Taklidî ve Tahkikî İman: Ehl-i Sünnet’in Ölçüsü ve Mu‘tezile’de Mukallidin Tekfiri

İmanın sıhhati, delile dayalı bilgi, nazar (düşünme ve inceleme yoluyla hakikati kavrama) ve istidlal (delillerden hareketle sonuca ulaşma) yükümlülüğü ve dinî meselelerde mezhep görüşlerini doğru anlamanın önemi üzerine ilmî bir inceleme

Giriş

İman, insanın yaratılış gayesini, dünya ve âhiret hayatının mânasını belirleyen en esaslı hakikattir. Bu sebeple iman meselesi, yalnızca bir inanç beyanından ibaret görülmemeli; imanın mahiyeti, nasıl kazanıldığı, hangi esaslara dayandığı ve sahibine ne gibi mükellefiyetler yüklediği yönleriyle de ele alınmalıdır.

İslâm düşünce tarihinde üzerinde durulan mes’elelerden biri, bir kimsenin Allah’a ve dinin temel esaslarına, bunları aklî delillerle temellendirmeden, anne babasından, çevresinden veya güvendiği kimselerden öğrenerek inanmasının hükmüdür. Kelâm ilminde bu kimseye mukallid, böyle bir inanışa da taklidî iman denilmiştir. İmanını düşünme, inceleme ve deliller üzerinde akıl yürütme yoluyla temellendiren kimsenin imanı ise tahkikî iman olarak ifade edilir.

Burada birbirinden ayrılması gereken iki mes’ele vardır: Birincisi, delile dayalı bir inceleme yapmaksızın inanmış kimsenin imanının sahih olup olmadığı; ikincisi ise akıl sahibi ve mükellef bir insanın Allah’ın varlığı ve birliği gibi temel hakikatler üzerinde düşünme, inceleme ve delile ulaşma yükümlülüğünün bulunup bulunmadığıdır.

Bu iki mes’ele aynı değildir. Bir kimsenin imanının sahih kabul edilmesi, nazar ve istidlal vazifesini terk etmesinin mutlaka mazur görüldüğü anlamına gelmez. Aynı şekilde, nazar ve istidlali terk etmenin günah sayılması da o kimsenin doğrudan iman dairesinin dışına çıkarılmasını gerektirmez.

Bu incelemede önce taklidî ve tahkikî imanın mahiyeti, ardından Ehl-i Sünnet’in mukallidin imanına dair ölçüsü, daha sonra da Mu‘tezile âlimleri arasında mukallidin tekfiri hususunda ortaya çıkan farklı görüşler ele alınacaktır. Böylece hem itikadî hükümlerin birbirinden ayrılması hem de mezhep görüşlerinin ilmî emanet ölçüsüyle aktarılması hedeflenmektedir.

I. Taklidî ve Tahkikî İmanın Mahiyeti

Taklid, bir kimsenin başkasının sözünü veya hükmünü, onun dayandığı delili bizzat bilmeden kabul etmesidir. İtikadî meselelerde mukallid ise Allah’ın varlığına, birliğine, peygamberliğe ve âhirete; bunların delillerini kendisi ortaya koymaksızın, güvendiği kimselerden öğrendiği ve onların bildirdiğini tasdik ettiği için inanan kişidir.

Burada taklidî iman, mutlaka şüphe ve tereddüt taşıyan bir inanış demek değildir. Bir kimse, iman ettiği hakikatlerden hiçbirinde şüphe duymadığı hâlde bunları aklî delillerle temellendirme imkânına sahip olmayabilir. Dolayısıyla delilin tafsilatını bilmemek ile inanılan şeyde şüphe etmek birbirinden farklıdır.

Tahkikî iman ise kişinin iman ettiği esasları düşünme, inceleme ve deliller üzerinde akıl yürütme yoluyla kavraması; inancını bilgi ve idrak bakımından kuvvetlendirmesidir. Tahkik, yalnızca birtakım kelâmî delilleri ezberlemek veya tartışma usullerini öğrenmek değildir. Kâinattaki nizamı, insanın yaratılışını, hayatın gayesini ve vahyin bildirdiği hakikatleri tefekkür ederek imanı bilinçli bir idrak seviyesine taşımaktır.

Bu bakımdan taklidî iman ile tahkikî iman arasındaki fark, öncelikle imanın mahiyetinden ziyade imanın kazanılma ve temellendirilme yoluyla ilgilidir. İman esaslarına gönülden tasdikle bağlanan bir kimsenin, bu tasdiki hangi bilgi ve delil seviyesinde gerçekleştirdiği ayrıca değerlendirilir.

II. Nazar ve İstidlal Yükümlülüğü

Nazar, bir mes’ele üzerinde düşünmek, onu incelemek ve hakikate ulaştıracak yönlerini değerlendirmektir. Kelâm ilminde daha özel anlamıyla, bilinenlerden hareket ederek bilinmeyene ulaşmak üzere delilleri zihnen tertip ve tahlil etmektir.

İstidlal ise bir hükme veya neticeye ulaşmak için delillerden hareket etmektir. Meselâ kâinattaki değişme, sonradan meydana gelme ve düzen gibi hususlardan hareket ederek bu âlemin bir yaratıcısının bulunduğu sonucuna ulaşmak, istidlale örnektir.

Bu iki kavram birbiriyle yakından ilgili olmakla beraber aynı değildir. Nazar, deliller üzerinde düşünme ve inceleme faaliyetini; istidlal ise bu inceleme neticesinde delilden sonuca ulaşmayı ifade eder.

Ehl-i Sünnet kelâmcıları, akıl sahibi ve ergenlik çağına ulaşmış kimsenin Allah’ı tanıma hususunda düşünme ve delil arama yükümlülüğü üzerinde durmuşlardır. Bununla birlikte bu yükümlülüğün bulunması, her mükellefin kelâm âlimleri gibi ayrıntılı deliller kurmasını, itirazları cevaplandırmasını ve bütün şüpheleri çözmesini gerektirmez.

Nitekim Ebü’l-Muîn en-Nesefî, mukallidin imanını değerlendirirken onun delile dayalı bir inceleme yapmamış olmasını, imanının yokluğu için yeterli görmez. Ona göre delili bulunmayan mukallid de mümindir ve kendisine İslâm hükümleri uygulanır. Bununla beraber nazar ve istidlali terk etmesi sebebiyle günahkâr sayılabilir.[1]

Bu açıklama, mes’elenin iki ayrı hüküm taşıdığını açıkça ortaya koymaktadır: İmanın sıhhati ve nazar-istidlal vazifesinin yerine getirilmesi. Birincisi mevcutken ikincisinin ihmal edilmiş olması mümkündür.

III. Ehl-i Sünnet’e Göre Mukallidin İmanı

Ehl-i Sünnet âlimlerinin önemli bir kısmı, mukallidin imanını sahih kabul etmiş; imanının geçerliliğini aklî delilleri ayrıntılı biçimde bilme şartına bağlamamıştır. Bu yaklaşımın temelinde imanın mahiyetinin tasdik olduğu görüşü yer alır.

Hanefî-Mâtürîdî geleneğinin mühim temsilcilerinden Ebû Mansûr el-Mâtürîdî, Allah’ı tanıma ve O’nun varlığına ulaşma hususunda nazar ve istidlalin gerekliliğini vurgular. Ancak bu yükümlülükten hareketle, iman eden herkesin kelâm ilmindeki bütün delilleri bilmesinin imanın sıhhat şartı olduğu sonucu çıkarılamaz.

Ebü’l-Muîn en-Nesefî’nin Tebsıratü’l-edille adlı eserindeki açıklaması bu ayrımı açıkça göstermektedir:

«والمقلد الذي لا دليل معه مؤمن، وحكم الإسلام له لازم، وهو مطيع لله تعالى باعتقاده وسائر طاعاته، وإن كان عاصياً بترك النظر والاستدلال».

“Delili bulunmayan mukallid de mümindir; kendisine İslâm hükümleri uygulanır. İnancı ve diğer itaatleri sebebiyle Allah’a itaat etmiş sayılır. Bununla birlikte nazar ve istidlali terk etmesi sebebiyle günahkâr olabilir.”[1]

Bu ifade, Ehl-i Sünnet’in meseleye yaklaşımındaki temel inceliği göstermektedir. Mukallidin imanı geçerlidir; fakat bu geçerlilik, düşünme ve delil arama yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

Ebû’l-Berekât en-Nesefî de el-İ‘timâd fi’l-i‘tikād adlı eserinde aynı esası şu ifadeyle dile getirir:

«إذا ثبت أن الإيمان هو التصديق، كان إيمان المقلد صحيحاً؛ لوجود التصديق منه حقيقة، وإن كان عاصياً بترك الاستدلال خلافاً للمعتزلة».

“İmanın tasdik olduğu sabit olunca, mukallidin imanı da sahih olur. Çünkü onda gerçek anlamda tasdik bulunmaktadır. Bununla beraber istidlali terk etmesi sebebiyle günahkâr olabilir. Bu hususta Mu‘tezile’den farklı bir görüş benimsenmiştir.”[2]

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, Ebû’l-Berekât en-Nesefî’nin hükmü imanın mahiyetine, yani tasdike dayandırmasıdır. Kalbinde iman esaslarını kesin olarak tasdik eden kimse, bu tasdiki ayrıntılı aklî delillerle temellendirmemiş olsa da iman dairesinin dışına çıkarılmaz.

Sa‘düddin et-Teftâzânî de Şerhu’l-Makāsıd adlı eserinde mukallidin imanı meselesini ayrıntılı biçimde ele alır ve şöyle der:

«ذهب كثير من العلماء وجميع الفقهاء إلى صحة إيمان المقلد، وترتب الأحكام عليه في الدنيا والآخرة».

“Âlimlerin çoğu ve fakihlerin tamamı, mukallidin imanının sahih olduğu ve dünya ile âhiret hükümlerinin kendisine uygulanacağı görüşündedir.”[3]

Teftâzânî’nin bu değerlendirmesi, fıkıh âlimlerinin mukallidin imanını geçerli kabul etme hususundaki yaklaşımını göstermesi bakımından önemlidir.

Sirâceddin el-Ûşî’nin Bed’ü’l-emâlî adlı manzumesinde yer alan şu beyit de aynı anlayışın veciz bir ifadesidir:

«وَإِيمَانُ الْمُقَلِّدِ ذُو اعْتِبَارٍ
بِأَنْوَاعِ الدَّلَائِلِ كَالنِّصَالِ»

“Mukallidin imanı da muteber ve geçerlidir; delillerin çeşitleri, keskin kılıç ve ok uçları gibi bu hükmü destekler.”[4]

Ûşî’nin bu beyti, mukallidin imanının geçerliliğini savunurken delillerin önemini de hatırlatmaktadır. Nitekim hemen ardından gelen beyitte akıl sahibi insanın göklerin ve yerin yaratıcısını tanımaktan bütünüyle habersiz kalmasının mazeret sayılamayacağı vurgulanır:

«وَمَا عُذْرٌ لِذِي عَقْلٍ بِجَهْلٍ
بِخَلَّاقِ الْأَسَافِلِ وَالْأَعَالِي»

Bu iki beyit birlikte değerlendirildiğinde, mukallidin imanının geçerliliği ile akıl sahibinin yaratıcısını tanımak üzere düşünme ve inceleme yükümlülüğü arasındaki denge daha iyi anlaşılır.

IV. İmanın Sıhhati ile Nazar Yükümlülüğünü Birbirine Karıştırmamak

Bu mes’elenin en önemli yönü, imanının sahih kabul edilmesi ile nazar ve istidlal vazifesini yerine getirme yükümlülüğünün birbirinden ayrılmasıdır.

Bir kimsenin imanının sahih olması, onun bütün dinî vazifelerini yerine getirdiği veya imanını en yüksek bilgi seviyesinde temellendirdiği anlamına gelmez. İman, kalbin tasdikidir; nazar ve istidlal ise insanın bu tasdiki bilgi ve idrak bakımından kuvvetlendirmesine yönelik bir yükümlülüktür.

Bu sebeple mukallidin hükmü değerlendirilirken üç ayrı husus göz önünde bulundurulmalıdır:

  1. İmanın sıhhati: Kişi iman esaslarını gönülden ve şüphe taşımadan tasdik ediyor mu?
  2. Nazar ve istidlal yükümlülüğü: Akıl sahibi ve mükellef olduğu hâlde düşünme, inceleme ve delil arama vazifesini ihmal ediyor mu?
  3. İmanın bilgi ve idrak derecesi: İnancı yalnızca çevresinden öğrenmekle mi sınırlı, yoksa deliller üzerinde düşünerek tahkik seviyesine ulaştırmış mı?

Bu üç mes’ele birbirinin yerine geçmez. İmanın sahih olması, nazar ve istidlal yükümlülüğünün terk edilmesini mazur kılmayabileceği gibi, bu yükümlülüğün ihlali de tek başına kişiyi kâfir saymayı gerektirmez.

Ayrıca nazar ve istidlal, herkes için aynı seviyede ve aynı tafsilatta düşünülmemelidir. Bir kimsenin yaratılıştaki nizamı tefekkür ederek Allah’ın varlığına ulaşması, onun için yeterli bir genel delil teşkil edebilir. Kelâm âlimlerinin vazifesi ise bu delilleri daha ayrıntılı biçimde incelemek, itirazları değerlendirmek ve şüphelere cevap vermektir.

Nitekim Kādî Abdülcebbâr, mükelleflerin tamamının delillerin ayrıntılarını, şüpheleri gidermenin ve itirazları cevaplandırmanın bütün inceliklerini bilmesinin amaçlanmadığını; sıradan insanların da kavrayabileceği genel esasların bilinmesinin yeterli görüldüğünü belirtir.[5] Bu açıklama, nazar yükümlülüğünü herkesin kelâm uzmanı olması şartına dönüştürmenin doğru olmadığını göstermektedir.

V. Mu‘tezile’de Mukallidin İmanı ve Tekfiri Meselesi

Mu‘tezile, Allah’ı tanıma hususunda nazar ve istidlale büyük önem vermiş; bu yükümlülüğün ihmal edilmesinin dinî ve itikadî sonuçlarını tartışmıştır. Ancak bu mes’elede bütün Mu‘tezile âlimlerinin aynı hükümde birleştiğini söylemek doğru değildir.

Mu‘tezile kaynaklarında mukallidin imanı hakkında farklı yaklaşımlar bulunmaktadır. Bunları ana hatlarıyla üç başlıkta toplamak mümkündür:

Birinci görüş: Nazar ve istidlali terk eden mukallidin imanının sahih olmadığı ve küfre düştüğü görüşüdür. Bu yaklaşım, özellikle Ebû Hâşim el-Cübbâî ve Bahşemiyye ekolünün bazı temsilcilerine nispet edilmiştir. Bu anlayışta Allah’ı tanımanın delile dayalı olması, imanın geçerliliği bakımından zorunlu kabul edilmiştir.[6]

İkinci görüş: Mukallidin imanının geçerli kabul edilmemesi veya nazar yükümlülüğünü terk etmesi sebebiyle fâsık sayılması; fakat bu hükmün doğrudan tekfirle aynı tutulmamasıdır. Burada fısk ile küfür arasında ayrım yapılmaktadır.

Üçüncü görüş: Mukallidin imanının sahih olduğu ve onun mümin sayılması gerektiği görüşüdür. Bu yaklaşım Ebü’l-Kāsım el-Ka‘bî el-Belhî ve Ebû İshak b. Ayyâş gibi bazı Mu‘tezile âlimlerine nispet edilmiştir.[7]

Bu farklılıklar, Mu‘tezile’nin mukallidin imanı meselesinde tek bir hüküm üzerinde ittifak etmediğini göstermektedir. Dolayısıyla “Mu‘tezile mukallidi kâfir sayar” şeklindeki mutlak bir ifade ilmî bakımdan isabetli değildir.

Ebû Hâşim el-Cübbâî ve Bahşemiyye’nin yaklaşımı

Ebû Hâşim el-Cübbâî’ye nispet edilen görüş, bu mes’elenin en katı yaklaşımlarından biridir. Bu görüşe göre iman esaslarını delile dayalı biçimde bilmek, imanın geçerliliği için zorunlu kabul edilmiştir. Delile ulaşma yükümlülüğünü yerine getirmeyen kimsenin imanının sahih sayılmayacağı yönündeki bu yaklaşım, onun takipçileri olan Bahşemiyye içinde de benimsenmiştir.

Abdülkāhir el-Bağdâdî, Usûlü’d-dîn adlı eserinde, nazar ve istidlali terk eden kimsenin hükmü hususunda Mu‘tezile içindeki farklı görüşleri aktarır; bunlardan bir kısmının mukallidi fâsık, bir kısmının ise kâfir saydığını belirtir.[6]

Burada dikkat edilmesi gereken husus, Ebû Hâşim’e nispet edilen tekfir görüşünün bütün Mu‘tezile’ye teşmil edilemeyeceğidir. Bu görüş, Mu‘tezile içindeki belirli bir ekolün yaklaşımı olarak aktarılmalıdır.

Kādî Abdülcebbâr’ın yaklaşımı

Mu‘tezile’nin önde gelen âlimlerinden Kādî Abdülcebbâr’ın görüşü de bu noktada dikkatle ele alınmalıdır. Onun nazar ve istidlalin gerekliliğine yaptığı vurgu, sıradan insanların kelâm ilmindeki bütün ayrıntıları bilmesini şart koştuğu anlamına gelmez.

Kādî Abdülcebbâr, el-Mecmû‘ fi’l-Muhît bi’t-teklîf adlı eserinde şöyle der:

«وليس غرضنا بذلك أن على كل مكلف أن يعرف تفاصيل هذه الأدلة، وما به تحل الشبهة، وتدفع الأسولة، ويحتزر من النقوض… وإنما نريد به ما لا تتعذر على العامي معرفته من جمل هذه الأبواب».

“Bununla, her mükellefin delillerin ayrıntılarını, şüphelerin nasıl giderileceğini, itirazların nasıl cevaplandırılacağını ve delillere yöneltilebilecek nakzları nasıl bertaraf edeceğini bilmesini kastetmiyoruz. Bizim maksadımız, sıradan bir insanın da bilmesi imkânsız olmayan genel esaslardır.”[5]

Yine el-Muğnî adlı eserinde, mükellefin dinin temel esaslarını delilleriyle bilmesi gerektiğini; genel bilgi seviyesindeki kimsenin genel delilleri, ilim ehlinin ise bunların ayrıntılarını inceleyeceğini ifade eder[5]

Bu açıklamalardan anlaşıldığı üzere Kādî Abdülcebbâr, nazar yükümlülüğünü kabul etmekle beraber, herkesin kelâm âlimleri gibi ayrıntılı deliller kurmasını şart koşmamaktadır. Onun yaklaşımını Ebû Hâşim’e nispet edilen katı tekfir görüşüyle aynılaştırmak doğru değildir.

Mukallidin tekfiri hususunda ihtilafın kaynaklardaki yeri

Mu‘tezile içindeki bu ihtilaf, yalnızca sonraki dönem âlimlerinin nakillerinden ibaret değildir. Ebü’l-Kāsım el-Büstî’nin el-Bahs an Edilleti’t-Tekfîr ve’t-Tefsîk adlı eseri, bu konuda önemli bir kaynaktır. Eserde mukallidin hükmüne dair farklı yaklaşımlar kaydedilmekte; Ebû Hâşim ve takipçilerinin tekfir görüşü ile el-Ka‘bî ve Ebû İshak b. Ayyâş’a nispet edilen mukallidin imanını geçerli kabul eden görüş birbirinden ayrılmaktadır.[7]

Mahmûd el-Melâhimî de el-Fâik fî Usûli’d-dîn adlı eserinde meseleyi şu ifadeyle özetler:

«وأما المقلد للإسلام؛ فقد اختلفوا في تكفيره».

“İslâm’ı taklid yoluyla benimseyen kimsenin tekfiri hususunda ise ihtilaf etmişlerdir.”[8]

Bu ifade, meselenin Mu‘tezile içinde ihtilaflı olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Dolayısıyla bir ekolün belirli bir temsilcisine ait görüşü bütün mezhebe mal etmek, ilmî nakil ve değerlendirme usulüne aykırıdır.

VI. Dinî Meselelerde Mezhep Görüşlerini Doğru Anlamanın Önemi

Taklidî iman meselesi, yalnızca kelâm tarihine ait teorik bir ihtilaf değildir. Aynı zamanda dinî meselelerde mezheplerin görüşlerini aktarırken hangi ilmî ölçülere riayet edilmesi gerektiğini de göstermektedir.

Bir mezhebin görüşünü doğru anlamak için öncelikle o görüşün hangi âlime, hangi esere ve hangi ilmî bağlama ait olduğunu tespit etmek gerekir. Bir âlimin görüşü, delilleri ve açıklamaları incelenmeden yalnızca bir cümleye indirgenirse yanlış bir hükme varılabilir. Aynı şekilde, bir mezhebin belirli bir koluna ait görüşün bütün mezhebe nispet edilmesi de ilmî emanetle bağdaşmaz.

Bu mes’elede özellikle üç yanlıştan sakınılmalıdır:

Birincisi: Mukallidin imanını sahih kabul eden Ehl-i Sünnet âlimlerinin, nazar ve istidlali gereksiz gördüğünü ileri sürmek. Hâlbuki onların önemli bir kısmı, imanın geçerliliği ile nazar yükümlülüğünü birbirinden ayırmıştır.

İkincisi: Mu‘tezile’nin bütün mensuplarının mukallidi kâfir saydığını iddia etmek. Kaynakların gösterdiği üzere bu konuda farklı görüşler vardır. Bazı âlimler tekfir görüşünü benimserken bazıları fısk hükmünü öne çıkarmış, bazıları ise mukallidin imanını sahih kabul etmiştir.

Üçüncüsü: Nazar ve istidlal yükümlülüğünü, her mükellefin kelâm ilminde uzmanlaşması gerektiği şeklinde yorumlamak. Oysa delillerin genel esaslarını kavramak ile bunların bütün ilmî ayrıntılarına vâkıf olmak aynı şey değildir.

İlmî emanet, yalnızca kendi görüşümüzü doğru ifade etmekten ibaret değildir. Karşı görüşü de sahibinin söylediği şekilde, bağlamından koparmadan ve olduğundan farklı göstermeden nakletmeyi gerektirir. Bir âlimin görüşünü tenkit etmek mümkündür; ancak önce onun ne söylediğini doğru anlamak gerekir.

Sonuç

Taklidî ve tahkikî iman meselesi, imanın mahiyeti ile imana ulaşma ve onu temellendirme yollarının birbirinden ayrılmasını gerektiren önemli bir itikadî mes’eledir.

Ehl-i Sünnet’in önemli bir kısmına göre, iman esaslarını gönülden tasdik eden mukallidin imanı sahihtir. Bununla birlikte akıl sahibi ve mükellef insanın Allah’ın varlığı, birliği ve yaratılışın hakikati üzerinde düşünmesi; imkânı ölçüsünde delil ve bilgiye ulaşması gerekir. Nazar ve istidlal yükümlülüğünün ihmal edilmesi, imanın sıhhatini kendiliğinden ortadan kaldırmaz; fakat kişinin dinî sorumluluğu bakımından ayrıca değerlendirilir.

Mu‘tezile içinde ise mukallidin imanının hükmü hususunda farklı görüşler ortaya çıkmıştır. Ebû Hâşim el-Cübbâî ve Bahşemiyye’ye nispet edilen katı yaklaşımın yanında, mukallidi fâsık sayan veya imanını sahih kabul eden âlimler de vardır. Kādî Abdülcebbâr’ın açıklamaları ise nazar yükümlülüğünü kabul etmenin, halkın tamamından kelâm uzmanlığı beklemek anlamına gelmediğini göstermektedir.

Öyleyse bu mes’elede varılması gereken netice şudur: İmanın sahih olması ile tahkik seviyesine ulaşması aynı şey değildir; nazar ve istidlal yükümlülüğünün ihlali de tek başına tekfir sebebi sayılamaz. Bu hükümlerin her biri kendi delilleri, şartları ve ilmî bağlamı içinde değerlendirilmelidir.

Dinî meselelerde doğru hükme ulaşmanın yolu, yalnızca bir mezhebin adını zikretmek veya bir âlimin sözünü nakletmek değildir. Asıl olan, görüşün kaynağını, delilini, kapsamını ve hangi şartlar altında söylendiğini bilmektir. Zira ilmî ihtilafları doğru anlamak, hem hakikate bağlılığın hem de ilmî ahlâkın gereğidir.

Hazırlayan: Süleyman Ramazanoğlu
ve Ahmet Ziya İbrahimoğlu
16.11.2026 – Üsküdar

Dipnotlar
[1] Ebü’l-Muîn en-Nesefî, Tebsıratü’l-edille fî usûli’d-dîn, nşr. Hüseyin Atay, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, Ankara, 1993, I, s. 38, 41-42. Mukallidin imanının sıhhati ve nazar-istidlali terk etmesinin hükmü hakkındaki açıklamalar.
[2] Ebü’l-Berekât en-Nesefî, el-İ‘timâd fi’l-i‘tikād, s. 385. Mukallidin imanının tasdik esasına dayanarak sahih kabul edilmesi ve istidlali terk etmesi sebebiyle günahkâr sayılabilmesi hakkındaki değerlendirme.
[3] Sa‘düddin et-Teftâzânî, Şerhu’l-Makāsıd, II, s. 264-267. Mukallidin imanı hakkındaki mezhep görüşleri, deliller ve ihtilafın kapsamı.
[4] Sirâceddin el-Ûşî, Bed’ü’l-emâlî, mukallidin imanı hakkındaki beyitler. Beyitlerin metni, manzumenin farklı baskılarında beyit numaraları değişebildiğinden metin üzerinden gösterilmiştir.
[5] Kādî Abdülcebbâr, el-Mecmû‘ fi’l-Muhît bi’t-teklîf, I, s. 10; a.mlf., el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-adl, XII, s. 444, 533. Mükellefin nazar yükümlülüğü, genel deliller ile ayrıntılı deliller arasındaki fark ve bu yükümlülüğün ihlalinin hükmü.
[6] Abdülkāhir el-Bağdâdî, Usûlü’d-dîn, İstanbul, 1928, s. 254-255. Nazar ve istidlali terk eden mukallidin hükmü hakkında Mu‘tezile içindeki farklı yaklaşımlar ve Ebû Hâşim’e nispet edilen görüş.
[7] Ebü’l-Kāsım el-Büstî, el-Bahs an Edilleti’t-Tekfîr ve’t-Tefsîk, nşr. Wilferd Madelung ve Sabine Schmidtke, Dârü’l-Cemel, 2009, s. 10, 15, 32-33. Mu‘tezile içinde mukallidin tekfiri ve imanının sıhhati hakkındaki farklı nispetler.
[8] Mahmûd el-Melâhimî, el-Fâik fî Usûli’d-dîn, nşr. Faysal Bedîr Avn, Kahire, 2010, s. 60-62. Mukallidin tekfiri hususunda ihtilaf bulunduğuna dair açıklama.
[9] Yâsîn es-Sâlimî, “Mevkıfü’l-Mu‘tezile minel-ihtilâfi’l-i‘tikādî el-vâki‘ beyne’l-fırakı’l-İslâmiyye”, Nema Journal for Revelation and Human Studies, sy. 1, Sonbahar 2016, s. 26-28. Mu‘tezile’de mukallidin imanı ve tekfiri hakkındaki görüş ayrılıkları.

ترجمة من التركية إلى العربية:👇

الإيمان التقليدي والإيمان التحقيقي: معيار أهل السنة وتكفير المقلد عند المعتزلة

دراسة علمية حول صحة الإيمان، والمعرفة القائمة على الدليل، ووجوب النظر (التفكير والتأمل للوصول إلى إدراك الحقيقة) والاستدلال (الانتقال من الأدلة إلى النتائج)، وأهمية الفهم الصحيح لآراء المذاهب في المسائل الدينية

المقدمة

الإيمان هو الحقيقة الراسخة التي تحدد غاية خلق الإنسان، وتكشف معنى حياته في الدنيا والآخرة. ولذلك، لا ينبغي النظر إلى مسألة الإيمان على أنها مجرد إقرار اعتقادي، بل ينبغي تناولها من حيث ماهيتها، وكيفية تحصيلها، والأصول التي تستند إليها، وما يترتب عليها من تكاليف ومسؤوليات.

ومن المسائل التي حظيت بعناية كبيرة في تاريخ الفكر الإسلامي: حكم إيمان الشخص الذي يؤمن بالله وأصول الدين، من غير أن يؤسس اعتقاده على أدلة عقلية يعرفها بنفسه، وإنما يتلقى ذلك عن والديه أو بيئته أو من يثق بهم. وقد سُمّي هذا الشخص في علم الكلام بـ«المقلد»، وأُطلق على إيمانه اسم «الإيمان التقليدي». أما الإيمان الذي يقوم على التفكير والبحث وإعمال العقل في الأدلة، فيُعبّر عنه بـ«الإيمان التحقيقي».

وهنا مسألتان ينبغي الفصل بينهما: الأولى: هل يصح إيمان من آمن من غير بحث واستدلال؟ والثانية: هل يجب على الإنسان العاقل المكلّف أن ينظر ويتأمل ويطلب الدليل في الحقائق الأساسية، كوجود الله تعالى ووحدانيته؟

هاتان المسألتان ليستا شيئاً واحداً؛ فالحكم بصحة إيمان شخص ما لا يعني بالضرورة أن يُعذر في ترك واجب النظر والاستدلال. وبالمثل، فإن اعتبار ترك النظر والاستدلال معصية لا يستلزم بالضرورة إخراج ذلك الشخص من دائرة الإيمان.

وتتناول هذه الدراسة أولاً ماهية الإيمان التقليدي والإيمان التحقيقي، ثم تعرض معيار أهل السنة في الحكم على إيمان المقلد، وتبيّن بعد ذلك اختلاف الآراء بين علماء المعتزلة في مسألة تكفيره. والغاية من ذلك هي التمييز بين الأحكام الاعتقادية، ونقل آراء المذاهب بأمانة علمية، بعيداً عن التعميم والخلط.

I. ماهية الإيمان التقليدي والإيمان التحقيقي

التقليد هو قبول قول الغير أو حكمه من غير معرفة دليله معرفة مستقلة. والمقلد في المسائل الاعتقادية هو الشخص الذي يؤمن بوجود الله تعالى ووحدانيته، وبالنبوة والآخرة، من غير أن يقيم الأدلة على هذه الأصول بنفسه، وإنما يؤمن بها لأنه تلقاها ممن يثق بهم وصدّق ما أخبروه به.

وليس المقصود بالإيمان التقليدي أنه إيمان مشوب بالضرورة بالشك أو التردد؛ فقد يكون الإنسان جازماً بما يؤمن به، لا يخالجه شك في شيء من أصول اعتقاده، مع أنه لا يملك القدرة على إقامة الأدلة العقلية التفصيلية عليها. ولذلك، فإن عدم معرفة تفاصيل الدليل يختلف عن الشك فيما يؤمن به.

أما الإيمان التحقيقي، فهو أن يدرك الإنسان أصول اعتقاده عن طريق التفكير والتأمل والنظر في الأدلة، وأن يرسّخ إيمانه على أساس من المعرفة والوعي. وليس التحقيق مجرد حفظ بعض الأدلة الكلامية أو تعلّم أساليب الجدل والمناظرة، بل هو الارتقاء بالإيمان إلى مرتبة الإدراك الواعي، من خلال التفكر في نظام الكون، وخلق الإنسان، وغاية الحياة، والحقائق التي جاء بها الوحي.

وبهذا الاعتبار، فإن الفرق بين الإيمان التقليدي والإيمان التحقيقي يتعلق بطريقة اكتساب الإيمان وتأصيله، لا بحقيقة الإيمان وماهيته في ذاتها. فمن صدّق بأصول الإيمان بقلبه، فإن مستوى معرفته والأدلة التي يستند إليها في هذا التصديق أمر آخر يُبحث على حدة.

II. وجوب النظر والاستدلال

النظر هو إعمال الفكر في مسألة ما، والتأمل فيها، وفحص وجوهها التي توصل إلى الحقيقة. أما في اصطلاح علم الكلام، فيُراد به ترتيب المعلومات والأدلة وتحليلها ذهنياً، للانتقال من المعلوم إلى ما لم يكن معلوماً.

وأما الاستدلال، فهو الاستناد إلى الأدلة للوصول إلى حكم أو نتيجة. ومن أمثلته أن يستدل الإنسان بما يشاهده في الكون من التغير والحدوث والنظام على وجود خالق لهذا العالم.

وهذان المفهومان متقاربان، ولكنهما ليسا مترادفين تماماً؛ فالنظر يعبّر عن عملية التفكير والتأمل في الأدلة، بينما يعبّر الاستدلال عن الانتقال من تلك الأدلة إلى النتيجة التي تترتب عليها.

وقد أكد متكلمو أهل السنة وجوب النظر وطلب الدليل على العاقل البالغ في معرفة الله تعالى. غير أن ثبوت هذا الوجوب لا يقتضي أن يكون كل مكلّف قادراً على إقامة الأدلة التفصيلية كما يفعل علماء الكلام، أو على دفع الاعتراضات وحل جميع الشبهات.

ولهذا، فإن الإمام أبا المعين النسفي، عند حديثه عن إيمان المقلد، لا يرى أن مجرد عدم قيامه ببحث استدلالي ينفي عنه صفة الإيمان؛ فالمقلد الذي لا دليل معه مؤمن، وتجري عليه أحكام الإسلام، وإن كان عاصياً بترك النظر والاستدلال.[1]

وهذا البيان يوضح أن المسألة تشتمل على حكمين مستقلين: صحة الإيمان، وأداء واجب النظر والاستدلال. فقد يتحقق الأول مع التفريط في الثاني.

III. إيمان المقلد عند أهل السنة

ذهب كثير من علماء أهل السنة، وجميع الفقهاء بحسب ما نقله عدد من أئمة علم الكلام، إلى صحة إيمان المقلد، ولم يجعلوا معرفة الأدلة العقلية التفصيلية شرطاً لصحة إيمانه. ويقوم هذا المنهج على أن حقيقة الإيمان هي التصديق.

وقد أكد أبو منصور الماتريدي، أحد أبرز أعلام المدرسة الحنفية الماتريدية، ضرورة النظر والاستدلال في معرفة الله تعالى. غير أنه لا يصح أن يُستنتج من هذا الوجوب أن معرفة كل مؤمن بجميع الأدلة الكلامية شرط لصحة إيمانه.

وما أورده أبو المعين النسفي في كتابه تبصرة الأدلة يوضح هذا التفريق بجلاء:

«والمقلد الذي لا دليل معه مؤمن، وحكم الإسلام له لازم، وهو مطيع لله تعالى باعتقاده وسائر طاعاته، وإن كان عاصياً بترك النظر والاستدلال».[1]

وهذا النص يبرز دقة موقف أهل السنة من المسألة؛ فإيمان المقلد صحيح، غير أن الحكم بصحة إيمانه لا يلغي ما قد يجب عليه من النظر والتفكر وطلب الدليل.

وكذلك يقرر أبو البركات النسفي في كتابه الاعتماد في الاعتقاد هذا الأصل بقوله:

«إذا ثبت أن الإيمان هو التصديق، كان إيمان المقلد صحيحاً؛ لوجود التصديق منه حقيقة، وإن كان عاصياً بترك الاستدلال خلافاً للمعتزلة».[2]

وموضع التنبيه هنا أن أبا البركات النسفي بنى حكمه على حقيقة الإيمان، وهي التصديق. فمن صدّق بأصول الإيمان تصديقاً جازماً بقلبه، لا يُخرج من دائرة الإيمان لمجرد أنه لم يؤسس تصديقه على أدلة عقلية تفصيلية.

وقد تناول سعد الدين التفتازاني مسألة إيمان المقلد في كتابه شرح المقاصد، فقال:

«ذهب كثير من العلماء وجميع الفقهاء إلى صحة إيمان المقلد، وترتب الأحكام عليه في الدنيا والآخرة».[3]

وتكتسب هذه الإفادة من التفتازاني أهميتها من كونها تنقل موقف جمهور من العلماء والفقهاء من اعتبار إيمان المقلد صحيحاً، وترتب أحكام الإسلام عليه.

وما جاء في منظومة بدء الأمالي لسراج الدين الأوشي تعبير موجز وبليغ عن هذا الفهم:

«وَإِيمَانُ الْمُقَلِّدِ ذُو اعْتِبَارٍ
بِأَنْوَاعِ الدَّلَائِلِ كَالنِّصَالِ»[4]

ويذكّر هذا البيت بأهمية الأدلة، مع تقريره أن إيمان المقلد معتبر. ثم يأتي البيت الذي يليه ليؤكد أن العاقل لا عذر له في الجهل بخالق العوالم العلوية والسفلية:

«وَمَا عُذْرٌ لِذِي عَقْلٍ بِجَهْلٍ
بِخَلَّاقِ الْأَسَافِلِ وَالْأَعَالِي»

وعند قراءة البيتين معاً، يتضح وجه الجمع بين صحة إيمان المقلد وبين وجوب أن يتفكر الإنسان العاقل وينظر في دلائل الخلق ليعرف خالقه.

IV. عدم الخلط بين صحة الإيمان ووجوب النظر

من أهم جوانب هذه المسألة ضرورة الفصل بين الحكم بصحة الإيمان وبين وجوب أداء النظر والاستدلال.

فصحة إيمان الإنسان لا تعني أنه أدّى جميع واجباته الدينية، أو أنه بلغ بإيمانه أعلى مراتب المعرفة والتحقيق. فالإيمان تصديق القلب، أما النظر والاستدلال فهما من الواجبات التي يُراد بها ترسيخ هذا التصديق وتعزيزه من جهة المعرفة والإدراك.

ولذلك، ينبغي مراعاة ثلاثة أمور مستقلة عند النظر في حكم المقلد:

  1. صحة الإيمان: هل يصدّق الشخص بأصول الإيمان بقلبه تصديقاً جازماً، من غير شك؟
  2. وجوب النظر والاستدلال: هل يهمل واجب التفكير والتأمل وطلب الدليل، مع كونه عاقلاً مكلّفاً؟
  3. درجة الإيمان من حيث المعرفة والإدراك: هل اقتصر اعتقاده على ما تلقاه من محيطه، أم ارتقى به إلى مرتبة التحقيق من خلال النظر في الأدلة؟

هذه الأمور الثلاثة لا يقوم أحدها مقام الآخر؛ فصحة الإيمان لا تعني بالضرورة جواز ترك واجب النظر والاستدلال، كما أن الإخلال بهذا الواجب لا يستلزم وحده الحكم على الشخص بالكفر.

ثم إن النظر والاستدلال لا يكونان بالمستوى نفسه ولا بالتفصيل ذاته عند جميع الناس؛ فقد يكون تأمل الإنسان في نظام الخلق وما يشهده من آيات الكون دليلاً إجمالياً كافياً له، في حين تكون مهمة علماء الكلام دراسة هذه الأدلة بتفصيل أكبر، وفحص الاعتراضات، والإجابة عن الشبهات.

ولهذا، يوضح القاضي عبد الجبار أن المقصود ليس أن يعرف كل مكلّف تفاصيل الأدلة، ووجوه حل الشبهات ودفع الاعتراضات، وإنما المراد أن يعرف من أصول هذه المسائل ما لا يشق على عامة الناس إدراكه.[5] وهذا البيان يدل على أنه ليس من الصواب تحويل وجوب النظر إلى شرط يقتضي أن يكون كل مكلّف متخصصاً في علم الكلام.

V. مسألة إيمان المقلد وتكفيره عند المعتزلة

أولى المعتزلة أهمية كبيرة للنظر والاستدلال في معرفة الله تعالى، وبحثوا في الآثار الدينية والاعتقادية المترتبة على إهمال هذا الواجب. غير أنه لا يصح القول إن جميع علماء المعتزلة اتفقوا على حكم واحد في هذه المسألة.

فقد وردت في مصادر المعتزلة آراء متعددة في حكم إيمان المقلد، ويمكن إجمال أبرزها في ثلاثة اتجاهات:

الاتجاه الأول: أن إيمان المقلد الذي ترك النظر والاستدلال غير صحيح، وأنه واقع في الكفر. وقد نُسب هذا الاتجاه بوجه خاص إلى أبي هاشم الجبائي وبعض أتباعه من البهشمية. ووفق هذا التصور، فإن معرفة الله تعالى عن طريق الدليل شرط لازم لصحة الإيمان.[6]

الاتجاه الثاني: أن المقلد لا يُعذر في ترك واجب النظر، ويُحكم بفسقه بسبب هذا التفريط، من غير أن يلزم من ذلك الحكم بكفره؛ إذ يُفرّق أصحاب هذا الاتجاه بين الفسق والكفر.

الاتجاه الثالث: أن إيمان المقلد صحيح، وأنه يُعدّ مؤمناً. وقد نُسب هذا الاتجاه إلى بعض علماء المعتزلة، مثل أبي القاسم الكعبي البلخي وأبي إسحاق بن عياش.[7]

وتدل هذه الاختلافات على أن المعتزلة لم يتفقوا على حكم واحد في مسألة إيمان المقلد. ومن ثم، فإن إطلاق القول بأن «المعتزلة يكفّرون المقلد» ليس دقيقاً من الناحية العلمية.

منهج أبي هاشم الجبائي والبهشمية

يُعدّ الرأي المنسوب إلى أبي هاشم الجبائي من أشد الآراء في هذه المسألة؛ إذ يجعل معرفة أصول الإيمان عن طريق الدليل أمراً لازماً لصحة الإيمان. وقد تبنّى هذا الاتجاه أتباعه من البهشمية.

وينقل عبد القاهر البغدادي في كتابه أصول الدين اختلاف الآراء داخل المعتزلة في حكم تارك النظر والاستدلال، مشيراً إلى أن فريقاً منهم حكم على المقلد بالفسق، في حين ذهب فريق آخر إلى تكفيره.[6]

والجدير بالتنبيه هنا أن القول بالتكفير المنسوب إلى أبي هاشم لا يجوز تعميمه على جميع المعتزلة، بل ينبغي عرضه بوصفه رأياً منسوباً إلى اتجاه معين داخل هذا المذهب.

منهج القاضي عبد الجبار

ينبغي تناول رأي القاضي عبد الجبار، أحد أبرز أعلام المعتزلة، بدقة في هذا السياق؛ فتأكيده وجوب النظر والاستدلال لا يعني أنه يشترط على عامة الناس الإحاطة بجميع تفاصيل علم الكلام.

يقول القاضي عبد الجبار في كتابه المجموع في المحيط بالتكليف:

«وليس غرضنا بذلك أن على كل مكلف أن يعرف تفاصيل هذه الأدلة، وما به تحل الشبهة، وتدفع الأسولة، ويحتزر من النقوض… وإنما نريد به ما لا تتعذر على العامي معرفته من جمل هذه الأبواب».[5]

ويذكر في كتابه المغني أيضاً أن الواجب على المكلّف معرفة أصول الدين بأدلتها؛ فإن كان من أهل المعرفة الإجمالية نظر في جملة الأدلة، وإن كان من العلماء نظر في أدلتها إجمالاً وتفصيلاً.[5]

ومن هذه النصوص يتبين أن القاضي عبد الجبار، وإن أكد وجوب النظر، فإنه لا يشترط على عامة الناس إقامة الأدلة التفصيلية على نحو ما يفعله العلماء. ولذلك، لا يصح مساواة منهجه بالرأي المتشدد في التكفير المنسوب إلى أبي هاشم.

موضع الخلاف في تكفير المقلد في المصادر

ولا تقتصر هذه الاختلافات داخل المعتزلة على ما نقله المتأخرون؛ بل يُعدّ كتاب البحث عن أدلة التكفير والتفسيق لأبي القاسم البستي مصدراً مهماً في هذا الباب. فقد عرض فيه اتجاهات مختلفة في حكم المقلد، وميّز بين رأي أبي هاشم وأتباعه القائل بالتكفير، وبين الرأي المنسوب إلى الكعبي وأبي إسحاق بن عياش، القائل بصحة إيمان المقلد.[7]

كما لخّص محمود الملاحمي المسألة في كتابه الفائق في أصول الدين بقوله:

«وأما المقلد للإسلام؛ فقد اختلفوا في تكفيره».[8]

وهذا النص يبيّن بوضوح أن المسألة كانت موضع خلاف بين المعتزلة أنفسهم. ومن ثم، فإن نسبة رأي أحد ممثلي المذهب إلى المذهب كله تتنافى مع أصول النقل والتحقيق العلمي.

VI. أهمية الفهم الصحيح لآراء المذاهب في المسائل الدينية

إن مسألة الإيمان التقليدي ليست مجرد خلاف نظري في تاريخ علم الكلام، بل هي مثال واضح للمعايير العلمية التي ينبغي مراعاتها عند نقل آراء المذاهب في المسائل الدينية.

ولفهم رأي مذهب ما فهماً صحيحاً، لا بد أولاً من تحديد العالم الذي قال به، والكتاب الذي ورد فيه، والسياق العلمي الذي قيل ضمنه. فإذا اختُزل رأي أحد العلماء في جملة واحدة، من غير الرجوع إلى أدلته وتوضيحاته، أمكن أن يُفضي ذلك إلى حكم خاطئ. وكذلك فإن نسبة رأي فرع معين من المذهب إلى المذهب كله لا تنسجم مع مقتضيات الأمانة العلمية.

وينبغي الحذر في هذه المسألة بوجه خاص من ثلاثة أخطاء:

أولاً: الزعم بأن علماء أهل السنة الذين صححوا إيمان المقلد كانوا يرون أن النظر والاستدلال أمر لا فائدة منه؛ مع أن كثيراً منهم فرّقوا بوضوح بين صحة الإيمان ووجوب النظر.

ثانياً: الادعاء بأن جميع المعتزلة يكفّرون المقلد؛ فقد دلت المصادر على تعدد آرائهم، فمنهم من قال بالتكفير، ومنهم من حكم بالفسق، ومنهم من صحح إيمان المقلد.

ثالثاً: تفسير وجوب النظر والاستدلال بأنه يقتضي أن يتخصص كل مكلّف في علم الكلام؛ مع أن إدراك الأصول العامة للأدلة لا يستلزم الإحاطة بجميع دقائقها وتفاصيلها العلمية.

والأمانة العلمية لا تقتصر على حسن التعبير عن الرأي الذي نتبناه، بل تقتضي أيضاً نقل الرأي المخالف كما قرره صاحبه، من غير اقتطاعه من سياقه أو تحريف معناه. فنقد رأي عالم أمر مشروع، ولكن فهم مراده على وجه صحيح هو الخطوة الأولى التي لا غنى عنها قبل نقده.

الخاتمة

إن مسألة الإيمان التقليدي والإيمان التحقيقي من المسائل الاعتقادية المهمة التي تقتضي التمييز بين حقيقة الإيمان وماهيته، وبين السبل التي يُكتسب بها ويُرسّخ من خلالها.

فبحسب ما قرره كثير من علماء أهل السنة، فإن إيمان المقلد الذي صدّق بأصول الإيمان بقلبه إيمان صحيح. ومع ذلك، يجب على الإنسان العاقل المكلّف أن يتفكر في وجود الله تعالى ووحدانيته، ويتأمل في دلائل الخلق، ويسعى، بحسب استطاعته، إلى تحصيل الدليل والمعرفة. وإهمال واجب النظر والاستدلال لا يُبطل صحة الإيمان بمجرده، ولكنه يُبحث في إطار المسؤولية الدينية للمكلّف.

أما المعتزلة، فقد ظهرت بينهم آراء متباينة في حكم إيمان المقلد؛ فإلى جانب الرأي المتشدد المنسوب إلى أبي هاشم الجبائي والبهشمية، وُجد علماء حكموا على المقلد بالفسق، وآخرون قالوا بصحة إيمانه. كما أن توضيحات القاضي عبد الجبار تبيّن أن القول بوجوب النظر لا يعني مطالبة عامة الناس بالتخصص في علم الكلام والإحاطة بتفاصيله.

والخلاصة التي ينبغي تقريرها في هذه المسألة هي أن صحة الإيمان لا تعني بالضرورة بلوغ مرتبة التحقيق، وأن الإخلال بواجب النظر والاستدلال لا يُعدّ وحده سبباً للحكم بالكفر. فكل حكم من هذه الأحكام ينبغي أن يُبحث في ضوء أدلته وشروطه وسياقه العلمي.

إن سبيل الوصول إلى الحكم السديد في المسائل الدينية لا يكون بمجرد ذكر اسم مذهب أو نقل قول عالم، بل بمعرفة مصدر الرأي ودليله ومدى دلالته والظروف العلمية التي ورد فيها. فالفهم الصحيح للخلافات العلمية من مقتضيات الوفاء للحق، ومن أصول الأمانة والأخلاق العلمية.

إعداد: سليمان رمضان أوغلو
و أحمد ضياء إبراهيم أوغلو
16.11.2026 م – أوسكودار

الهوامش
[1] أبو المعين النسفي، تبصرة الأدلة في أصول الدين، تحقيق حسين أتاي، مطبعة كلية الإلهيات بجامعة أنقرة، أنقرة، 1993م، ج 1، ص 38، 41-42. (توضيح صحة إيمان المقلد وحكم ترك النظر والاستدلال).
[2] أبو البركات النسفي، الاعتماد في الاعتقاد، ص 385. (اعتبار إيمان المقلد صحيحاً بناءً على أصل التصديق، مع إمكان كونه عاصياً بترك الاستدلال).
[3] سعد الدين التفتازاني، شرح المقاصد، ج 2، ص 264-267. (آراء العلماء والفقهاء في إيمان المقلد، وأدلتهم، ومجال الخلاف في المسألة).
[4] سراج الدين الأوشي، بدء الأمالي، الأبيات المتعلقة بإيمان المقلد. (أُثبتت الأبيات من متن المنظومة مباشرة، نظراً لاختلاف ترقيمها في الطبعات).
[5] القاضي عبد الجبار، المجموع في المحيط بالتكليف، ج 1، ص 10؛ والمغني في أبواب التوحيد والعدل، ج 12، ص 444، 533. (وجوب النظر على المكلّف، والفرق بين الأدلة الإجمالية والتفصيلية، وحكم الإخلال بهذا الواجب).
[6] عبد القاهر البغدادي، أصول الدين، إستانبول، 1928م، ص 254-255. (اختلاف الآراء داخل المعتزلة في حكم تارك النظر والاستدلال، والرأي المنسوب إلى أبي هاشم).
[7] أبو القاسم البستي، البحث عن أدلة التكفير والتفسيق، تحقيق ويلفرد ماديلونغ وسابينه شميدتكه، دار الجمل، 2009م، ص 10، 15، 32-33. (اختلاف النقول والآراء في تكفير المقلد وصحة إيمانه داخل المعتزلة).
[8] محمود الملاحمي، الفائق في أصول الدين، تحقيق فيصل بدير عون، القاهرة، 2010م، ص 60-62. (النص الدال على وقوع الاختلاف في مسألة تكفير المقلد).
[9] ياسين السالمي، «موقف المعتزلة من الاختلاف الاعتقادي الواقع بين الفرق الإسلامية»، مجلة نعما للدراسات القرآنية والإنسانية، العدد 1، خريف 2016م، ص 26-28. (اختلاف الآراء حول إيمان المقلد وتكفيره عند المعتزلة).