسراء، 17/36).

وهذا التوجيه الإلهي لا يقتصر على عباداتنا الفردية، بل يشمل أيضاً تصريحاتنا السياسية والاقتصادية والاجتماعية والدينية. فمجرد امتلاك المرء قناعةً ما لا يمنحه الحق في طرحها وكأنها حقيقة قطعية.

وينبغي لمن يتحدث في أمر لا يعلمه أن يصرّح، على الأقل، بأنه لا يعلم، وأن يعترف بحاجته إلى البحث. ولا سيما إذا كانت المسألة المعنية تمس عقائد الناس أو أعراضهم أو أموالهم أو أرواحهم أو استقرار الدولة؛ ففي هذه الأحوال تشتد ضرورة الاحتياط والتثبت.

II. لا يصح الاطمئنان إلى ما نعلم إلا بالرجوع إلى أهل العلم والاختصاص

لا يُعدّ اطمئنان الإنسان إلى قناعته دليلاً قاطعاً على صحتها؛ فمعيار العلم ليس ثقة المرء بنفسه، بل قدرته على إقامة الدليل الموثوق على دعواه.

وقد أمرنا الله تعالى بقوله:

﴿فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ﴾ (النحل، 16/43).

وهذا الأمر يبيّن بوضوح أهمية الرجوع إلى أهل الاختصاص في كل مسألة لا نحيط بها علماً. والاستشارة ليست لمجرد طلب الرأي فحسب، بل هي الاستعداد لتصحيح قناعاتنا عند اللزوم، وقبول أخطائنا، والسعي إلى الوصول إلى القرار الأرجح صواباً.

فالرجوع إلى أهل العلم في المسألة الدينية، وإلى أهل القانون في المسألة القانونية، وإلى الخبراء الاقتصاديين في الشأن الاقتصادي، وإلى المختصين في المسائل الأمنية، من مقتضيات العقل والعلم. ومع ذلك، فإن الخبرة التخصصية لا تعني العصمة المطلقة؛ إذ ينبغي تقييم رأي الخبير من حيث أدلته، ومنهجيته، وكفاءته، ومدى توافقه مع الحقائق الموثوقة الأخرى.

وينبغي الحذر هنا من الوقوع في أحد طرفين متباعدين:

أولهما: عدم الاستماع إلى أي خبير، واعتبار الرأي الشخصي كافياً في كل مجال.

وثانيهما: قبول كل ما يقوله شخص دون تمحيص، لمجرد النظر إلى لقبه أو منصبه أو شهرته.

فالعلم ليس اتباع الأشخاص، بل اتباع الدليل. والاستشارة ليست تعطيل العقل، بل الاستفادة من خبرات أهل الاختصاص من أجل استعمال العقل على نحو أكثر صواباً.

وقد أخبرنا الله سبحانه في سورة الشورى أن المؤمنين ﴿وَأَمْرُهُمْ شُورَىٰ بَيْنَهُمْ﴾ (الشورى، 42/38). وهذا المبدأ يقتضي وعياً بالمسؤولية يمتد من قراراتنا الفردية إلى إدارة شؤون الدولة.

III. صداقة الجاهل أم عداوة العالم؟

من أخطر العلاقات في حياة الإنسان تلك التي تغذّي قناعاته الخاطئة باستمرار، وتحاول إبقاءه أسير دائرة ضيقة من التصورات التي يظنها صواباً.

فأحياناً يوافق المقرّبون من الإنسان على كل ما يصدر عنه؛ فلا يصححون خطأه، ولا يكشفون له مواطن نقصه، ولا يذكّرونه بهفواته. وبذلك قد يرى نفسه، مع مرور الوقت، منزّهاً عن الخطأ. ومثل هذه البيئات، وإن بدت في صورة الصداقة، فإنها تعيق نمو الإنسان ونضج وعيه.

وفي المقابل، قد يبدو النقد الرصين الصادر عن شخص عالم ومخلص مزعجاً للوهلة الأولى، غير أن ما يحفظ الإنسان من الزلل غالباً هو مثل هذه التنبيهات.

وبالطبع، لا يصح حصر الناس في قالبين ثابتين: «صديق جاهل» و«عدو عالم». فالعالم قد يخطئ أيضاً، والإنسان غير المتخصص قد يكون مخلصاً وصادقاً. فالمسألة ليست محاكمة شخصيات الناس بألقاب مطلقة، بل تقييم أفكارهم وسلوكهم بميزان العلم والأخلاق والدليل.

والخطر الحقيقي يكمن في أن يعتبر الإنسان كل من ينصحه عدواً، وكل من يوافقه ويصادق على أفعاله صديقاً.

ومثل هذا التفكير لا يقود المرء إلى الحقيقة، بل يحبسه في دائرة مغلقة تحيط بها قناعاته الذاتية. وهذا الوضع يسهّل كثيراً مهمة الجهات الراغبة في توجيه الرأي العام، ولا سيما في القضايا السياسية والدينية.

IV. أجهزة الاستخبارات التابعة للقوى الإمبريالية تتعامل مع العارف والجاهل بمنظورين مختلفين

لا تُدار المنافسة بين الدول بالقوة العسكرية والعلاقات الدبلوماسية والإمكانات الاقتصادية وحدها؛ بل يُعدّ جمع المعلومات، والتأثير في عمليات صنع القرار، وتوجيه قناعات الرأي العام، واستغلال نقاط الضعف لدى الطرف المقابل، من أدوات تلك المنافسة أيضاً.

وحين نتحدث عن الأنشطة الاستخباراتية، ينبغي التمييز بوضوح بين أمرين: أولهما أن قيام دولة بجمع المعلومات عن بلدان أخرى ومحاولة توسيع نفوذها فيها بُعد معروف من أبعاد السياسة الدولية. أما الزعم بأن شخصاً ما أو مجموعة معينة جزء من تلك الأنشطة، فيتطلب أدلة إضافية وملموسة.

ويتضح هذا أيضاً في النهج الذي اعتمده حلف شمال الأطلسي (الناتو) في 18 تشرين الأول/أكتوبر 2024 لمواجهة التهديدات المعلوماتية؛ إذ ركّز على الأنشطة المعلوماتية المتعمدة والضارة والتلاعبية والمنسقة، التي قد تنفذها جهات حكومية وغير حكومية. وأشار إلى أن هذه الأنشطة قد تُدار عبر وسائل الإعلام التقليدية والمنصات الرقمية، بهدف إحداث البلبلة، وتعميق الانقسامات، وإضعاف الثقة [2].

وما ينبغي استخلاصه هنا ليس أن كل نقد أو تصريح معارض هو بالضرورة عملية أجنبية، بل العكس تماماً؛ فحتى نتمكن من تشخيص التهديدات المعلوماتية تشخيصاً صحيحاً، ينبغي تقييم النية والسلوك والتنسيق والأثر والأدلة مجتمعةً.

فالإنسان العارف قد لا يتأثر بسهولة، لأنه يستطيع التحقق من صحة الادعاء وتقدير نتائجه. أما الإنسان الذي يرى نفسه مؤهلاً رغم جهله، فقد ينقل المعلومات المنتقاة التي تُقدَّم إليه دون أدنى تمحيص.

وقد ينشر نصاً أعدّه شخص آخر، أو وثيقة أُرسلت إليه، أو صورة أُخرجت من سياقها، دون أن يفحصها. وبذلك يضع مكانته الشخصية في خدمة دعاية الغير دون أن يشعر.

ويجب أن ندرك هنا أن الأنشطة الاستخباراتية وعمليات التأثير لا تقتصر بالضرورة على علاقة مباشرة تقوم على إصدار الأوامر وتنفيذها. فليس من الضروري أن تكون هناك علاقة معلنة بين الشخص والجهة المستفيدة حتى يخدم غرضاً معيناً؛ إذ إن معرفة بعض الجهات بنقاط ضعف الإنسان وحساسياته وغضبه وتوقعاته ونقص معلوماته قد تمكّنها من التنبؤ بكيفية تفاعله مع مختلف القضايا.

غير أن وجود هذا الاحتمال لا يعني ثبوت التهمة بحق شخص معين تلقائياً.

V. كيف يُستَخدم عملاء التأثير، وكيف تُدار عمليات التضليل؟

مصطلح «عميل التأثير» يعني، بالمعنى التقني الضيق، قيام فاعل معين بأنشطة تأثير واعية لصالح قوة أخرى. ولهذا السبب، لا يصح وصف كل من ينشر معلومات مغلوطة، أو يخدم طرفاً آخر في نقاش ما، بأنه «عميل تأثير» مباشرةً.

لكن يمكن للإنسان أن يتحول إلى ناقل لمثل هذه الأنشطة دون أن يدري أنه جزء منها. وفي هذه الحالة، يكون استخدام عبارات مثل «ناقل للعملية»، أو «مروّج غير واعٍ لنشاط التضليل»، أو «شخص قابل للاستغلال»، أدق من وصفه بأنه عميل تأثير.

ومن بين الأساليب المحتملة لعمليات التضليل ما يأتي:

  1. إبراز الشخصيات الموثوقة: الاستفادة من أقوال رجل دين، أو أكاديمي، أو صحفي، أو فنان، أو شخصية مؤثرة تحظى باحترام المجتمع.
  2. الانتقائية في استخدام المعلومات: تسليط الضوء على جانب واحد من الحدث وإغفال الجوانب الأخرى.
  3. تغيير السياق: اقتطاع كلمة قيلت في ظرف معين وإعادة نشرها لغاية أخرى خارج سياقها الأصلي.
  4. تحريك العواطف: استغلال مشاعر الغضب أو الخوف أو الانتماء أو الحساسية الدينية أو الرغبة في تحقيق العدالة لدى الناس.
  5. صناعة القناعات بالتكرار: محاولة إيجاد قبول واسع لادعاء ما من خلال تكراره ونشره مراراً عبر حسابات وأشخاص مختلفين.
  6. توظيف المكانة المعنوية: تقديم الخدمات السابقة للشخص، أو مظهره الديني، أو ما يحظى به من ثقة مجتمعية، وكأنها أدلة على صحة قناعاته الراهنة.

ولا يثبت أيٌّ من هذه الأساليب، بمفرده، وجود عملية استخباراتية. لكن دراسة القنوات التي نُشر الادعاء من خلالها، ومدى التنسيق في نشره، وتوقيت ذلك، والغاية المستهدفة، قد تساعد على الوصول إلى تقييم ذي دلالة.

ولا سيما في المنصات الرقمية؛ فإن قيام عدد كبير من الحسابات بنشر تصريح ما بالعبارات نفسها ليس دليلاً جنائياً في حد ذاته، لكنه يثير احتمال وجود تنسيق يستحق البحث والتحقيق. كما أن نهج حلف شمال الأطلسي تجاه التهديدات المعلوماتية يدعو إلى تقييم هذه الأنشطة مجتمعةً، لا من حيث صحة النص فحسب، بل من حيث الفاعل والسلوك والمضمون ومدى الانتشار والتأثير أيضاً [2].

وعليه، ينبغي للمرء ألا يتحقق من صحة المعلومات المقدمة إليه فحسب، بل أن يتساءل أيضاً عن كيفية طرح تلك المعلومات، ولماذا جرى تداولها.

VI. إضعاف سلطة ذات توجه ديني بأيدي متدينين يفتقرون إلى العلم

إن ارتباط أي سلطة بالقيم الدينية لا يعني بالضرورة أن كل قرار تتخذه تلك السلطة صحيح. وبالمثل، لا يمكن اعتبار كل تصريح يصدر عن كل من يدعمها صحيحاً ومسؤولاً.

فانتقاد السلطة حق مشروع؛ وإظهار الأخطاء، والتحقيق في شبهات الفساد، ومساءلة المسؤولين عن الموارد العامة، والمطالبة بتطبيق القانون، حقوق للجميع. لكن ذلك مشروط بأن يستند النقد إلى الأدلة، وأن يحافظ على ميزان العدل، وألا يتسرع في اتهام الأشخاص قبل التثبت.

ومن أكبر الآفات التي قد تصيب أي سلطة غضُّ الطرف عن أخطاء الدوائر التي تدعمها؛ لأن النهج الذي يصمت عندما يكون المخطئ من أنصاره، بينما يصدر أحكاماً قاسية إذا ارتكب الطرف الآخر الخطأ نفسه، يزعزع الشعور بالعدالة.

إن النشأة في بيئة متدينة لا تعصم الإنسان من الخطأ. كما أن التحلي بالحساسية الدينية لا يمنح المرء بالضرورة اختصاصاً في المسائل السياسية أو الاقتصادية. فكون الإنسان يؤدي صلاته، أو يطلق لحيته، أو يرتدي عمامة أو جُبّة، لا يثبت أنه سيصدر حكماً صائباً في كل شأن.

ومع ذلك، فقد يكون عدد الذين يثقون بكلام شخص ما بسبب هويته الدينية كبيراً. وهذه الثقة، عندما تقترن بالمعرفة الصحيحة، قد تؤتي ثماراً طيبة؛ لكنها عندما تقترن بالجهل والتعصب، قد تؤدي إلى نشر قناعات خاطئة في دوائر أوسع.

وهنا تبرز الحاجة الملحّة إلى أن يتحلى المتدينون أنفسهم بالعدل والنقد المنصف تجاه محيطهم الخاص أيضاً.

فالراغبون في إضعاف سلطة ما لا يستفيدون من أقوال معارضيها فحسب، بل قد يستفيدون أيضاً من التصريحات الخاطئة الصادرة عن بعض الأشخاص الداعمين لتلك السلطة. فدفاع إنسان متدين عن ادعاء خاطئ قد يضفي على ذلك الادعاء مظهراً من الموثوقية الدينية، وبذلك يسهل قبول القناعة الخاطئة بين أنصار السلطة أنفسهم.

لكن هذا الاحتمال لا يعني أن كل متدين ينتقد السلطة شخصٌ موجَّه من قِبَل جهة ما؛ فصحة النقد تُحدَّد بالدليل الذي يستند إليه، لا بهوية صاحبه.

VII. لا ينبغي للجهلة من أصحاب العمائم والجبب أن يبتذلوا مكانتهم الدينية في خدمة الباطل

إن ارتداء العمامة والجُبّة ليس دليلاً على كفاءة الإنسان في العلوم الدينية. فالمظهر الديني يظل شكلاً خارجياً ما لم يُدعَم بالعلم والتقوى.

وقد يمنح اللباس الديني صاحبه مكانة وثقة لدى المجتمع، لكن هذه الثقة لا تبرر له إطلاق أحكام قطعية في مجالات لا اختصاص له فيها.

فينبغي لرجل الدين، حتى في المسائل الدينية، أن يرجع إلى أهل الاختصاص فيما يتجاوز حدود علمه. فإذا أراد الحكم على واقعة اقتصادية، فعليه أن يأخذ بآراء الخبراء الاقتصاديين والقانونيين. وإذا أراد إطلاق اتهام ذي طبيعة جنائية، فعليه أن يراعي المسار القضائي وألا يسبق أحكام المحاكم.

ومن يستغل مكانته الدينية لاتهام أشخاص معينين، أو للحكم على مجموعة بأكملها قبل التثبت، أو لتقديم ادعاءات بلا أدلة في صورة أحكام دينية، يتحمل وزراً عظيماً.

وقد أمرنا القرآن الكريم ألا يدفعنا شنآن قوم إلى ترك العدل:

﴿وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا ۚ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ﴾ (المائدة، 5/8).

وهذا المعيار لا يسري على خصومنا فحسب، بل يشمل أيضاً محيطنا الخاص والأشخاص الذين ندعمهم.

فالمكانة الدينية لا ينبغي أن تُستخدم لجعل القناعات الشخصية بمنأى عن النقد، بل ينبغي أن تكون وسيلة لخدمة الحق والعدل والأخلاق الفاضلة.

VIII. تجربة توظيف المشروعية الدينية في عزل السلطان عبد الحميد الثاني

تحمل التطورات التي شهدتها أواخر العهد العثماني شواهد بالغة الأهمية على كيفية تحوّل المشروعية الدينية إلى عنصر مؤثر في الصراعات السياسية.

إن فتوى خلع السلطان عبد الحميد الثاني، التي أُعدّت في أثناء عملية عزله سنة 1909، واقعة تاريخية تستوجب التأمل العميق.

فوفقاً لما أورده جودت كوجوك في مدخل «عبد الحميد الثاني» من موسوعة الديانة التركية الإسلامية، فإن المسودة الأولى لفتوى الخلع كتبها النائب المعمّم إلماليلي حمدي أفندي. أما أمين الفتوى الحاج نوري أفندي، الذي دُعي إلى توقيع الفتوى، فقد امتنع عن التوقيع لأنه لم يكن يرى صحة الاتهامات الثلاثة الخطيرة الموجّهة إلى السلطان عبد الحميد في نص الفتوى. وهذه الاتهامات هي: التسبب في أحداث 31 مارت، وتغيير الكتب الدينية وإحراقها، والإسراف في أموال خزينة الدولة.

وقد رأى الحاج نوري أفندي أن الأجدر هو عرض التنازل عن العرش على السلطان أولاً. ورغم تعديل الجزء الأخير من النص، فإنه استمر في رفض التوقيع. ثم تقدّم المسار بعد أن أقنع النائب مصطفى عاصم أفندي الحاج نوري أفندي، وانتهى الأمر بتوقيع شيخ الإسلام ضياء الدين أفندي على الفتوى [3].

وهذه المعلومة التاريخية لا تثبت أن كل من حمل هوية دينية اتخذ الموقف نفسه، بل تدل على العكس تماماً؛ فقد كان أفراد البيئة الدينية الواحدة قادرين على تبنّي تقييمات مختلفة.

ويكتسب أمران هنا أهمية بالغة:

أولهما: أن انخراط عالم دين أو نائب ذي مظهر ديني في مسار سياسي لا يثبت تلقائياً أن جميع ادعاءات ذلك المسار صحيحة من الناحيتين الشرعية والتاريخية.

وثانيهما: أن صياغة فتوى وتوقيعها لا يُغنيان عن فحص الادعاءات التاريخية التي استندت إليها بصورة مستقلة.

وانطلاقاً من هذا المثال، لا يصح وصف عزل السلطان عبد الحميد الثاني بأنه النتيجة المباشرة لعملية واحدة نفذتها أجهزة استخبارات أجنبية عبر الأوساط الدينية؛ فمثل هذا الحكم يتطلب أدلة مستقلة وواضحة. ومن الممكن، بل من الضروري، دراسة التدخلات الخارجية والمنافسة الإمبريالية والصراعات السياسية في تلك الفترة بالرجوع إلى المصادر التاريخية؛ غير أن اتهام أشخاص معينين أو أوساط دينية بالقيام بمهام خفية يستلزم أدلة ملموسة.

والدرس المستفاد هنا أوسع من الواقعة نفسها: فالمشروعية الدينية أداة مؤثرة في الصراعات السياسية؛ ولهذا يجب التحلي بأقصى درجات الدقة عند إعداد الفتاوى والأحكام الدينية، وعند التحقق من صحة الادعاءات التاريخية وموثوقية الشهادات.

IX. خدمة الباطل بالقول الصحيح

لا يعني كون القول الذي يصدر عن الإنسان صحيحاً أنه سيؤدي بالضرورة إلى نتيجة خيّرة في كل الظروف.

فعلى سبيل المثال، قد يقع خلل حقيقي داخل مؤسسة ما، ويكون من الواجب كشفه ومعالجته ومحاسبة المسؤولين عنه. لكن إذا استُخدمت هذه الواقعة لتجريم جميع العاملين في تلك المؤسسة، أو لإلغاء جميع خدماتها، أو لتعميم الاتهام على نحو يخدم جهة أخرى، فإن تشخيصاً صحيحاً قد يؤدي إلى نتيجة ظالمة.

ومثال آخر: قد يثبت خطأ مسؤول إداري بالفعل، ويكون طرح هذا الخطأ أمراً مشروعاً. لكن اتخاذ ذلك الخطأ ذريعة لاتهام أعضاء حركة سياسية بأكملها بارتكاب الجريمة نفسها هو تعميم لا يستند إلى دليل.

ولا يجوز أيضاً استخدام تصريح خاطئ صادر عن رجل دين ذريعةً لإلغاء الخدمات الدينية بأسرها. وبالمثل، لا يمكن ردّ نقد صحيح لمجرد أن صاحبه معارض.

وهنا تبرز مسألة «خدمة الباطل بالقول الصحيح».

فالباطل لا يسير دائماً من خلال معلومات كاذبة بالكامل؛ بل قد ينتقي واقعة صحيحة، وينتزعها من سياقها، ويحجب الحقائق الأخرى، ليصل في النهاية إلى نتيجة باطلة.

ولهذا السبب، ينبغي للإنسان، وهو يتحقق من صحة ما يقوله، أن يتأمل أيضاً في كيفية استخدام قوله. وبالطبع، لا ينبغي لهذا الهاجس أن يثنيه عن قول الحق؛ فكتمان الحقائق خشية أن يُساء فهم كلامه ليس صواباً أيضاً.

فالمسألة ليست في كتمان الحق، بل في قوله في وقته المناسب، ومن غير انتقاص أو تحريف أو إخلال بالعدل.

والسؤال الذي ينبغي للمرء أن يطرحه على نفسه هو:

«هذا الحق الذي أقوله الآن، لصالح مَن يدور؟ ومَن المستفيد من توظيفه؟»

إن الإجابة عن هذا السؤال لا تعني أن القول المطروح باطل، بل تذكّرنا بضرورة التحقق من السياق الذي استُخدم فيه، ومَن الذي أبرزه، والغاية التي يخدمها.

X. أزمة الصناديق الاستثمارية: واقعة اقتصادية، وشبهات اختراق بيروقراطي، واحتمال توظيفها في التضليل

إن قضية التحقيقات المتعلقة بالصناديق الاستثمارية، التي تشغل الرأي العام في هذه الأيام، مسألة ينبغي تقييمها بعناية بالغة، لا بوصفها واقعة اقتصادية فحسب، بل من حيث أبعادها القانونية والرقابية والبيروقراطية، وما تثيره من نقاشات بشأن الثقة العامة والشأن السياسي أيضاً.

وقبل كل شيء، فإن حماية مدخرات المواطنين، وضمان الشفافية في الأنشطة الاستثمارية، وترسيخ الثقة في الأسواق، من المسؤوليات الأساسية للدولة. كما ينبغي ألا تُهمَل مظالم الأشخاص الذين فقدوا مدخراتهم وسط أي نقاش سياسي.

وقد صرّح وزير العدل أكين غورليك، في 3 تشرين الثاني/نوفمبر 2026، بشأن التحقيقات المتعلقة بالصناديق، بأن التحقيق لا يقتصر على مجرد تلاعب في البورصة أو احتيال عادي في السوق، بل إن هناك مؤشرات على وجود بنية إجرامية منظّمة وواسعة النطاق. وأفاد في تصريحه بوجود 433 مشتبهاً فيه، وتوقيف 112 شخصاً، وإخضاع 186 شخصاً لتدابير الرقابة القضائية، وفرار 38 شخصاً، فضلاً عن اتخاذ تدابير تحفظية على أصول 359 شخصاً طبيعياً و 111 شخصاً اعتبارياً، وتجميد حساباتهم المصرفية [4].

وما يلفت الانتباه في تصريح الوزير هو تقييمه بأن التحقيق لم يقتصر على الفاعلين في السوق، بل امتد أيضاً إلى مستويات عليا من البيروقراطية المالية وآليات الرقابة. كما نُقلت إلى الرأي العام، في إطار ما أُعلن عن نتائج التحقيق، معلومات تشير إلى وجود تعاون بين بيروقراطية البورصة والمتلاعبين ووسائل الإعلام [4].

وهذه التصريحات تمثل ما أعلنته الجهات الرسمية بشأن نطاق التحقيق. غير أنه ينبغي عدم الخلط بين الشبهات القائمة في مرحلة التحقيق والجرائم التي تثبت بحكم قضائي؛ فالتوقيف لا يعني ثبوت الجريمة بصورة نهائية، وإنما تتحدد المسؤولية الجنائية وفقاً لما تنتهي إليه الإجراءات القضائية والأحكام الصادرة بشأنها.

ولهذا السبب، ينبغي التمييز بين أمرين:

الأول: وجود تجاوزات اقتصادية أو تلاعب في الأسواق أو ضعف في الرقابة البيروقراطية أو أفعال تشكل جرائم في قضية الصناديق، من عدمه. فهذه المسائل يجب أن تُكشف بالأدلة، وأن يُحاسب المسؤولون عنها أمام القانون.

الثاني: احتمال استغلال هذه الواقعة من قِبَل دوائر سياسية أو دولية، والغايات التي قد تسعى إلى تحقيقها من وراء ذلك. وهذا المجال يتطلب بحثاً مستقلاً وأدلة إضافية؛ فشمول التحقيق واتساع نطاقه لا يثبتان تلقائياً وجود ارتباط بأجهزة استخبارات أجنبية.

إن الحفاظ على هذا التمييز ضروري لمراعاة حقوق الضحايا، ولمنع جرّ القضية إلى مسارات أخرى من خلال اتهامات لا تستند إلى أدلة.

XI. استغلال أزمة الصناديق عبر المكانة السياسية والدينية

إن الأحداث الاقتصادية الكبرى لا تؤثر في ضحاياها المباشرين فحسب، بل تؤثر أيضاً في ثقة الرأي العام بالدولة والأسواق وآليات الرقابة والجهات الفاعلة في الحياة السياسية.

وحين تقع مثل هذه الأحداث، يظهر من يطالب بالمحاسبة عن حق، ومن يطالب بتعويض المتضررين، ومعاقبة المسؤولين، وتعزيز آليات الرقابة؛ وهذه كلها مطالب مشروعة.

لكن الواقعة نفسها قد تُستغل لغايات أخرى من خلال توظيف المكانة السياسية والدينية.

فقد يلقي شخص المسؤولية كاملة، قبل اكتمال التحقيق، على عاتق بيئة سياسية معينة. وقد يحاول آخر إبراز الهوية الدينية لشخص ورد اسمه في التحقيق، ليضع الأوساط المتدينة بأكملها موضع اتهام. وقد يحوّل شخص ثالث آلام المتضررين إلى أداة لتعزيز قناعته السياسية الخاصة.

وكل واحد من هذه الأمور ينبغي فحصه بصورة مستقلة، مع مراعاة الأدلة والسياق.

وهناك خطر آخر جدير بالانتباه: فقد يتحول الإنسان، وهو يعبّر عن اعتراض مشروع، دون أن يدري، إلى ناقل لتعميم ظالم. فالدفاع عن حقوق ضحايا الصناديق شيء، وتحميل البيئة السياسية أو الدينية بأكملها مسؤولية تلك المظالم شيء آخر تماماً.

وبالمثل، فإن القول إن التحقيق قد يُستغل في النقاشات السياسية لا يعني التقليل من شأن التحقيق نفسه. بل ينبغي أن يسير المسار القانوني باستقلال، وأن يُحدّد المسؤولون الحقيقيون، وأن تُرفع الأضرار التي لحقت بالمواطنين.

ولهذا السبب، ينبغي ألا نخلط بين ثلاثة مجالات في قضية الصناديق:

  1. المجال الاقتصادي: كيفية جمع الأموال، والعمليات التي استُثمرت فيها، وحجم الأضرار التي لحقت بالناس، وسبل تعويضهم.
  2. المجال القانوني: تقييم الأفعال التي قد تشكل جرائم، وتحديد المسؤولين عنها، وفحص الأدلة من قِبَل المحاكم.
  3. المجال السياسي والإدراكي: كيفية تفسير الواقعة في الرأي العام، والجهات التي تطرح التصريحات بشأنها، والتعميمات التي تُبنى عليها.

وهذه المجالات ليست منفصلة تماماً، لكن ثبوت أمر في أحدها لا يثبت تلقائياً الادعاء المتعلق بالمجال الآخر.

XII. كيف لا تجعل نفسك عرضة للاستغلال: المعرفة، والأخلاق، واستقلالية التفكير

إن أهم الصفات التي تحمي الإنسان من أن يصبح عرضة للاستغلال لا تقتصر على امتلاك المعرفة، بل تشمل أيضاً الأخلاق، والاحتياط، واستقلالية التفكير.

فينبغي للمرء ألا ينشر كل ما يسمعه، وألا يصدّق كل ادعاء فوراً، وأن يتساءل عن غايات من يمدحونه. فالإنسان قد يُوجَّه أحياناً بالمديح، وأحياناً بالخوف، وأحياناً بالغضب، وأحياناً بدوافع الانتماء الديني والسياسي.

ولا يعني تجنّب الوقوع في الاستغلال أن يعامل الإنسان الجميع بالشك، أو ألا يثق بأحد مطلقاً؛ فالثقة أساس العلاقات الإنسانية، ولكن لها ضوابط ينبغي مراعاتها.

ولهذا تكتسب المبادئ التالية أهمية بالغة:

  1. معرفة حدود التخصص: الإقرار بأننا لسنا ملزمين بالحديث في كل شأن، وهو علامة نضج لا علامة جهل.
  2. التحقق من المعلومة من مصدرها: عدم قبول الادعاء على أنه صحيح لمجرد صدوره عن شخص نعرفه أو عن حساب يبدو موثوقاً.
  3. الفصل بين الوثيقة والتأويل: وجود وثيقة لا يعني أن كل تأويل يُبنى عليها صحيح.
  4. تجنب الأحكام القطعية: ضرورة الفصل بين الاحتمال والشك والادعاء والمعلومة اليقينية.
  5. نقد محيطنا الخاص أيضاً: فالخطأ لا يصدر عن الطرف المقابل وحده، وغض الطرف عن الأخطاء في صفّنا يزعزع الشعور بالعدالة.
  6. حماية مكانتنا وسمعتنا: ألا نسمح باستخدام مكانتنا الدينية أو العلمية أو المهنية أو الاجتماعية لنشر ادعاءات لم نتحقق من صحتها.
  7. التفكير في عواقب أقوالنا: فإلى جانب صحة الكلام، تكتسب معرفة السياق الذي قيل فيه والغاية التي يخدمها أهمية كبيرة.

وهذه المبادئ لا تجعل الإنسان سلبياً أو جباناً، بل تجعله، على العكس، أقدر على الدفاع عن الحق، وأقل عرضة لتوجيه الآخرين، وأكثر استقلالاً في قراراته.

الخاتمة: لا يكفي قول الحق، بل يجب الحذر من أن نكون أداةً للباطل

إن أخطر درجات الجهل أن لا يدري الإنسان أنه لا يدري. فالإنسان الذي يعلم أنه لا يعلم يسأل ويبحث ويتعلم. أما من يظن أنه يعلم وهو جاهل، فإنه غالباً ما يقدّم قناعته على أنها علم، وحدسه على أنه دليل، وتأويله على أنه حكم قطعي.

ومثل هذا الإنسان، وإن كان حسن النية، قد يتحول إلى ناقل يسهم في نشر المعلومات المغلوطة، وتعزيز الاتهامات الظالمة، وخدمة غايات الآخرين.

ولهذا ينبغي لمن يتحلون بالحساسية الدينية والوطنية، ويرتبطون بدولتهم ومجتمعهم، ويسعون إلى إحقاق العدالة، أن يكونوا أكثر حذراً. فالمظهر الديني أو الانتماء السياسي أو اللقب المهني أو المكانة الاجتماعية لا يجعل الإنسان خبيراً في كل شأن.

وما جرى في مسار عزل السلطان عبد الحميد الثاني شاهد تاريخي يوضح كيف يمكن للمشروعية الدينية أن تتحول إلى عنصر مؤثر في الصراعات السياسية. أما التحقيق الجاري بشأن الصناديق الاستثمارية، فيذكّرنا بمدى خطورة تقييم الوقائع من دون الفصل بين أبعادها الاقتصادية والقانونية والسياسية.

والدرس المشترك المستفاد من المثالين هو أن إطلاق الأحكام دون التحقق من صحة الادعاءات، ودون معرفة جميع أطراف المسألة ودراسة الأدلة، قد يقود الإنسان إلى تبنّي قناعات خاطئة بدلاً من الوصول إلى الحقيقة.

وبالطبع، لا يجوز السكوت أمام الظلم. فإذا وُجد فساد وجب كشفه، وإذا وُجدت مظلمة وجب رفعها، ومن أخطأ، كائناً من كان، وجب أن يُحاسب. ولكن لا يجوز أن يُظلَم أحد باسم العدل، ولا أن تُفتح الأبواب أمام اتهامات بلا أدلة بحجة الدفاع عن الحق.

ولا ينبغي للإنسان أن يكتفي بسؤال نفسه: «هل ما أقوله صحيح؟»، بل عليه أن يطرح على نفسه هذا السؤال أيضاً:

«هذا الحق الذي أقوله الآن، لصالح مَن يدور؟ ومَن المستفيد من توظيفه؟»

هذا السؤال لا يُطرح للامتناع عن قول الحق، بل للحيلولة دون استغلال الحق في خدمة الأغراض الباطلة للآخرين.

فقد يكون الإنسان أحياناً واثقاً من صحة قوله، لكنه لا يدرك الغاية التي يُستغل ذلك القول من أجلها. وحُسن نيته لا يمنع الآخرين من استخدام كلامه لأغراض سيئة.

لذلك، ينبغي أن نتكلم بعلم، وأن نحكم بدليل، وأن نتشاور مع أهل الاختصاص، وأن ننقد محيطنا الخاص أيضاً، وألا نضع مكانتنا في خدمة ادعاءات لم نتحقق من صحتها. وينبغي كذلك أن نقول الحق في وقته المناسب، وألا نؤخر بيانه حين تدعو الحاجة إلى إظهاره، مع مراعاة الحكمة والعدل وحسن تقدير المآلات.

ولا ننسَ أبداً: من أعظم ما يتيحه الباطل أن لا يدرك الإنسان الذي يخدمه أنه إنما يخدمه.

إعداد: أحمد ضياء إبراهيم أوغلو
11 نوفمبر 2026 – أُوسْكُودار

الهوامش والمراجع
[1] السيد الشريف الجرجاني، التعريفات، مادة «الجهل». ولتوضيح التمييز بين الجهل البسيط والجهل المركب، يُراجع أيضاً: إبراهيم كافي دونماز، مدخل «الجهل» (Cehâlet)، موسوعة الديانة التركية الإسلامية (TDV İslâm Ansiklopedisi)، 1993.
[2] حلف شمال الأطلسي (الناتو)، «نهج الناتو لمواجهة التهديدات المعلوماتية» (NATO’s Approach to Counter Information Threats)، النهج الذي أقرّه وزراء دفاع الحلف في 18 تشرين الأول/أكتوبر 2024، والتحديث المنشور في 3 شباط/فبراير 2025.
https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/2024/10/18/natos-approach-to-counter-information-threats

https://www.nato.int/en/what-we-do/wider-activities/natos-approach-to-counter-information-threats
[3] جودت كوجوك، مدخل «عبد الحميد الثاني» (Abdülhamid II)، موسوعة الديانة التركية الإسلامية (TDV İslâm Ansiklopedisi)، مركز أبحاث التاريخ الإسلامي التابع لوقف الديانة التركي، 1988، المجلد الأول، ص 216-224. النص الإلكتروني:
https://islamansiklopedisi.org.tr/abdulhamid-ii
[4] وزارة العدل في الجمهورية التركية، «وزير العدل أكين غورليك: هناك احتيال منظم في السوق» (Adalet Bakanı Akın Gürlek: “Organize Bir Piyasa Dolandırıcılığı Var”)، 3 تشرين الثاني/نوفمبر 2026:
https://www.adalet.gov.tr/adalet-bakani-akin-gurlek-organize-bir-piyasa-dolandiriciligi-var
وللاطلاع على التصريح كما نشرته وكالة الأناضول: «الوزير غورليك: تبيّن أن البنية التي نواجهها في تحقيقات الصناديق بنية إجرامية واسعة النطاق»، 3 تشرين الثاني/نوفمبر 2026:
https://www.aa.com.tr/tr/gundem/bakan-gurlek-fon-sorusturmasinda-karsimizdaki-yapinin-kapsamli-bir-suc-yapilanmasi-oldugu-tespit-edildi/4109500

من مقالاتنا السابقة ذات الصلة

  1. ثقافة المقاهي وهوس توجيه الدولة: قل رأيك، ولكن اعرف حدّك
    https://www.aynamayansiyanlar.com/makalelerim/kahvehane-kulturu-ile-devlete-yon-verme-sevdasi-fikrini-soyle-ama-haddini-de-bil/
  2. القوة التي تصوغ الدويلات والجماعات والتنظيمات في الشرق الأوسط
    https://www.aynamayansiyanlar.com/makalelerim/tohum-dergisi-orta-dogudaki-devletcik-cemaat-ve-guruplari-dizayn-eden-guc/
  3. من الصعب أن تنجح دون أن تدرك أنك عرضة للاستغلال
    https://www.aynamayansiyanlar.com/makalelerim/kullanilmaya-acik-oldugunuzu-hissettirmeden-basarili-olmaniz-cok-zordur/
  4. ناقشنا بالذكاء الاصطناعي قضية الاحتيال في الصناديق والفائدة
    https://www.aynamayansiyanlar.com/makalelerim/yapay-zeka-ile-fon-vurgunu-ve-faizi-masaya-yatirip-konustuk/
  5. لماذا يثيرون الضجيج حول أزمة الصناديق، ويلتزمون الصمت إزاء ظلم الفائدة؟
    https://www.aynamayansiyanlar.com/makalelerim/fon-krizine-kiyamet-koparanlar-faiz-zulmune-neden-sessiz/