KADINLIĞINI BİLMEYEN HANIMLAR

Fıtrat, şahsiyet, ilim, edep, eşlik ve annelik ekseninde kadının aile ve medeniyet içindeki yeri

GİRİŞ

Kadın, Allah Teâlâ’nın insan neslinin devamı, ailenin teşekkülü ve cemiyetin huzuru için yarattığı müstesna bir emanettir. Onun kıymeti, yalnızca güzelliğiyle, mesleğiyle, ekonomik gücüyle veya başkalarının kendisine biçtiği rollerle ölçülemez. Kadının asıl izzeti; fıtratını tanıması, yaratılış gayesini kavraması, şahsiyetini ilim ve edep ile geliştirmesi, eşlik ve annelik mesuliyetini idrak etmesiyle ortaya çıkar.

Bugün kadınlık adına ortaya konulan bazı anlayışlar, kadını kendi fıtratından uzaklaştırırken ona özgürlük ve güç kazandırdığını iddia etmektedir. Kadının değerini evinden uzaklaşmakta, annelik mesuliyetini ikinci plana atmakta, erkekle her sahada aynılaşmakta ve aile içindeki vazifelerini bir yük olarak görmekte arayan bu anlayışlar, çoğu zaman kadının gerçek ihtiyaçlarını ve yaratılış hususiyetlerini göz ardı etmektedir.

Elbette kadının ilim öğrenmesi, çalışması, mal edinmesi, ticaret yapması, meslek sahibi olması ve meşru sahalarda hizmet etmesi İslâm’ın tanıdığı haklardandır. Ancak hak sahibi olmakla, her hakkı her şartta aynı öncelikle kullanmak birbirinden farklıdır. Bir imkânın meşru olması, onun her zaman en hayırlı tercih olacağı mânasına gelmez.

Meselenin özü, kadını eve hapsetmek veya evden uzaklaştırmak değildir. Asıl mesele, kadının kendi fıtratını, haklarını, mesuliyetlerini ve aile içindeki müstesna yerini doğru tanımasıdır. Çünkü aile, yalnızca aynı çatı altında yaşayan insanların birlikteliği değil; sevgi, merhamet, sadakat, hürmet ve mesuliyet üzerine kurulan bir medeniyet ocağıdır.

Bu yazıda kadının fıtratını, şahsiyetini, ilim ve edep anlayışını, eşlik ve annelik vazifelerini Kur’ân ve Sünnet ışığında ele alacak; kadınlığı yüceltmek yerine onu istismar eden anlayışların doğurduğu neticeleri değerlendireceğiz.

I. Fıtratını Tanıyan Kadın ve Aile İnşası

İslâm, kadın ve erkeği yaratılış bakımından birbirine düşman veya rakip iki varlık olarak görmez. Her ikisi de Allah’ın kuludur; insanlık haysiyeti ve kulluk mesuliyeti bakımından aynı ilâhî hitaba muhataptır. Üstünlük, cinsiyette değil, takvadadır.
“Ey insanlar! Şüphesiz biz sizi bir erkek ve bir dişiden yarattık. Birbirinizle tanışmanız için sizi milletlere ve kabilelere ayırdık. Allah katında en değerli olanınız, O’na karşı gelmekten en çok sakınanınızdır.” (el-Hucurât, 49/13).

Kur’ân-ı Kerîm, kadın ve erkeğin iman, ibadet, ahlâk ve mükâfat bakımından Allah katındaki değerini açıkça ortaya koyar. Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar, mümin erkekler ve mümin kadınlar, sabreden erkekler ve sabreden kadınlar aynı ilâhî müjdeye muhataptır. (el-Ahzâb, 33/35).
Bununla birlikte eşit insanlık değeri, her iki cinsin bütün hususiyetleriyle aynı olduğu mânasına gelmez. Kadın ve erkek, yaratılış bakımından birbirini tamamlayan iki ayrı cinsiyettir. Bu farklılık, birinin diğerinden üstün veya aşağı olduğunu değil, aile hayatında birbirini tamamlayan vazifeler ve mesuliyetler taşıdıklarını gösterir.

Kadın, kendi fıtratını tanıdığında kadınlığını bir eksiklik veya aşılması gereken bir engel olarak görmez. Aksine onun Allah’ın kendisine verdiği bir emanet olduğunu bilir. Bu emaneti güzellik, zarafet, merhamet, iffet, ilim, edep ve mesuliyet bilinciyle taşır.

Ailede huzur, eşlerin birbirine üstünlük taslamasıyla değil, birbirinin hakkını tanımasıyla meydana gelir. Kadın da erkek de kendi vazifesini başkasının vazifesini küçümsemeden yerine getirdiğinde aile sağlam bir zemine kavuşur.

II. İlk Aileden Bir Örnek: Hz. Âdem ve Hz. Havvâ Annemiz

İnsanlık ailesinin ilk örneği, Hz. Âdem ile Hz. Havvâ validemizin birlikteliğidir. Kur’ân-ı Kerîm, insan neslinin başlangıcını anlatırken kadın ve erkeği aynı hayatın ve aynı mesuliyetin tarafları olarak zikreder.
Allah Teâlâ, Hz. Âdem ve eşine cennette ikamet etmelerini, nimetlerinden diledikleri gibi faydalanmalarını emretmiş; yalnızca belirli bir ağaca yaklaşmamalarını bildirmiştir. Şeytanın vesvesesiyle bu emre aykırı davranmaları üzerine her ikisi de hatalarını kabul ederek Allah’a yönelmiştir.
“Dediler ki: Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik. Eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen mutlaka ziyana uğrayanlardan oluruz.” (el-A‘râf, 7/23).

Bu kıssa, ilk ailede yaşanan imtihanı ve insanın hata karşısındaki mesuliyetini göstermektedir. Kur’ân, hatayı yalnızca kadına yükleyen bir anlayışı kabul etmez. Her iki insan da imtihanın tarafıdır; her ikisi de tövbe ve bağışlanma talebiyle Allah’a yönelmiştir.
Dolayısıyla kadın, insanlığın ilk günahının müsebbibi olarak görülemez. İslâm’ın kadına bakışı, bazı kültürlerde ve dinî anlayışlarda görülen kadını günahın kaynağı sayan düşünceden tamamen farklıdır.

Kadının ailedeki yeri, bu ilk örnekten itibaren insan neslinin devamı, eşlik, yardımlaşma ve ortak mesuliyet esaslarına dayanır. Kadın ve erkek birbirinin rakibi değil, aynı imtihan yolunda birbirine destek olması gereken hayat arkadaşlarıdır.

III. Merhamet, Zarafet ve Nezaket

Kadının yaratılışında merhamet, şefkat ve nezaketin mühim bir yeri vardır. Bu hususiyetler, yalnızca kadınlara mahsus olmayıp bütün müminlerde bulunması gereken ahlâkî değerlerdir. Bununla birlikte annelik ve aile hayatı, kadının bu hasletleri daha geniş bir sahada ortaya koymasına imkân verir.

Resûlullah Efendimiz ﷺ, müminlerin birbirlerine karşı merhametli ve yumuşak davranmalarını tavsiye etmiştir. Bir hadis-i şeriflerinde şöyle buyurmuştur:
“Yumuşaklık hangi şeyde bulunursa onu güzelleştirir; hangi şeyden çıkarılırsa onu çirkinleştirir.” (Müslim, Birr, 78; hadis no: 2594).
Aile hayatında nezaket, yalnızca güzel söz söylemekten ibaret değildir. Eşinin yorgunluğunu fark etmek, onun gönlünü incitmemek, çocukların ihtiyaçlarını gözetmek, tartışma anında öfkeyi kontrol etmek ve aile mahremiyetini korumak da bu ahlâkın tezahürleridir.

Kadının zarafeti, yalnızca dış görünüşüyle ölçülemez. Asıl zarafet, sözünde, davranışında, ölçülü oluşunda, hürmetinde ve merhametindedir. Aynı şekilde erkeğin kuvveti de kaba davranmakla değil, ailesini korumak, geçimini sağlamak, eşine hürmet etmek ve mesuliyetlerini taşımakla ortaya çıkar.
Resûlullah ﷺ, “Sizin en hayırlınız, ailesine karşı en hayırlı olanınızdır.” buyurmuştur. (Tirmizî, Menâkıb, 63; hadis no: 3895).
Bu ölçü, ailede üstünlük yarışının değil, güzel muamelenin esas olduğunu göstermektedir.

IV. İlim, Edep ve Ahlâk Sahibi Kadın

İslâm’ın kadına kazandırdığı en mühim imkânlardan biri ilim öğrenme ve ilmiyle amel etme hakkıdır. Kadın, dinini öğrenmek, ibadetlerini doğru yerine getirmek, çocuklarını yetiştirmek ve hayatını şer‘î ölçüler çerçevesinde düzenlemek için gerekli ilmi elde etmekle mesuldür.

İlim, kadını yalnızca bilgi sahibi yapmaz; aynı zamanda basiret, feraset ve doğru hüküm verme kabiliyeti kazandırır. Bilgisizce hareket eden, hak ve vazifelerini tanımayan bir insanın aile hayatında huzur meydana getirmesi güçleşir.
Mümin kadın, ilim ve edebi birbirinden ayırmaz. İlim iddiası ahlâkı zayıflatmamalı; bilgi, kibir ve üstünlük vesilesine dönüştürülmemelidir. Edep, ilmin süsü değil, onun hayata yansıyan en mühim neticelerindendir.

Hz. Âişe validemizin ilmi ve kıskançlığı
Resûlullah’ın ﷺ hanımlarından Hz. Âişe validemiz, İslâm tarihinde ilmi, zekâsı, hafızası, fıkhî kavrayışı ve rivayetleriyle müstesna bir yere sahiptir. Sahâbenin pek çok meselesinde kendisine müracaat ettiği, dinî hükümlerin anlaşılmasına mühim katkılarda bulunduğu bilinmektedir.
Onun ilmi yalnızca hadis ve fıkıh sahalarıyla sınırlı değildi. Tıp ve tedavi hususunda da dikkat çekici bir bilgi birikimine sahipti. Urve b. Zübeyr’in kendisine tıp bilgisini sorması üzerine Hz. Âişe validemiz, Resûlullah’ın ﷺ hayatının son döneminde Arap heyetlerinin kendisine çeşitli tedavi usulleri ve ilaçlar getirdiğini, kendisinin de bunlarla Resûlullah’ı tedavi ettiğini ve bu vesileyle tıp bilgisi edindiğini bildirmiştir.[1]

Bu rivayet, Hz. Âişe validemizin yalnızca dinî ilimlerde değil, yaşadığı dönemin tedavi bilgileri bakımından da tecrübe sahibi olduğunu göstermektedir. Buradan onu bugünkü mânada bir hekim olarak vasfetmek değil, dönemin tıbbî uygulamalarını öğrenmiş ve tatbik etmiş bir ilim ve tecrübe sahibi olarak tanımak gerekir.
Hz. Âişe validemizin hayatında dikkat çeken bir başka husus da Resûlullah’a ﷺ duyduğu derin sevgi ve kıskançlığıdır. Özellikle Hz. Hatice validemizin hatırasının Resûlullah tarafından sıkça anılması, onun kıskançlık hislerini harekete geçiriyordu.

Hz. Âişe validemiz, Resûlullah’ın ﷺ Hz. Hatice’yi sık sık anmasından duyduğu kıskançlığı dile getirmiş; Resûlullah ise Hz. Hatice’nin faziletlerini ve kendisine yaptığı iyilikleri hatırlatarak onun hakkını teslim etmiştir. (Buhârî, Nikâh, 15; hadis no: 5229).
Bir başka rivayette Resûlullah ﷺ, Hz. Âişe validemizin kendisine karşı gönül hâlini, konuşma tarzından anlayabildiğini ifade etmiştir. Hz. Âişe validemiz, kızdığı zaman yemin ederken Resûlullah’ın Rabbine değil, İbrahim’in Rabbine yemin ettiğini söylemiştir. Resûlullah da onun bu hâlini bildiğini ifade etmiştir. (Buhârî, Nikâh, 15; hadis no: 5228).

Yine bir gün Resûlullah’ın ﷺ hanımlarından birinin gönderdiği yemek kabı, Hz. Âişe validemizin kıskançlığı sebebiyle kırılmıştır. Resûlullah ﷺ, olayı büyütmek yerine “Anneniz kıskandı.” buyurmuş; kırılan kabın yerine sağlam bir kap verilmesini sağlamıştır. (Buhârî, Nikâh, 58; hadis no: 5225).
Bu hadisler, kadınların duygularını yok saymayı değil, onları tanımayı ve hikmetle karşılamayı öğretmektedir. Resûlullah ﷺ, eşinin kıskançlığını bir insanlık hâli olarak değerlendirmiş; fakat aile hayatında ölçünün ve hakkaniyetin korunmasını da sağlamıştır.

Buradan çıkarılacak netice, kıskançlığın sınırsızca serbest bırakılması değildir. Kıskançlık, sevginin tabii bir tezahürü olabilir; ancak haksızlığa, iftiraya, hak ihlâline ve aile huzurunu yıkmaya dönüşmemelidir. Kadın da erkek de duygularını ahlâk ve adalet ölçüsü içinde yönetmeyi öğrenmelidir.

V. Meslek, Annelik ve Eş Olma Bilinci

Kadının meslek sahibi olması, çalışması, ticaret yapması ve meşru sahalarda hizmet etmesi İslâm’ın yasakladığı hususlar değildir. İslâm tarihinde ticaretle uğraşan, ilim öğreten, vakıf kuran, malını yöneten ve farklı hizmetlerde bulunan hanımlar vardır.

Ancak bir imkânın meşru olması, onun aile hayatındaki bütün vazifelerin önüne geçirilmesini gerektirmez. Kadın, meslek hayatını düzenlerken eşinin, çocuklarının ve ailesinin haklarını da gözetmelidir. Aile hayatını ihmal edecek, çocukların eğitim ve terbiyesini sahipsiz bırakacak, eşler arasındaki huzuru zedeleyecek bir çalışma düzeni, yalnızca kazanç sağladığı için doğru bir tercih hâline gelmez.

Özellikle annelik, başka hiçbir vazifeyle bütünüyle ikame edilemeyecek müstesna bir mesuliyettir. Çocuğun ilk eğitimi, ahlâkî gelişimi, güven duygusu, dil ve şahsiyet teşekkülü büyük ölçüde aile ortamında başlar. Anne, çocuğun yalnızca fizikî ihtiyaçlarını karşılayan kişi değildir; onun gönül dünyasının, ahlâkının ve şahsiyetinin inşasında mühim bir role sahiptir.

Bu sebeple kadınlığını ve anneliğini bilen bir hanım, huzuru yalnızca dışarıdaki meslek hayatında aramaz. Evini, ailesini, eşini ve çocuklarını ilmî ve ahlâkî bakımdan güçlendirmeyi de büyük bir hizmet ve saadet vesilesi olarak görür.
Hiçbir meslek, kadını kadınlığını tanımak ve annelik mesuliyetini hakkıyla taşımak kadar yüceltemez. Bu ifade, çalışan kadınları küçümsemek veya kadınların meşru çalışma haklarını inkâr etmek için değil; anneliğin ve aile hizmetinin değerini hatırlatmak içindir.

İhtiyaç ve zaruretler, aile şartları, çocukların durumu ve eşler arasındaki istişare dikkate alınarak kadınların çalışma hayatına katılması elbette mümkündür. Fakat meslek hayatı, aileyi ve anneliği değersizleştiren bir anlayışa dönüşmemelidir.
Kur’ân-ı Kerîm, anneliğin meşakkatini özellikle hatırlatır: “Annesi onu güçlük üstüne güçlükle taşımıştır. Sütten kesilmesi de iki yıl içinde olur.” (Lokmân, 31/14).

Bu âyet, anneliğin ne kadar büyük bir fedakârlık ve mesuliyet taşıdığını göstermektedir. Kadının aile içindeki emeğini küçümseyen, çocuk yetiştirmeyi değersiz gören ve anneliği kadının önünde bir engel gibi sunan anlayış, insanın fıtratına ve neslin geleceğine zarar verir.

VI. Peygamber Eşine Vefa: Hz. Hatice Annemiz ve Resûlullah’ın Aile Hayatı

Hz. Hatice validemiz, İslâm tarihinde vefa, sadakat, fedakârlık ve eşine destek olma bakımından müstesna bir örnektir. Resûlullah ﷺ ilk vahiy tecrübesinden sonra büyük bir heyecan ve endişeyle evine döndüğünde, onu teskin eden, teselli eden ve güven veren kişi Hz. Hatice validemiz olmuştur.

Resûlullah ﷺ, kendisine olanları anlattığında Hz. Hatice validemiz şu mânada sözler söylemiştir: Allah’a yemin olsun ki Allah seni asla mahcup etmeyecektir. Çünkü sen akrabalık bağlarını gözetir, doğru konuşur, güçsüzlerin yükünü taşır, yoksula yardım eder, misafiri ağırlar ve hak yolunda insanlara destek olursun. (Buhârî, Bed’ü’l-vahy, 1; Müslim, Îmân, 160).

Hz. Hatice validemizin bu sözleri, eşlik vazifesinin yalnızca aynı evde yaşamak ve gündelik ihtiyaçları karşılamak olmadığını göstermektedir. Eş, hayat arkadaşının zor zamanlarında ona güven vermeli, hakikati görmesine yardımcı olmalı ve meşru mücadelesinde destek olmalıdır.
Resûlullah ﷺ, Hz. Hatice validemizi vefatından sonra da unutmamış, onun dostlarına ikramda bulunmuş, hatırasını yaşatmış ve kendisine gösterdiği vefayı hayatı boyunca muhafaza etmiştir. Hz. Âişe validemizin kıskançlık hissetmesine sebep olan hususlardan biri de Resûlullah’ın Hz. Hatice’yi bu kadar sık anmasıydı.

Hz. Hatice validemize cennette inciden bir köşk müjdelenmiştir. Resûlullah ﷺ, ona içinde gürültü ve yorgunluk bulunmayan bir evin müjdelendiğini bildirmiştir. (Müslim, Fedâilü’s-sahâbe, 12; hadis no: 2432).
Bu örnek, kadının ailedeki değerinin yalnızca güzellik veya gençlikle ölçülemeyeceğini; sadakat, fedakârlık, iman ve ahlâkın çok daha kalıcı bir değer taşıdığını göstermektedir.

VII. Aile Hayatının İnşasında Kadının Mimarî Rolü

Aile, yalnızca erkek tarafından geçimi sağlanan, kadın tarafından gündelik işleri yürütülen bir birliktelik değildir. Aile, eşlerin birbirlerine karşı hak ve vazifelerini yerine getirdikleri, çocukların yetiştiği, ahlâkın öğrenildiği ve nesillerin şekillendiği bir medeniyet ocağıdır.

Kur’ân-ı Kerîm, eşler arasındaki münasebeti sevgi ve merhamet üzerine bina eder:
“Kaynaşmanız için size kendi cinsinizden eşler yaratması ve aranızda sevgi ve merhamet meydana getirmesi de O’nun delillerindendir.” (er-Rûm, 30/21).

Kadın, ailedeki bu sevgi ve merhamet ikliminin inşasında mühim bir role sahiptir. Ancak bu, bütün mesuliyetin kadına ait olduğu anlamına gelmez. Erkek de eşinin huzurundan, ailenin güvenliğinden, çocukların terbiyesinden ve evin ihtiyaçlarının karşılanmasından mesuldür.

Resûlullah ﷺ, “Hepiniz çobansınız ve hepiniz idareniz altındakilerden mesulsünüz.” buyurmuştur. (Buhârî, Cum‘a, 11; Müslim, İmâre, 20; hadis no: 1829).
Bu hadis, aile fertlerinin her birine kendi vazife ve mesuliyetini hatırlatmaktadır. Kadın da erkek de ailedeki emanetin hesabını vereceğini bilmelidir.
Kadının aile içindeki mimarî rolü, yalnızca ev işlerini yürütmekten ibaret değildir. Çocukların eğitimine yön vermek, aile fertleri arasında sevgi ve hürmeti geliştirmek, evin ahlâkî iklimini korumak, eşinin ihtiyaçlarını gözetmek ve aile mahremiyetini muhafaza etmek de bu rolün parçalarıdır.
Bu noktada Hz. Ümmü Seleme validemizin Hudeybiye’de ortaya koyduğu feraset ve hikmetli görüş, kadınların aile ve cemiyet hayatındaki akıl, istişare ve hüküm verme kabiliyetine dair dikkat çekici bir örnektir.

Hudeybiye Antlaşması’ndan sonra Resûlullah ﷺ sahâbîlerine kurbanlarını kesmelerini ve tıraş olmalarını emretmiş; ancak yaşadıkları ağır psikolojik hâl sebebiyle sahâbîler ilk anda bu emri yerine getirmekte gecikmişlerdi. Resûlullah ﷺ, Hz. Ümmü Seleme validemizin yanına gittiğinde yaşanan durumu ona anlattı. Ümmü Seleme validemiz, Resûlullah’a ﷺ dışarı çıkıp kimseyle konuşmadan kurbanını kesmesini ve tıraş olmasını tavsiye etti. Resûlullah ﷺ onun bu tavsiyesini uyguladı. Sahâbîler de bunu görünce kalkıp kurbanlarını kestiler ve tıraş oldular. (Buhârî, Şurût, 15; hadis no: 2731–2732).[6]

Bu hadise, Hz. Ümmü Seleme validemizin yalnızca eşine destek olan bir hanım değil, zor bir anda isabetli teşhis ve çözüm ortaya koyabilen basiret sahibi bir kadın olduğunu göstermektedir. Resûlullah’ın ﷺ onun görüşünü benimsemesi, kadınların ilmî ve fikrî katkılarının küçümsenmemesi gerektiğine dair son derece mühim bir örnektir.
Kadınların ailede ve cemiyette söz sahibi olması, erkeklerle mücadele etmesi veya onlara üstünlük kurmasıyla değil; ilim, hikmet, edep ve isabetli görüşleriyle mümkündür. Ümmü Seleme validemizin bu tavrı, kadınların istişaredeki yerini ve aklî katkısının değerini açıkça ortaya koymaktadır.

VIII. Eşlerin Mahrem Hakları ve Dişiliğin Koz Olarak Kullanılması

Evlilik, eşlerin birbirlerine karşı sevgi, sadakat ve mahremiyet haklarını üstlendikleri bir akittir. Bu akit, yalnızca maddî ihtiyaçların karşılanmasını değil, eşlerin birbirlerinin gönül ve beden ihtiyaçlarını da meşru ölçüler içinde gözetmelerini gerektirir.

Kur’ân-ı Kerîm, eşler arasındaki yakınlığı son derece anlamlı bir benzetmeyle ifade eder:
“Onlar sizin için bir elbise, siz de onlar için bir elbisesiniz.” (el-Bakara, 2/187).

Elbise, insanı örter, korur, ona yakın olur ve mahremiyetini muhafaza eder. Eşlerin birbirlerine elbise olması da bu yakınlık, korunma, huzur ve mahremiyet münasebetini anlatmaktadır.
Aile hayatında zaman zaman yaşanan ihtilafların mühim sebeplerinden biri, eşlerin mahrem haklarını bir sevgi ve yakınlık vesilesi olarak değil, karşı tarafı cezalandırma veya yönlendirme vasıtası olarak kullanmalarıdır. Özellikle kadının cinselliği ve eşine karşı mahrem yakınlığı bir koz hâline getirmesi, evlilikte güven ve muhabbeti zedeleyebilir.
Kadın, eşinin meşru yakınlık ihtiyacını bir pazarlık konusu yapmamalı; tartışma ve anlaşmazlıkları yatak odasına taşıyarak eşini cezalandırmaya kalkışmamalıdır. Aynı şekilde erkek de eşinin bedenini kendi hakkı üzerinde sınırsız tasarruf edebileceği bir alan olarak görmemeli; onun sağlık, ruh hâli, yorgunluk ve meşru mazeretlerini dikkate almalıdır.

Kadın ve erkeğin cinsel yakınlığa hazırlanma biçimleri her zaman aynı olmayabilir. Erkeklerde görme yoluyla uyarılmanın daha çabuk gerçekleşebildiği, kadınlarda ise güven, duygusal yakınlık, huzur ve uygun ortamın çoğu zaman daha belirleyici olabildiği bilinen bir farklılıktır. Elbette bu durum her kadın ve erkek için aynı şekilde geçerli, değişmez bir kaide değildir.

Bununla birlikte kadın, eşinin kendisinden farklı bir yaratılış ve arzu düzenine sahip olabileceğini anlamalıdır. Kendi duygusal ve fizikî hazırlık biçimini erkeğe aynen nispet ederek onun ihtiyacını küçümsememelidir. Erkek de kadının yakınlık ihtiyacının sevgi, güven ve nezaketle beslendiğini bilmeli; onu incitecek, korkutacak veya zorlayacak davranışlardan uzak durmalıdır.

Resûlullah ﷺ, eşlerin mahrem haklarını ihmal etmemeleri hususunda ümmetini uyarmıştır. Bir hadis-i şerifte, kocası kendisini yatağına çağırdığı hâlde haklı bir mazeret olmaksızın bundan kaçınan kadın hakkında ağır bir uyarı yer almaktadır. (Buhârî, Nikâh, 85; Müslim, Nikâh, 1436).

Bu hadis, eşlerin birbirlerine karşı mahrem haklarını hafife almamaları gerektiğini gösterir. Ancak bu hüküm, hastalık, zarar görme ihtimali, fizikî veya ruhî sıkıntı, hayız ve nifas gibi meşru mazeretleri yok saymak için kullanılamaz. Hadis, erkeğe zor kullanma veya eşini incitme yetkisi de vermez.
Kadının eşini mahrem yakınlıktan mahrum ederek cezalandırması ne kadar yanlışsa, erkeğin de kendi arzusunu baskı ve zorlamaya dönüştürmesi o kadar yanlıştır. Eşlerin birbirlerine karşı vazifeleri, korku ve tehdit üzerine değil; sevgi, anlayış, merhamet ve karşılıklı hak gözetme üzerine kurulmalıdır.
Erkeğin meşru ihtiyacının aile içinde sürekli ihmal edilmesi, evlilik bağını zayıflatabilir ve onu harama sürükleyebilecek tehlikelere karşı savunmasız bırakabilir. Ancak bu ihtimal, erkeğin harama yönelmesini mazur göstermez. Her insan kendi davranışından mesuldür. Hiçbir eşin yanlış davranışı, diğer eşin günah işlemesine ruhsat teşkil etmez.

Ailede huzurun korunması için eşler mahrem haklarını bir mücadele vasıtası değil, evlilik akdinin emanetlerinden biri olarak görmelidir.

IX. İffet, Tesettür ve Mahremiyet

İslâm’da iffet, yalnızca kadının değil, erkek ve kadının birlikte korumakla mükellef olduğu ahlâkî bir değerdir. Kur’ân-ı Kerîm önce erkeklere, ardından kadınlara gözlerini haramdan sakınmalarını ve iffetlerini korumalarını emreder.
“Mümin erkeklere söyle, gözlerini haramdan sakınsınlar ve iffetlerini korusunlar. Bu, kendileri için daha temiz bir davranıştır. Şüphesiz Allah onların yaptıklarından haberdardır.” (en-Nûr, 24/30).
Ardından mümin kadınlara da gözlerini haramdan sakınmaları, iffetlerini korumaları ve ziynetlerini teşhir etmemeleri emredilir. (en-Nûr, 24/31).

Bu âyetler, iffetin yalnızca kadınlara yüklenen bir vazife olmadığını açıkça ortaya koymaktadır. Erkek de kadın da kendi bakışından, davranışından, kıyafetinden ve mahremiyetinden mesuldür.
Tesettür, kadını toplumdan silmek veya onu değersizleştirmek için değil, iffetini ve mahremiyetini koruması için emredilmiştir. Kadının tesettürü, yalnızca başını örtmekten ibaret değildir; kıyafetinde, davranışında, konuşmasında ve karşı cinsle münasebetlerinde de ölçülü olmasını gerektirir.

Aynı şekilde erkek de tesettür ve iffet hükümlerinin dışına çıkarılamaz. Kadının kıyafetini bahane ederek kendi bakış ve davranışlarının mesuliyetinden kaçamaz.
Kadının izzeti, başkalarının bakışına göre şekillenmekte değil, Allah’ın koyduğu ölçülere bağlı kalmakta ve kendi şahsiyetini muhafaza etmektedir.

X. İslâm Kadını Yüceltirken Onu İstismar Eden Anlayışlar

İslâm, kadına insanlık haysiyeti, mülkiyet, miras, nikâh, ilim öğrenme ve meşru çalışma hakları tanımıştır. Kadın, evlilikte kendi rızası ve iradesi bulunan bir taraftır. Malı üzerinde tasarruf edebilir, miras alabilir, ticaret yapabilir ve meşru sahalarda faaliyet gösterebilir.

Kur’ân-ı Kerîm, kadınların mirastan pay sahibi olduğunu açıkça bildirmiştir. “Ana, baba ve yakınların bıraktıklarından erkeklere bir pay vardır. Ana, baba ve yakınların bıraktıklarından kadınlara da bir pay vardır.” (en-Nisâ, 4/7).
Bu hüküm, kadının malî şahsiyetinin ve mülkiyet hakkının açık delillerindendir. Kadının malı, kocasının veya ailesinin kendiliğinden tasarruf edebileceği bir mal değildir.

Bununla birlikte kadının haklarını savunmak adına aileyi değersizleştiren, anneliği küçümseyen, eşlik vazifesini geri kalmışlık olarak gösteren ve kadın ile erkeği sürekli bir mücadele içinde tasvir eden anlayışlar da kadına gerçek bir iyilik yapmamaktadır.

Kadının özgürlüğü, aile bağlarını koparması veya fıtratını reddetmesi değildir. Kadının şahsiyeti, erkekle aynılaşmakla değil, kendi insanlık değerini ve yaratılış hususiyetlerini korumakla güçlenir.
Kadını yalnızca çalışma hayatındaki kazancı, dış görünüşü veya toplumsal mevkii üzerinden değerlendirmek de onu başka bir biçimde istismar etmektir. Çünkü kadın, yalnızca ekonomik üretim yapan veya başkalarının beğenisine sunulan bir varlık değildir. O, Allah’ın kulu, bir insan, bir eş, bir anne ve kendi hak ve mesuliyetleri bulunan müstakil bir şahsiyettir.

Aynı şekilde kadının aile içindeki emeğini görünmez kılmak, onu yalnızca ev işleriyle sınırlamak ve ilim öğrenmesine engel olmak da İslâm’ın kadına tanıdığı haklarla bağdaşmaz.
Doğru ölçü, ifrat ve tefritten uzak durmaktır. Kadının haklarını korurken aileyi yıkmamak; aileyi korurken kadının şahsiyetini ve haklarını ihmal etmemek gerekir.

XI. Müslüman Türk Kadınının İzzeti ve İslâm’ın Kadına Kazandırdığı Makam

Müslüman Türk kadını, tarih boyunca aile hayatının, neslin devamının, ilim ve irfanın, hayır hizmetlerinin ve içtimâî dayanışmanın mühim bir unsuru olmuştur. Bu mirasın kıymeti, geçmişi romantikleştirmekle değil, tarihî kayıt ve belgeler ışığında doğru tanımakla anlaşılır.

Osmanlı Cihan Devleti’nde kadınların mülk sahibi olmaları, miras haklarını kullanmaları, vakıflar kurmaları ve şer‘î mahkemelerde hukuklarını aramaları, mahkeme sicilleri ve vakıf kayıtlarında görülebilen tarihî vakıalardır.[2]

Bu hakların her zaman eksiksiz uygulandığını iddia etmek doğru değildir. Tarihin her döneminde olduğu gibi Osmanlı toplumunda da kadınların haklarının ihlal edildiği, örfün ve aile baskısının şer‘î hükümlerin önüne geçtiği vakalar bulunmuştur. Ancak bu vakalar, İslâm’ın kadına tanıdığı hakların varlığını ortadan kaldırmaz.

Müslüman Türk kadınının izzeti, yalnızca geçmişteki örneklerle övünmekte değil, bu mirası doğru anlayıp gelecek nesillere aktarmaktadır. İlimli, edepli, iffetli, merhametli ve mesuliyet sahibi kadınlar yetiştirmek, aileyi ve nesli ihya etmenin temel şartlarındandır.

Kadının kıymetini yalnızca dış görünüşüne, mesleğine veya ekonomik gücüne indirgeyen anlayışlar karşısında, onun insanlık haysiyetini, annelik ve eşlik mesuliyetini, ilim ve ahlâkını birlikte değerlendirmek gerekir.
İslâm’ın kadına kazandırdığı makam, onu erkekle yarıştırmak değil; Allah’ın kulu ve müstakil bir şahsiyet olarak hak ettiği değere kavuşturmaktır.

SONUÇ: Kadınlığın İzzeti, Fıtrat ve Mesuliyet Bilincindedir

Kadınlığını bilmek, yalnızca kadın olarak yaratılmış olmanın farkında olmak değildir. Kadınlığını bilmek; fıtratını tanımak, şahsiyetini ilim ve edep ile geliştirmek, iffetini korumak, eşlik ve annelik mesuliyetini idrak etmek, aile hayatının huzuruna katkıda bulunmak ve Allah’ın kendisine emanet ettiği hak ve vazifeleri hakkıyla taşımaktır.

Kadın, kendi kıymetini başkalarının beğenisinde, meslek unvanında, ekonomik gücünde veya erkekle rekabetinde aramamalıdır. Bunların her biri hayatın belirli bir alanında değer taşıyabilir; fakat hiçbiri tek başına kadının gerçek izzetini belirleyemez.
Aynı şekilde erkek de eşini yalnızca kendisine hizmet eden, çocuk doğuran veya ihtiyaçlarını karşılayan bir varlık olarak görmemelidir. Kadın, Allah’ın kendisine emanet ettiği müstakil bir şahsiyettir. Onun haklarına riayet etmek, gönlünü gözetmek, emeğine hürmet etmek ve mesuliyetlerini paylaşmak erkeğin de vazifesidir.
Aile, tek tarafın fedakârlığıyla değil, eşlerin karşılıklı sevgi, sadakat, merhamet ve mesuliyet anlayışıyla ayakta kalır. Kadının anneliği ve eşliği ne kadar mühimse, erkeğin babalığı ve eşliği de o kadar mühimdir.

Bugün ihtiyaç duyduğumuz kadın tipi, ne kendi fıtratını inkâr eden ne de başkalarının baskısıyla şahsiyetini kaybeden kadındır. İhtiyacımız olan; ilim sahibi, edepli, iffetli, merhametli, basiretli, ailesine ve nesline karşı mesuliyet bilinci taşıyan Müslüman kadındır. Çünkü medeniyet, yalnızca büyük binalarla, ekonomik imkânlarla ve teknolojik gelişmelerle inşa edilmez. Medeniyet, önce insanın şahsiyetinde, sonra ailede, ardından nesillerin yetiştiği ocaklarda şekillenir.

Kadınlığını bilen hanım, yalnızca kendi hayatını güzelleştirmez; ailesinin huzuruna, neslinin istikbaline ve medeniyetin inşasına da katkıda bulunur.

Hazırlayan: Ahmet Ziya İbrahimoğlu
12.11.2026 – Üsküdar

DİPNOTLAR
[1] Hz. Âişe validemizin ilim, hadis, fıkıh ve fetva sahalarındaki yeri için bk. İbn Sa‘d, et-Tabakâtü’l-kübrâ; Zehebî, Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ.
[2] Osmanlı kadınlarının mülkiyet, miras, vakıf ve mahkeme hakları hakkında değerlendirme yapılırken şer‘iyye sicilleri ve vakıf kayıtları esas alınmalıdır. Bu hususta her tarihî iddia, ilgili belge ve kayıtla desteklenmelidir.
[3] Eşlerin karşılıklı hakları ve aile hayatında güzel muamele hakkında bk. Nevevî, el-Minhâc fî şerhi Sahîhi Müslim; İbn Hacer el-Askalânî, Fethu’l-bârî.
[4] Hz. Hatice validemizin Resûlullah’a ﷺ ilk vahiy sonrasında verdiği destek için bk. Buhârî, Bed’ü’l-vahy, 1; Müslim, Îmân, 160. Cennetteki köşkü hakkındaki rivayet için bk. Müslim, Fedâilü’s-sahâbe, 12, hadis no: 2432.
[5] Hz. Âişe validemizin tıp bilgisi hakkında bk. Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, hadis no: 24380. Şuayb el-Arnaût, rivayetin senedini sahih olarak değerlendirmiştir.
[6] Hz. Ümmü Seleme validemizin Hudeybiye’de Resûlullah’a ﷺ verdiği tavsiye ve bu tavsiyenin uygulanması hakkında bk. Buhârî, eş-Şurût, 15, hadis no: 2731–2732.
[7] Hz. Âişe validemizin Hz. Hatice validemize yönelik kıskançlığı ve Resûlullah’ın ﷺ bu husustaki açıklamaları için bk. Buhârî, en-Nikâh, hadis no: 5228–5229.
[8] Resûlullah’ın ﷺ eşinin kıskançlığını anlayışla karşılaması ve kırılan kabın yerine yenisini vermesi hakkında bk. Buhârî, en-Nikâh, hadis no: 5225.
[9] Eşlerin mahrem hakları ve yatak davetine ilişkin rivayet için bk. Buhârî, en-Nikâh, 85; Müslim, en-Nikâh, hadis no: 1436. Bu rivayetler, meşru mazeretleri ve eşler arasındaki karşılıklı hakları dikkate alan şerhler çerçevesinde değerlendirilmelidir.

ترجمة من التركية إلى العربية:👇