Çocuk Terbiyesi Evlilikten Başlar: Annenin Örnekliği, Babanın Rehberliği ve Ailenin Mesuliyeti

Eş seçiminden anne karnındaki gelişime, doğumdan gençlik çağına kadar Kur’ân ve Sünnet ışığında nesil yetiştirmenin esasları

Giriş: Çocuk terbiyesinin ilk adımı aileyi kurarken atılır

Çocuk yetiştirmek, yalnızca dünyaya bir evlât getirmek ve onun yeme, içme, giyinme, barınma gibi ihtiyaçlarını karşılamak değildir. Asıl mesuliyet, Allah’ın emaneti olarak verilen bu yavrunun imanlı, ahlâklı, merhametli, edepli, sorumluluk sahibi ve faydalı bir insan olarak yetişmesine gayret etmektir.

Bu mesuliyet, çocuk dünyaya geldikten sonra başlamaz. Evlilik kararından, eş seçiminden ve ailenin kuruluşundan itibaren başlar. Çünkü çocuğun içinde yetişeceği aile ortamını anne ve babanın inancı, ahlâkı, mizacı, birbirlerine karşı tutumu ve hayat anlayışı meydana getirir.

Kur’ân-ı Kerîm’de Cenâb-ı Hak şöyle buyurur:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا

“Ey iman edenler! Kendinizi ve ailenizi, yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşten koruyun.” (et-Tahrîm, 66/6)

Bu âyet, aile reisinin ve aile fertlerinin yalnız dünya hayatına değil, âhiret hayatına yönelik mesuliyetlerini de ortaya koymaktadır. Çocukların korunması, onların maddî ihtiyaçlarını karşılamakla sınırlı değildir; imanlarının, ibadetlerinin ve ahlâklarının gelişmesine rehberlik etmek de bu mesuliyetin içindedir.

Resûlullah Efendimiz (s.a.s.) de şöyle buyurmuştur:

«كُلُّكُمْ رَاعٍ وَكُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ»

“Hepiniz çobansınız ve hepiniz idareniz altındakilerden mesulsünüz.” (Buhârî, Cum‘a, 11; Müslim, İmâre, 20)

Bu hadis, aile içindeki vazifeleri açıkça ortaya koymaktadır. Baba ailesinin, anne de evinin ve çocuklarının mesuliyetini taşır. Bu sorumluluk birbirine devredilebilecek bir yük değil, eşlerin yardımlaşarak yerine getirmeleri gereken ortak bir emanettir.

I. Eş seçimi: Çocuk terbiyesinin ilk merhalesi

Çocuğun yetişeceği aile ortamının temeli, eş seçiminde atılır. Bu sebeple evlilik kararı verilirken yalnızca dış görünüş, maddî imkân, aile itibarı veya geçici duygular dikkate alınmamalıdır. Eş adayının dini, ahlâkı, karakteri, aile anlayışı, öfkesini kontrol edebilmesi, sorumluluk duygusu ve çocuk yetiştirme konusundaki yaklaşımı da araştırılmalıdır.

Resûlullah Efendimiz (s.a.s.) şöyle buyurmuştur:

«تُنْكَحُ الْمَرْأَةُ لِأَرْبَعٍ: لِمَالِهَا وَلِحَسَبِهَا وَلِجَمَالِهَا وَلِدِينِهَا، فَاظْفَرْ بِذَاتِ الدِّينِ تَرِبَتْ يَدَاكَ»

“Kadın dört şey için nikâhlanır: Malı, soyu, güzelliği ve dini için. Sen dindar olanı tercih et ki huzur bulasın.” (Buhârî, Nikâh, 15; Müslim, Radâ‘, 53)

Hadis-i şerif, evlilikte dindarlığın önceliğini göstermektedir. Buradaki dindarlık, yalnızca ibadetlerin şeklen yerine getirilmesi değildir. Allah’a karşı sorumluluk bilinci, güzel ahlâk, doğruluk, merhamet, iffet, emanete riayet ve aile hukukunu gözetmek de dindarlığın ayrılmaz unsurlarıdır.

Evlenecek kimseler, eş adayının yetiştiği aileyi ve aile içindeki davranışlarını da tanımaya çalışmalıdır. Çünkü insanın aile hayatında gördüğü tutumlar, ileride kendi aile ilişkilerine de tesir eder. Bununla birlikte aile kökeni, kişinin ahlâkını ve geleceğini değişmez biçimde belirleyen bir kader değildir. İnsan kendi iradesiyle iyi veya kötü tercihlerde bulunabilir. Üstünlüğün ölçüsü soy, kabile veya aile şöhreti değil, takvadır. Nitekim Cenâb-ı Hak şöyle buyurur:

إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ

“Allah katında en değerli olanınız, O’na karşı gelmekten en çok sakınanınızdır.” (el-Hucurât, 49/13)

Dolayısıyla eş seçiminde araştırma yapılmalı; fakat insanlar ailelerinin geçmişi veya maddî durumları sebebiyle peşinen mahkûm edilmemelidir.

Evlilikte dikkat edilmesi gereken bir başka husus da eşlerin çocuk yetiştirme konusunda ortak bir anlayışa sahip olmalarıdır. Çocuğun din eğitimi, ahlâkı, okul tercihi, arkadaş çevresi, mahremiyet eğitimi ve dijital araçların kullanımı gibi konularda anne ve babanın birbirini desteklemesi gerekir. Eşler daha evliliğin başında bu mesuliyetin farkında olmalıdır.

II. Hamilelik dönemi: Anne karnında başlayan hazırlık

Çocuğun terbiyesi, anne rahmine düştükten sonra da devam eder. Bu dönemde anne adayının bedenî ve ruhî sağlığı, beslenmesi, dinlenmesi, kullandığı ilaçlar ve yaşadığı çevre, bebeğin gelişimi bakımından büyük önem taşır.

Cenâb-ı Hak, annenin gebelik ve doğum sürecinde çektiği meşakkati şöyle hatırlatır:

وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ إِحْسَانًا حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهًا وَوَضَعَتْهُ كُرْهًا

“Biz insana anne ve babasına iyi davranmasını emrettik. Annesi onu zahmetle taşıdı ve zahmetle dünyaya getirdi.” (el-Ahkâf, 46/15)

Bu âyet, annenin hamilelik ve doğum sırasında üstlendiği ağır mesuliyeti hatırlatır. Anne adayının sağlıklı beslenmesi, doktor kontrollerini aksatmaması, zararlı alışkanlıklardan uzak durması ve yeterince dinlenmesi hem kendisi hem de bebeği için gereklidir. Baba da bu dönemde eşine anlayış göstermeli, ev işlerinde ve günlük ihtiyaçlarda ona destek olmalı, annenin huzurlu bir ortamda bulunmasına katkı sağlamalıdır.

Hamilelikte dikkat edilmesi gereken hususlardan biri de ses ve işitme ortamıdır. İlmî araştırmalar, anne karnındaki bebeğin özellikle gebeliğin son dönemlerinde dışarıdan gelen seslere tepki verdiğini ve bazı seslere aşinalık geliştirebildiğini göstermektedir. 2023 yılında yayımlanan sistematik bir araştırma değerlendirmesinde, incelenen sekiz çalışmanın yedisinde bebeklerin anne karnında maruz kaldıkları sesleri doğumdan sonra tanıdıklarına dair bulgular elde edilmiştir. Bu araştırmalar, seslere aşinalığın doğum sonrasında bebeğin bazı tepkilerini etkileyebildiğini ortaya koymaktadır.

Bu ilmî bilgi, aile hayatımızda yaşadığımız bir hatırayı da anlamlandırmaktadır. Kızlarımdan biri hamileliği sırasında Mısırlı meşhur kâri Muhammed Sıddîk el-Minşâvî’nin Kur’ân-ı Kerîm tilâvetini sıkça dinliyordu. Çocuğu dünyaya geldikten sonra ağladığı zaman Minşâvî’nin kıraati açıldığında sakinleştiğini, başka kârilerin okuyuşlarında ise aynı tepkinin görülmediğini fark etmişti. Bu, aile içinde yaşadığımız dikkat çekici bir tecrübeydi.

İlmî araştırmaların ortaya koyduğu ses aşinalığı bilgisi, bu hatıranın anlaşılabilir bir yönü bulunduğunu göstermektedir. Ancak buradan, annenin hamilelikte dinlediği seslerin çocuğun ahlâkını ve şahsiyetini doğrudan belirlediği sonucu da çıkarılmamalı. Böyle bir hüküm imî araştırmalarla ortaya konulması gerekir. Doğru olan, anne adayının huzurlu bir ortamda bulunması, Kur’ân tilâvetini dinlemesi ve evde güzel sözlerin, sakinliğin ve merhametin hâkim olmasına gayret edilmesidir. Kur’ân dinlemek zaten mümin için başlı başına bir ibadet ve gönül huzuru vesilesidir.

Bu dönemde anne ve babanın çocuk için yaptığı en önemli hazırlık, yalnızca maddî ihtiyaçları düşünmek değil, dünyaya gelecek yavrunun huzurlu ve güvenli bir aile ortamında yetişmesini sağlamaktır.

III. Doğumdan üç yaşına kadar: Sevgi, güven ve şefkat dönemi

Çocuk dünyaya geldiğinde ilk ihtiyaçlarından biri güven duygusudur. Bebek, annesinin sesini, kokusunu, dokunuşunu ve yakınlığını tanır. Beslenme, temizlik, uyku ve sağlık ihtiyaçlarının düzenli karşılanması kadar sevgi ve şefkatle muamele edilmesi de önemlidir.

Bu dönemde anne, çocuğun bakımında çoğu zaman daha fazla zaman geçirir. Ancak bu durum babanın vazifesini ortadan kaldırmaz. Baba da çocuğunu kucağına almalı, onunla konuşmalı, bakımına katılmalı, annesinin yükünü paylaşmalı ve aile içinde sevgi dolu bir ortam meydana getirmelidir.

Resûlullah Efendimiz (s.a.s.) çocuklara karşı şefkat göstermiş, onları öpmüş ve sevmiştir. Bir kimse çocuklarını hiç öpmediğini söyleyince şöyle buyurmuştur:

«مَنْ لَا يَرْحَمُ لَا يُرْحَمُ»

“Merhamet etmeyene merhamet edilmez.” (Buhârî, Edeb, 18; Müslim, Fedâil, 65)

Çocuğa sevgi göstermek onu şımartmak değildir. Sevgi, çocuğun güven duygusunu geliştirir; ölçülü ve tutarlı davranış ise ona sınırları öğretir. Çocuk ağladığında ihtiyaçlarını anlamaya çalışmak, korktuğunda yanında olmak, yanlış yaptığında bağırıp çağırmak yerine davranışının doğrusunu göstermek gerekir.

Anne sütü de bu dönemin önemli nimetlerindendir. Cenâb-ı Hak şöyle buyurur:

وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ

“Emzirmeyi tamamlamak isteyen anneler çocuklarını iki tam yıl emzirirler.” (el-Bakara, 2/233)

Âyet, emzirmenin önemine işaret eder. Anne ve çocuk için uygun şartlar gözetilerek emzirme hususunda gerekli sağlık desteği alınmalıdır.

Bu yaşlarda çocuğun konuşma, dinleme, taklit etme ve çevresini tanıma kabiliyeti gelişir. Onunla konuşmak, kitap ve resimler göstermek, güzel sözler söylemek, besmele ve kısa duaları günlük hayatın içinde işitmesini sağlamak faydalıdır. Çocuğun yanında kavga etmek, hakaretleşmek, yalan söylemek ve kaba davranışlarda bulunmak ise onun dünyasında kötü örnekler meydana getirir.

IV. Üç-altı yaş: Taklit, oyun ve ilk dinî alışkanlıklar

Üç-altı yaş arası, çocuğun çevresini taklit ederek öğrendiği ve temel alışkanlıklar kazandığı önemli bir dönemdir. Bu yaşlarda çocuk, anne ve babasının söylediklerinden önce yaptıklarına dikkat eder. Evde namaz kılındığını, Kur’ân okunduğunu, büyüklere hürmet edildiğini, misafire ikramda bulunulduğunu ve ihtiyaç sahiplerine yardım edildiğini gören çocuk, bu davranışları hayatının tabiî bir parçası olarak öğrenir.

Çocuğa Allah’ı tanıtırken korkutucu ve ağır ifadeler yerine Allah’ın yaratıcılığı, merhameti, nimetleri ve sevgisi anlatılmalıdır. Yağmur, güneş, ağaçlar, hayvanlar ve insanın yaratılışı üzerinden çocuğun anlayacağı örnekler verilmelidir. Birlikte dua etmek, yemek öncesinde besmele çekmek, yemek sonrasında Allah’a hamdetmek, selam vermek ve teşekkür etmek gibi alışkanlıklar kazandırılmalıdır.

Bu yaş grubu için Diyanet İşleri Başkanlığının 4-6 yaş Kur’an kursları önemli bir imkândır. Başkanlığın öğretim programında çocuklara sevgi, saygı, yardımlaşma, iyilik, adalet, sorumluluk, doğruluk ve sabır gibi değerlerin kazandırılması; Kur’ân-ı Kerîm’in kendi yaş seviyelerine uygun biçimde tanıtılması hedeflenmektedir. Programda çocuğun dil, zihnî, bedenî ve içtimâî gelişiminin de gözetilmesi öngörülmektedir.

Aileler, çocuklarını imkânları ölçüsünde bu kurslara göndermeli; kurslarda öğrendiklerini evde de desteklemelidir. Çocuk eve geldiğinde öğrendiği duayı birlikte tekrar etmek, kısa bir sûreyi dinlemek, güzel bir davranışını takdir etmek ve günlük hayatta dinî alışkanlıklara yer vermek bu desteğin müşahhas örnekleridir.

Bu yaşlarda çocuğu uzun derslere, ağır ezberlere ve yaşını aşan dinî tartışmalara zorlamak doğru değildir. Eğitim sevgi, oyun, örneklik ve tekrar yoluyla verilmelidir. Çocuğun dinle kurduğu ilk bağ, korku ve baskı değil, sevgi ve güven üzerine kurulmalıdır.

Televizyon, telefon ve tablet kullanımı da bu dönemde dikkatle düzenlenmelidir. Çocuğun uzun süre ekran karşısında bırakılması, onun oyun, hareket, konuşma ve aile içi iletişim imkânlarını azaltır. Anne ve baba ekranı çocuğu oyalama vasıtası hâline getirmemeli; yaşına uygun muhtevaları sınırlı süreyle ve mümkünse birlikte takip etmelidir.

V. Yedi-on iki yaş: İbadet eğitimi, ahlâk ve okul hayatı

Çocuk yedi yaşına geldiğinde artık dinî bilgileri ve ibadetleri daha düzenli biçimde öğrenmeye hazırlanır. Resûlullah Efendimiz (s.a.s.) şöyle buyurmuştur:

«مُرُوا أَوْلَادَكُمْ بِالصَّلَاةِ وَهُمْ أَبْنَاءُ سَبْعِ سِنِينَ»

“Çocuklarınıza yedi yaşına geldiklerinde namaz kılmalarını emredin.” (Ebû Dâvûd, Salât, 26, 495)

Bu hadis, namaz alışkanlığının yedi yaşından itibaren kazandırılmasına işaret eder. Burada söz konusu olan, çocuğun namazla dinen mükellef hâle gelmesi değil, namaza hazırlanması ve ibadet alışkanlığı kazanmasıdır. Dinî mükellefiyet bulûğ ile başlar. Yedi yaşından itibaren anne ve baba, çocuğa abdest almayı, namazın nasıl kılındığını, kısa sûreleri ve namaz dualarını öğretmeli; ailece namaz kılarak ona örnek olmalıdır.

Çocuğun namazı öğrenmesi, yalnızca sözle verilen bir emirle gerçekleşmez. Anne ve babanın namazı vaktinde kılması, çocuğu da namaza davet etmesi, onunla birlikte saf tutması ve gösterdiği gayreti takdir etmesi gerekir. Namazı sevdirmek, onu çocuğun hayatında güzel bir alışkanlığa dönüştürmek esastır. Hadiste geçen eğitim ve takip sorumluluğu, çocuğa eziyet etmeye, öfkeyle vurup incitmeye veya onu küçük düşürmeye izin vermez.

Bu dönemde Kur’ân-ı Kerîm okumayı öğrenmesi, kısa sûreleri ezberlemesi, peygamberlerin hayatını tanıması, helâl ve haram konusunda yaşına uygun bilgi edinmesi de önemlidir. Hz. Lokman’ın oğluna verdiği öğütler, çocuk terbiyesinde takip edilecek güzel bir örnektir. Cenâb-ı Hak, Lokman’ın oğluna şu nasihatlerini bildirir:

يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ

“Yavrucuğum! Allah’a ortak koşma.” (Lokmân, 31/13)

Lokman sûresinin devamında namaz kılmak, iyiliği emretmek, kötülükten sakındırmak, sabırlı olmak, kibirlenmemek ve ölçülü yürümek gibi temel ahlâk esasları öğretilmektedir (Lokmân, 31/13-19). Bu âyetler, çocuk eğitiminde iman, ibadet ve ahlâkın birlikte ele alınması gerektiğini göstermektedir.

Kız çocuklarına da erkek çocuklarına da yaşlarına uygun bir mahremiyet ve tesettür bilinci kazandırılmalıdır. Kız çocuklarının çok kısa, dar ve beden hatlarını belirginleştiren kıyafetlerden uzak durması; giyimlerinde edep ve ölçüyü öğrenmesi sağlanmalıdır. Başörtüsüne de küçük yaşlardan itibaren sevgiyle ve tedricen alıştırılabilir. Ancak bulûğ öncesindeki çocuğa yetişkinlerin dinî mükellefiyeti yüklenmemeli; başörtüsü bir utandırma, korkutma veya baskı vasıtası hâline getirilmemelidir. Amaç, bulûğ çağına geldiğinde tesettürün dinî bir vazife olduğunu bilen ve bunu benimseyen bir genç kız yetiştirmektir.

Okul tercihi de bu yaş döneminde ailelerin üzerinde durması gereken önemli bir mes’eledir. İlkokuldan sonra çocuğun İmam Hatip Ortaokuluna yönlendirilmesi, dinî eğitim bakımından ailelere önemli imkânlar sunar. Bu okullarda Türkçe, matematik, fen bilimleri, sosyal bilgiler ve yabancı dil gibi temel derslerin yanında Kur’ân-ı Kerîm, Arapça, Peygamberimizin Hayatı ve Temel Dinî Bilgiler gibi dersler de okutulmaktadır. Böylece çocuk, umumi eğitimini sürdürürken dinî bilgisini de geliştirme imkânı bulur.

Anne ve baba, okul tercihini yaparken yalnızca okulun adına bakmamalı; öğretmenlerin niteliğini, idare anlayışını, öğrenci çevresini, eğitim başarısını, çocuğun kabiliyetlerini ve okulun aileye uzaklığını da değerlendirmelidir. İmam Hatip Ortaokulunun tercih edilmesi, ailedeki din ve ahlâk eğitiminin yerini tutmaz; bu eğitimi destekleyen bir imkân olarak görülmelidir.

VI. On üç-on sekiz yaş: Ergenlik, kimlik ve sorumluluk dönemi

Ergenlik dönemi, çocuğun bedeninde, duygularında, düşüncelerinde ve sosyal ilişkilerinde önemli değişikliklerin yaşandığı bir safhadır. Bu dönemde genç, kendi kimliğini tanımaya, kararlarını kendisi vermeye ve ailesinden bağımsızlaşmaya yönelir. Anne ve babanın bu değişimi anlayışla karşılaması, genci çocuk yerine koyarak sürekli azarlamaması, fakat sorumluluklarını da ortadan kaldırmaması gerekir.

Bu yaşlarda nasihat kadar dinlemek de önemlidir. Genç bir mesele anlattığında hemen hüküm vermek, sözünü kesmek veya onu başkalarıyla kıyaslamak yerine önce ne düşündüğünü ve ne hissettiğini anlamaya çalışmak gerekir. Yanlış bir davranışı varsa bunun yanlışlığı açıkça anlatılmalı; fakat şahsiyeti hedef alınmamalıdır.

Arkadaş çevresi bu dönemde büyük tesir meydana getirir. Resûlullah Efendimiz (s.a.s.), iyi arkadaşla kötü arkadaşın tesirini misk taşıyan kimse ile körük çeken kimsenin misali üzerinden açıklamıştır. (Buhârî, Zebâih, 31; Müslim, Birr, 146) Bu sebeple anne ve baba, çocuklarının arkadaşlarını tanımalı, görüştükleri çevreyi bilmeli ve gerektiğinde yol gösterici olmalıdır. Gençlerin iyi arkadaşlar edinmesi, ilim ve ahlâk sahibi kimselerle beraber olması teşvik edilmelidir. Çocuklarımıza arkadaşları ile birlikte güzellikleri yaşatmaya çalışmalıyız.

Telefon, internet ve sosyal medya kullanımı da ergenlikte daha yakından takip edilmelidir. Gencin mahremiyetine saygı gösterilmeli; ancak internet ortamındaki tehlikeler, zararlı muhtevalar, bağımlılık, yabancılarla kurulan kontrolsüz ilişkiler ve zaman israfı hakkında açık bir eğitim verilmelidir. Aile, yalnızca yasak koymakla yetinmemeli; bu araçların nasıl ve hangi ölçüler içinde kullanılacağını da öğretmelidir.

Ortaokuldan sonra Anadolu İmam Hatip Lisesi tercih edilmesi, dinî ilimlere daha fazla yer veren bir eğitim isteyen aileler için uygun bir yoldur. Bu okullarda Kur’ân-ı Kerîm, Arapça, Tefsir, Hadis, Fıkıh, Akaid ve Siyer gibi derslerle dinî bilgi derinleştirilir. Genç, genel eğitim derslerini de sürdürerek yükseköğrenime hazırlanır.

Bununla birlikte her gencin kabiliyeti, ilgi alanı ve meslek hedefi farklıdır. Aile, çocuğun eğitim tercihini onun istidadını ve geleceğini dikkate alarak yapmalıdır. İmam Hatip eğitimi tercih edildiğinde de okulun öğretim kadrosu, eğitim seviyesi ve öğrenci çevresi araştırılmalıdır. Hangi okul seçilirse seçilsin, ailenin dinî ve ahlâkî rehberliği devam etmelidir.

Bu dönemde gence meslek seçimi, helâl kazanç, aile kurma, kul hakkı, sorumluluk, zaman yönetimi ve topluma faydalı olma gibi konularda da rehberlik edilmelidir. Onu yalnızca imtihan başarısıyla değerlendirmek, insanî ve ahlâkî gelişimini ihmal etmek olur.

VII. Anne, baba, aile çevresi ve okulun ortak mesuliyeti

Çocuk terbiyesi yalnızca annenin veya yalnızca babanın vazifesi değildir. Anne ve baba, farklı kabiliyet ve imkânlarıyla bu emaneti birlikte taşırlar.

Annenin vazifesi: Anne, çocuğun ilk yıllarında bakım ve eğitiminde çoğu zaman daha fazla yer alır. Sevgi, şefkat, sabır, temizlik, düzen, güzel söz ve ibadet alışkanlıklarının kazandırılmasında örnek olmalıdır. Çocuğun sorularını geçiştirmemeli, onunla konuşmalı, yaşına uygun kitaplar okumalı ve öğrenme merakını desteklemelidir. Annelik, yalnızca çocuğun fizikî ihtiyaçlarını karşılamak değil, onun iman ve ahlâk gelişimine de rehberlik etmektir.

Babanın vazifesi: Baba, ailesinin nafakasını temin etmekle birlikte çocuklarının eğitim ve terbiyesine de zaman ayırmalıdır. Çocuğuyla konuşmalı, onunla oyun oynamalı, okulunu ve arkadaşlarını tanımalı, namaz ve Kur’ân eğitiminde örnek olmalıdır. Aile içinde yalnızca emir veren ve ceza uygulayan bir kişi değil, güven duyulan, sözü dinlenen ve gerektiğinde danışılan bir rehber olmalıdır. Eşinin emeğini takdir etmeli, çocukların terbiyesinde onunla yardımlaşmalıdır.

Büyükanne ve büyükbabaların vazifesi: Büyükler, torunlarına sevgi ve şefkat göstermeli; aile hatıralarını, güzel gelenekleri ve ahlâkî değerleri aktarmalıdır. Ancak anne ve babanın eğitim kararlarını sürekli boşa çıkaran tutumlardan kaçınmalıdır. Çocuğun yanında anne ve babayı kötülemek, aile otoritesini zayıflatmak ve çocuğu taraf tutmaya zorlamak doğru değildir.

Arkadaşların ve çevrenin tesiri: Çocuk, yalnızca evde değil, arkadaşlarından, komşularından, akrabalarından ve içinde bulunduğu çevreden de etkilenir. Bu sebeple aile, çocuğun kimlerle vakit geçirdiğini bilmeli; onu güzel ahlâklı, çalışkan ve güvenilir arkadaşlarla beraber olmaya teşvik etmelidir. Cami, Kur’ân kursu, spor ve kültür faaliyetleri gibi faydalı meşguliyetler de çocuğun gelişimine katkı sağlar.

Okulun ve öğretmenin vazifesi: Okul, aile terbiyesini tamamlayan önemli bir eğitim çevresidir. Öğretmen, yalnızca ders anlatan değil, davranışlarıyla da öğrenciye örnek olan bir eğitimcidir. Aileler öğretmenlerle irtibat hâlinde olmalı, çocuğun ders başarısını ve davranışlarını takip etmeli, okulda karşılaşılan meseleleri öğretmenle iş birliği içinde çözmelidir.

Bununla birlikte aile, çocuğun bütün terbiyesini okula veya kursa havale etmemelidir. Okul ne kadar iyi olursa olsun, evdeki örnekliğin yerini tutamaz. Çocuk, anne ve babasının söyledikleriyle yaptıkları arasında uyum gördüğünde daha sağlam bir eğitim alır.

Sonuç: Söylediğimizi önce kendimiz yaşamalıyız

Çocuk terbiyesi, uzun vadeli ve kesintisiz bir mesuliyettir. Eş seçimiyle başlayan bu yolculuk, hamilelik döneminde annenin sağlığına ve aile ortamına gösterilen ihtimamla devam eder; doğumdan itibaren sevgi, şefkat, örneklik, ibadet eğitimi, ahlâk ve ilimle şekillenir.

Bu süreçte annenin şefkati, babanın rehberliği, eşlerin dayanışması, aile büyüklerinin desteği, iyi arkadaşların tesiri ve nitelikli eğitim imkânları birbirini tamamlar. Fakat bütün bunların merkezinde anne ve babanın kendi hayatlarıyla çocuklarına örnek olması vardır.

Çocuğuna namazı öğütleyen anne ve baba namazını aksatmamalı; doğruluğu anlatan yalan söylememeli; merhameti öğütleyen kaba davranmamalı; saygı bekleyen önce kendisi saygı göstermelidir. Çünkü çocuk, çoğu zaman nasihatlerden önce davranışları öğrenir.

Her anne ve baba, evlâdının yalnızca başarılı bir meslek sahibi olmasını değil, Allah’a kulluk şuuruyla yaşayan, ailesine ve çevresine karşı sorumluluklarını bilen, güzel ahlâklı bir insan olmasını hedeflemelidir. Bu hedefe ulaşmak için dua etmek, gayret göstermek, doğru eğitim imkânlarından yararlanmak ve hatalı davranışları düzeltmek gerekir.

Cenâb-ı Hak, mümin kullarının şu duasını Kur’ân-ı Kerîm’de bize öğretmektedir:

رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا

“Ey Rabbimiz! Eşlerimizi ve çocuklarımızı bize göz aydınlığı kıl ve bizi takva sahiplerine önder eyle.” (el-Furkân, 25/74)

Rabbimiz, evlâtlarımızı gözümüzün nuru, gönlümüzün huzuru ve ümmetin hayırlı fertleri eylesin. Onları iman, ilim, ibadet ve güzel ahlâkla yetiştirmeyi bütün anne ve babalara nasip etsin.

Hazırlayan: Ahmet Ziya İbrahimoğlu
20.11.2026 – Üsküdar

Dipnotlar ve kaynaklar
[1] Kur’ân-ı Kerîm: et-Tahrîm, 66/6; el-Hucurât, 49/13; el-Ahkâf, 46/15; el-Bakara, 2/233; Lokmân, 31/13-19; el-Furkân, 25/74.
[2] Buhârî, el-Câmi‘u’s-Sahîh, Cum‘a, 11; Nikâh, 15; Edeb, 18; Zebâih, 31. Müslim, el-Câmi‘u’s-Sahîh, İmâre, 20; Radâ‘, 53; Fedâil, 65; Birr, 146.
[3] Ebû Dâvûd, Sünen, Salât, 26, hadis no. 495. Amr b. Şuayb’ın babası aracılığıyla dedesinden rivayet ettiği namaz eğitimi hadisi. Hadis, hasen olarak değerlendirilmiştir.
[4] Movalled, Kobra ve diğerleri, “The Impact of Sound Stimulations During Pregnancy on Fetal Learning: A Systematic Review”, BMC Pediatrics, 23 (2023), 183. DOI: 10.1186/s12887-023-03990-7.
[5] “Sleep, Little Baby: The Calming Effects of Prenatal Speech Exposure on Newborns’ Sleep and Heartrate”, 2020. PubMed, PMID: 32748860.
[6] Diyanet İşleri Başkanlığı, 4-6 Yaş Grubu Kur’an Kursları Öğretim Programı, 2022. Programın temel hedefleri arasında sevgi, saygı, yardımlaşma, iyilik, adalet, sorumluluk, doğruluk ve sabır değerlerinin kazandırılması yer almaktadır.
[7] Millî Eğitim Bakanlığı, Din Öğretimi Genel Müdürlüğü, İmam Hatip Ortaokulları ve Anadolu İmam Hatip Liseleri Haftalık Ders Çizelgeleri. 2026-2027 eğitim-öğretim yılı için yayımlanan çizelgeler ve ilgili açıklamalar.

ترجمة من التركية إلى العربية:👇

تربية الأبناء تبدأ من الزواج: قدوة الأم وتوجيه الأب ومسؤولية الأسرة

أصول تنشئة الأجيال في ضوء القرآن والسنة، من اختيار شريك الحياة ونمو الجنين في الرحم إلى الولادة ومرحلة الشباب

المقدمة: الخطوة الأولى في تربية الأبناء تبدأ عند تأسيس الأسرة

إن تربية الأبناء لا تقتصر على إنجاب طفل إلى هذه الدنيا وتلبية احتياجاته من طعام وشراب وكساء ومأوى، وإنما تتمثل المسؤولية الحقيقية في السعي إلى تنشئة هذا المولود، الذي أودعه الله أمانة بين أيدينا، ليكون إنسانًا مؤمنًا، حسن الأخلاق، رحيمًا، مهذبًا، متحملًا للمسؤولية، نافعًا لنفسه ولغيره.

وهذه المسؤولية لا تبدأ بعد ولادة الطفل، بل تبدأ منذ اتخاذ قرار الزواج واختيار شريك الحياة وتأسيس الأسرة؛ لأن البيئة الأسرية التي ينشأ فيها الطفل تتشكل من خلال عقيدة الأب والأم وأخلاقهما وطباعهما وطريقة تعامل أحدهما مع الآخر ونظرتهما إلى الحياة.

يقول الله تعالى في القرآن الكريم:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا (التحريم: 6).

تبيّن هذه الآية أن مسؤولية رب الأسرة وأفراد الأسرة لا تتعلق بالحياة الدنيا وحدها، بل تشمل أيضًا الحياة الآخرة. فحماية الأبناء لا تقتصر على تلبية احتياجاتهم المادية، بل يدخل فيها كذلك توجيههم إلى تعزيز إيمانهم وعباداتهم وأخلاقهم.

وقد قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:

«كُلُّكُمْ رَاعٍ وَكُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ» (البخاري، الجمعة، 11؛ مسلم، الإمارة، 20).

يوضح هذا الحديث واجبات كل فرد داخل الأسرة. فالأب مسؤول عن أسرته، والأم مسؤولة عن بيتها وأبنائها. وهذه المسؤولية ليست عبئًا يجوز لأحد الزوجين أن يلقيه على عاتق الآخر، وإنما هي أمانة مشتركة ينبغي لهما النهوض بها بالتعاون والتكافل.

أولًا: اختيار شريك الحياة: المرحلة الأولى في تربية الأبناء

إن أساس البيئة الأسرية التي سينشأ فيها الطفل يوضع عند اختيار الزوج أو الزوجة. ولذلك لا ينبغي أن يقتصر النظر عند اتخاذ قرار الزواج على المظهر الخارجي أو الإمكانات المادية أو مكانة الأسرة أو المشاعر العابرة، بل ينبغي أيضًا التعرّف على دين المرشح للزواج وأخلاقه وشخصيته ونظرته إلى الحياة الأسرية وقدرته على ضبط غضبه وشعوره بالمسؤولية وموقفه من تربية الأبناء.

وقد قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:

«تُنْكَحُ الْمَرْأَةُ لِأَرْبَعٍ: لِمَالِهَا وَلِحَسَبِهَا وَلِجَمَالِهَا وَلِدِينِهَا، فَاظْفَرْ بِذَاتِ الدِّينِ تَرِبَتْ يَدَاكَ» (البخاري، النكاح، 15؛ مسلم، الرضاع، 53).

يدل هذا الحديث الشريف على أولوية الدين في اختيار الزوجة. وليس المقصود بالتدين مجرد أداء العبادات في صورتها الظاهرة، بل إن الشعور بالمسؤولية تجاه الله، وحسن الخلق، والصدق، والرحمة، والعفة، وأداء الأمانة، ومراعاة الحقوق الأسرية، كلها عناصر لا تنفصل عن حقيقة التدين.

وينبغي لمن أراد الزواج أن يتعرف أيضًا على الأسرة التي نشأ فيها الطرف الآخر، وعلى سلوكه داخل أسرته؛ لأن ما يراه الإنسان من أنماط التعامل في حياته الأسرية يؤثر في علاقاته الأسرية مستقبلًا. ومع ذلك، فإن الخلفية الأسرية ليست قدرًا محتومًا يحدد أخلاق الإنسان ومستقبله بصورة لا تتغير؛ فالإنسان قادر بإرادته على اتخاذ الخيارات الحسنة أو السيئة. وليس معيار التفاضل النسب أو القبيلة أو شهرة الأسرة، وإنما التقوى. قال الله تعالى:

إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ (الحجرات: 13).

وعليه، ينبغي التحري والتثبت عند اختيار شريك الحياة، من غير أن يُحكم على الناس مسبقًا بسبب ماضي أسرهم أو أوضاعهم المادية.

ومن الأمور الأخرى التي ينبغي مراعاتها في الزواج أن يكون لدى الزوجين تصور مشترك بشأن تربية الأبناء. فلا بد أن يتعاون الأب والأم في قضايا مثل التربية الدينية، والأخلاق، واختيار المدرسة، وبيئة الأصدقاء، والتربية على الحياء وصيانة الخصوصية، واستخدام الوسائل الرقمية. وينبغي للزوجين أن يدركا هذه المسؤولية منذ بداية حياتهما الزوجية.

ثانيًا: مرحلة الحمل: الاستعداد الذي يبدأ في رحم الأم

تستمر تربية الطفل بعد استقراره في رحم أمه. ففي هذه المرحلة تكتسب صحة الأم الجسدية والنفسية، وتغذيتها، وراحتها، والأدوية التي تتناولها، والبيئة التي تعيش فيها أهمية كبيرة بالنسبة إلى نمو الجنين.

ويذكّرنا الله تعالى بما تتحمله الأم من مشقة الحمل والولادة، فيقول:

وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ إِحْسَانًا حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهًا وَوَضَعَتْهُ كُرْهًا (الأحقاف: 15).

تذكّرنا هذه الآية بعظيم المسؤولية والمشقة اللتين تتحملهما الأم أثناء الحمل والولادة. فمن الضروري أن تحرص الحامل على التغذية الصحية، وألا تهمل مراجعاتها الطبية، وأن تبتعد عن العادات الضارة، وأن تنال قسطًا كافيًا من الراحة؛ فذلك كله ضروري لصحتها وصحة جنينها. وعلى الأب أيضًا أن يراعي حال زوجته في هذه المرحلة، وأن يساعدها في أعمال المنزل وشؤون الحياة اليومية، وأن يسهم في توفير بيئة هادئة ومريحة لها.

ومن الأمور التي ينبغي الاهتمام بها أثناء الحمل طبيعة الأصوات والبيئة السمعية المحيطة بالأم. فقد أظهرت الدراسات العلمية أن الجنين يستجيب للأصوات الخارجية، ولا سيما في المراحل الأخيرة من الحمل، وأنه يستطيع أن يكتسب ألفة تجاه بعض الأصوات. وقد خلصت مراجعة علمية منهجية نُشرت سنة 2023 إلى أن سبعًا من الدراسات الثماني التي شملتها وجدت مؤشرات على تعرّف الأطفال بعد الولادة على أصوات سبق أن تعرضوا لها وهم في أرحام أمهاتهم. وتكشف هذه الدراسات أن الألفة بالأصوات قد تؤثر في بعض استجابات الطفل بعد ولادته.

وتساعدنا هذه المعرفة العلمية على فهم ذكرى عائلية عشناها في حياتنا الأسرية. فقد كانت إحدى بناتي تستمع كثيرًا أثناء حملها إلى تلاوات القارئ المصري الشهير محمد صديق المنشاوي للقرآن الكريم. وبعد ولادة طفلها، لاحظت أنه كان يهدأ عندما تشغّل له تلاوة المنشاوي كلما بكى، بينما لم تكن تظهر عليه الاستجابة نفسها عند سماع تلاوات قراء آخرين. وكانت هذه تجربة لافتة عشناها داخل الأسرة.

وتشير المعلومات العلمية المتعلقة بألفة الجنين للأصوات إلى أن لهذه الذكرى جانبًا يمكن فهمه في ضوء ما توصلت إليه الدراسات. غير أنه لا يصح أن نستنتج من ذلك أن الأصوات التي تستمع إليها الأم أثناء الحمل تحدد بصورة مباشرة أخلاق الطفل وشخصيته؛ فمثل هذا الحكم لم تثبته الأبحاث العلمية. والصواب أن تحرص الأم على العيش في بيئة هادئة، وأن تستمع إلى تلاوة القرآن الكريم، وأن تسعى إلى أن تسود البيتَ الكلمةُ الطيبة والسكينة والرحمة. فالاستماع إلى القرآن عبادة في حد ذاته، وسبب من أسباب طمأنينة قلب المؤمن.

وأهم ما يقدمه الأب والأم لطفلهما في هذه المرحلة ليس مجرد التفكير في احتياجاته المادية، بل تهيئة بيئة أسرية يسودها الأمن والطمأنينة، لينشأ المولود القادم فيها نشأة سليمة.

ثالثًا: من الولادة إلى سن الثالثة: مرحلة المحبة والأمان والرحمة

من أولى حاجات الطفل بعد ولادته الشعور بالأمان. فالرضيع يتعرف على صوت أمه ورائحتها ولمستها وقربها منه. ولا تقل معاملة الطفل بالمحبة والرحمة أهميةً عن تلبية احتياجاته من الغذاء والنظافة والنوم والرعاية الصحية المنتظمة.

وغالبًا ما تقضي الأم وقتًا أطول في رعاية الطفل خلال هذه المرحلة، لكن ذلك لا يعفي الأب من واجبه. بل ينبغي للأب أيضًا أن يحمل طفله ويحتضنه، ويتحدث إليه، ويشارك في رعايته، ويخفف عن الأم أعباءها، ويسهم في إيجاد أجواء أسرية يسودها الحب والمودة.

وقد كان رسول الله صلى الله عليه وسلم يرحم الأطفال ويقبلهم ويظهر لهم المحبة. ولما ذكر له رجل أنه لم يقبّل أبناءه قط، قال له:

«مَنْ لَا يَرْحَمُ لَا يُرْحَمُ» (البخاري، الأدب، 18؛ مسلم، الفضائل، 65).

إن إظهار المحبة للطفل لا يعني تدليله وإفساده. فالمحبة تنمّي لديه الشعور بالأمان، أما التعامل المتزن والثابت فيعلّمه الحدود والضوابط. وعندما يبكي الطفل، ينبغي محاولة فهم حاجاته، والوقوف إلى جانبه حين يخاف، وتوجيهه إلى السلوك الصحيح إذا أخطأ، بدلًا من الصراخ عليه أو الانفعال في وجهه.

ويُعد حليب الأم من النعم المهمة في هذه المرحلة. قال الله تعالى:

وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ (البقرة: 233).

تشير الآية إلى أهمية الرضاعة. وينبغي مراعاة الظروف المناسبة للأم والطفل، والاستعانة بالمشورة والرعاية الصحية اللازمة فيما يتعلق بالرضاعة.

وفي هذه المرحلة تنمو لدى الطفل قدرات الكلام والاستماع والتقليد والتعرف على محيطه. ومن المفيد التحدث إليه، وعرض الكتب والصور عليه، ومخاطبته بالكلمات الطيبة، وإسماعه البسملة والأدعية القصيرة في سياق الحياة اليومية. أما الشجار أمام الطفل، وتبادل الإهانات، والكذب، والتصرف بفظاظة، فكلها سلوكيات تقدم له نماذج سيئة في عالمه الصغير.

رابعًا: من سن الثالثة إلى السادسة: التقليد واللعب وبدايات العادات الدينية

تُعد المرحلة الممتدة من سن الثالثة إلى السادسة فترة مهمة يتعلم فيها الطفل عن طريق تقليد من حوله، ويكتسب خلالها عاداته الأساسية. ففي هذه السن يلاحظ الطفل أفعال أبويه قبل أقوالهما. فإذا رأى في البيت إقامة الصلاة، وتلاوة القرآن، واحترام الكبار، وإكرام الضيف، ومساعدة المحتاجين، تعلّم هذه السلوكيات وعدّها جزءًا طبيعيًا من حياته.

وعند تعريف الطفل بالله، ينبغي أن نحدثه عن خلق الله ورحمته ونعمه ومحبته، بدلًا من استخدام العبارات المخيفة والثقيلة على فهمه. ويمكن تقديم أمثلة يفهمها من خلال المطر والشمس والأشجار والحيوانات وخلق الإنسان. كما ينبغي تعويده على بعض العادات، مثل الدعاء معًا، والتسمية قبل الطعام، وحمد الله بعده، وإلقاء السلام، وشكر الآخرين.

وتُعد دورات القرآن الكريم التي تنظمها رئاسة الشؤون الدينية التركية للأطفال من سن الرابعة إلى السادسة فرصة مهمة لهذه الفئة العمرية. ويهدف المنهج التعليمي المعتمد لدى الرئاسة إلى غرس قيم المحبة والاحترام والتعاون والإحسان والعدل والمسؤولية والصدق والصبر في نفوس الأطفال، وإطلاعهم على القرآن الكريم بما يتناسب مع مستوياتهم العمرية. كما يراعي البرنامج نمو الطفل اللغوي والذهني والبدني والاجتماعي.

وينبغي للأسر أن تحرص، بحسب إمكاناتها، على إلحاق أطفالها بهذه الدورات، وأن تتابع في البيت ما يتعلمونه فيها. ومن الأمثلة العملية على ذلك أن يكرر الوالدان مع الطفل الدعاء الذي تعلمه عند عودته إلى المنزل، وأن يستمعا معه إلى سورة قصيرة، وأن يثنيا على سلوكه الحسن، وأن يحرصا على إدخال العادات الدينية في تفاصيل الحياة اليومية.

ولا يصح في هذه السن أن نثقل على الطفل بالدروس الطويلة، أو الحفظ الشاق، أو النقاشات الدينية التي تتجاوز مستوى إدراكه. بل ينبغي أن يكون التعليم عن طريق المحبة واللعب والقدوة والتكرار. وينبغي أن تقوم أول صلة للطفل بالدين على المحبة والأمان، لا على الخوف والضغط.

كما ينبغي تنظيم استخدام الطفل للتلفاز والهاتف والأجهزة اللوحية في هذه المرحلة بعناية. فإن ترك الطفل أمام الشاشات مددًا طويلة يقلل من فرصه في اللعب والحركة والتحدث والتواصل مع أفراد أسرته. لذلك لا ينبغي للأب والأم أن يجعلا الشاشة وسيلة دائمة لإشغال الطفل وإسكاته، بل عليهما اختيار المحتويات المناسبة لعمره، وتحديد مدة استخدامها، ومتابعتها معه متى أمكن.

خامسًا: من سن السابعة إلى الثانية عشرة: التربية على العبادة والأخلاق والحياة المدرسية

عندما يبلغ الطفل السابعة من عمره، يكون قد أصبح مستعدًا لتعلم المعارف الدينية والعبادات بصورة أكثر انتظامًا. وقد قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:

«مُرُوا أَوْلَادَكُمْ بِالصَّلَاةِ وَهُمْ أَبْنَاءُ سَبْعِ سِنِينَ» (أبو داود، الصلاة، 26، الحديث رقم 495).

يدل هذا الحديث على أهمية البدء بتعويد الطفل على الصلاة منذ سن السابعة. وليس المقصود هنا أن يصبح الطفل مكلفًا بالصلاة شرعًا في هذه السن، وإنما المقصود تهيئته لها وتعويده على العبادة. فالتكليف الشرعي يبدأ بالبلوغ. ومنذ سن السابعة ينبغي للأب والأم أن يعلّما الطفل الوضوء، وكيفية أداء الصلاة، والسور القصيرة، وأذكار الصلاة وأدعيتها، وأن يقدما له القدوة بإقامة الصلاة معًا في الأسرة.

ولا يتحقق تعلم الطفل للصلاة بمجرد توجيه الأمر إليه بالكلام. بل لا بد أن يحافظ الأب والأم على أداء الصلاة في أوقاتها، وأن يدعوا الطفل إلى الصلاة معهما، وأن يقفا معه في الصف، وأن يقدّرا جهده وحرصه. والأساس هو تحبيب الصلاة إلى الطفل حتى تصبح عادة طيبة في حياته. أما مسؤولية التعليم والمتابعة الواردة في الحديث فلا تبيح إيذاء الطفل أو ضربه بدافع الغضب أو إهانته والحط من شأنه.

ومن المهم في هذه المرحلة أن يتعلم الطفل قراءة القرآن الكريم، وحفظ السور القصيرة، والتعرف على حياة الأنبياء، واكتساب المعرفة المناسبة لعمره بشأن الحلال والحرام. وتُعد وصايا لقمان لابنه نموذجًا حسنًا يُقتدى به في تربية الأبناء. فقد ذكر الله تعالى من وصايا لقمان لابنه قوله:

يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ (لقمان: 13).

وفي الآيات التالية من سورة لقمان تأتي الوصايا بإقامة الصلاة، والأمر بالمعروف، والنهي عن المنكر، والصبر، واجتناب الكبر، والاعتدال في المشي، وغيرها من أصول الأخلاق (لقمان: 13-19). وتبين هذه الآيات ضرورة الجمع بين الإيمان والعبادة والأخلاق في تربية الأبناء.

وينبغي غرس الوعي بالخصوصية والحياء والستر لدى البنات والبنين بما يتناسب مع أعمارهم. وعلى وجه الخصوص، ينبغي توجيه البنات إلى الابتعاد عن الملابس القصيرة جدًا والضيقة التي تصف تفاصيل الجسد، وتعويدهن على الحشمة والاعتدال في اللباس. كما يمكن تعويدهن على ارتداء الحجاب منذ الصغر بالمحبة والتدرج. غير أنه لا ينبغي تحميل الطفلة قبل البلوغ أحكام التكليف الشرعي الخاصة بالبالغات، ولا يجوز أن يتحول الحجاب إلى وسيلة لإشعارها بالخجل أو تخويفها أو الضغط عليها. والهدف هو تنشئة فتاة تصل إلى سن البلوغ وهي تعلم أن الستر واجب ديني، وتؤمن به وتقبله عن قناعة.

ويُعد اختيار المدرسة من المسائل المهمة التي ينبغي للأسرة الاهتمام بها في هذه المرحلة. فإلحاق الطفل بالمدارس الإعدادية للأئمة والخطباء بعد المرحلة الابتدائية يتيح للأسر فرصًا مهمة في مجال التربية الدينية. ففي هذه المدارس تُدرّس إلى جانب المواد الأساسية، مثل اللغة التركية والرياضيات والعلوم والدراسات الاجتماعية واللغة الأجنبية، مواد أخرى مثل القرآن الكريم واللغة العربية وحياة النبي والعلوم الدينية الأساسية. وبذلك يستطيع الطفل مواصلة تعليمه العام، مع تنمية معارفه الدينية أيضًا.

ولا ينبغي للأب والأم عند اختيار المدرسة أن ينظرا إلى اسمها وحده، بل عليهما أن يقيّما كفاءة المعلمين، وأسلوب الإدارة، والبيئة الطلابية، والمستوى التعليمي، وقدرات الطفل، وبعد المدرسة عن المنزل. فالالتحاق بالمدرسة الإعدادية للأئمة والخطباء لا يغني عن التربية الدينية والأخلاقية داخل الأسرة، وإنما ينبغي النظر إليه بوصفه فرصة داعمة لهذه التربية.

سادسًا: من سن الثالثة عشرة إلى الثامنة عشرة: المراهقة والهوية والمسؤولية

تُعد مرحلة المراهقة مرحلة تطرأ فيها تغيرات مهمة في جسم الطفل ومشاعره وأفكاره وعلاقاته الاجتماعية. وفي هذه المرحلة يسعى الشاب إلى التعرف على هويته الخاصة، واتخاذ قراراته بنفسه، والاستقلال تدريجيًا عن أسرته. وينبغي للأب والأم أن يتعاملا مع هذه التغيرات بتفهم، وألا يواصلا توبيخ الشاب وكأنه طفل صغير، من غير أن يعفياه في الوقت نفسه من مسؤولياته.

وفي هذه السن لا تقل أهمية الاستماع عن أهمية النصح والتوجيه. فعندما يتحدث الشاب عن مسألة ما، ينبغي ألا نسارع إلى إصدار الأحكام، أو نقاطع كلامه، أو نقارنه بالآخرين، بل علينا أولًا أن نحاول فهم ما يفكر فيه وما يشعر به. وإذا صدر منه سلوك خاطئ، فينبغي بيان خطئه بوضوح، من غير استهداف شخصيته أو الانتقاص من كرامته.

وتؤثر بيئة الأصدقاء تأثيرًا كبيرًا في هذه المرحلة. وقد بيّن رسول الله صلى الله عليه وسلم أثر الجليس الصالح وجليس السوء من خلال تشبيه الجليس الصالح بحامل المسك، والجليس السيئ بنافخ الكير (البخاري، الذبائح، 31؛ مسلم، البر، 146). ولذلك ينبغي للأب والأم أن يتعرفا على أصدقاء أبنائهما، وأن يعلما البيئة التي يقضون أوقاتهم فيها، وأن يقدما لهم التوجيه عند الحاجة. كما ينبغي تشجيع الشباب على اتخاذ أصدقاء صالحين، ومجالسة أهل العلم والأخلاق. وعلينا أن نشجع أبناءنا على قضاء أوقات نافعة مع أصدقائهم، والمشاركة معهم في أعمال الخير والأنشطة المفيدة.

كما ينبغي متابعة استخدام الهاتف والإنترنت ووسائل التواصل الاجتماعي عن قرب في مرحلة المراهقة. ويجب احترام خصوصية الشاب، مع تقديم توعية واضحة بمخاطر البيئة الرقمية، والمحتويات الضارة، والإدمان، والعلاقات غير المنضبطة مع الغرباء، وإضاعة الوقت. ولا ينبغي للأسرة أن تكتفي بفرض المنع والحظر، بل عليها أيضًا أن تعلّم أبناءها كيفية استخدام هذه الوسائل والضوابط التي ينبغي مراعاتها عند استخدامها.

وبعد المرحلة الإعدادية، يُعد الالتحاق بالثانويات الأناضولية للأئمة والخطباء خيارًا مناسبًا للأسر التي ترغب في تعليم يولي العلوم الدينية اهتمامًا أكبر. ففي هذه المدارس تتعمق المعارف الدينية من خلال مواد مثل القرآن الكريم واللغة العربية والتفسير والحديث والفقه والعقيدة والسيرة. كما يواصل الشاب دراسة المواد التعليمية العامة، ويستعد لمواصلة تعليمه العالي.

ومع ذلك، تختلف قدرات كل شاب واهتماماته وأهدافه المهنية. ولذلك ينبغي للأسرة أن تتخذ قرار اختيار التعليم بما يراعي استعدادات ابنها وميوله ومستقبله. وعند اختيار التعليم في مدارس الأئمة والخطباء، ينبغي أيضًا التحقق من كفاءة الهيئة التعليمية والمستوى الدراسي وبيئة الطلاب. وأيًا كانت المدرسة التي يقع عليها الاختيار، فلا بد أن تستمر الأسرة في أداء دورها التوجيهي الديني والأخلاقي.

وينبغي في هذه المرحلة أيضًا إرشاد الشاب إلى قضايا اختيار المهنة، والكسب الحلال، وتأسيس الأسرة، وحقوق العباد، وتحمل المسؤولية، وإدارة الوقت، ونفع المجتمع. فإن تقييمه على أساس نجاحه في الامتحانات وحده يؤدي إلى إهمال نموه الإنساني والأخلاقي.

سابعًا: المسؤولية المشتركة للأم والأب والأسرة والمدرسة والمحيط

إن تربية الأبناء ليست مسؤولية الأم وحدها ولا مسؤولية الأب وحده، بل يحمل الأب والأم هذه الأمانة معًا، كلٌّ بما لديه من قدرات وإمكانات مختلفة.

مسؤولية الأم: غالبًا ما تكون الأم أكثر حضورًا في رعاية الطفل وتربيته خلال سنواته الأولى. وينبغي أن تكون قدوة في المحبة والرحمة والصبر والنظافة والنظام والكلام الطيب وتعويد الطفل على العبادات. كما ينبغي ألا تتجاهل أسئلة طفلها، بل تتحاور معه، وتقرأ له الكتب المناسبة لعمره، وتشجع لديه حب التعلم والاستكشاف. فالأمومة لا تقتصر على تلبية الاحتياجات الجسدية للطفل، بل تشمل أيضًا توجيهه في نموه الإيماني والأخلاقي.

مسؤولية الأب: ينبغي للأب، إلى جانب تأمين نفقة أسرته، أن يخصص وقتًا لتعليم أبنائه وتربيتهم. فعليه أن يتحدث مع طفله، ويلعب معه، ويتعرف على مدرسته وأصدقائه، ويكون قدوة له في الصلاة وتعليم القرآن. وينبغي ألا يكون داخل الأسرة مجرد شخص يصدر الأوامر ويوقع العقوبات، بل أن يكون مرشدًا يثق به أبناؤه، ويصغون إلى كلامه، ويرجعون إليه عند الحاجة. كما ينبغي أن يقدّر جهود زوجته، وأن يتعاون معها في تربية الأبناء.

مسؤولية الأجداد والجدات: ينبغي للكبار أن يظهروا المحبة والرحمة لأحفادهم، وأن ينقلوا إليهم ذكريات الأسرة وتقاليدها الحسنة وقيمها الأخلاقية. لكن عليهم في الوقت نفسه أن يتجنبوا التصرفات التي تُفشل باستمرار القرارات التربوية للأب والأم. وليس من الصواب ذم الوالدين أمام الطفل، أو إضعاف سلطتهما الأسرية، أو إجبار الطفل على الانحياز إلى أحد الطرفين.

أثر الأصدقاء والمحيط: لا يتأثر الطفل بالبيت وحده، بل يتأثر أيضًا بأصدقائه وجيرانه وأقاربه والبيئة التي يعيش فيها. ولذلك ينبغي للأسرة أن تعرف من يقضي طفلها وقته معهم، وأن تشجعه على مصاحبة الأصدقاء ذوي الأخلاق الحسنة والاجتهاد والأمانة. كما تسهم الأنشطة النافعة، مثل ارتياد المساجد ودورات القرآن والأنشطة الرياضية والثقافية، في تنمية الطفل.

مسؤولية المدرسة والمعلم: المدرسة بيئة تعليمية مهمة تكمل التربية الأسرية. فالمعلم ليس مجرد شخص يشرح الدروس، بل هو مربٍّ يقدم للطلاب القدوة بسلوكه وتصرفاته أيضًا. وينبغي للأسر أن تبقى على تواصل مع المعلمين، وأن تتابع التحصيل الدراسي لأبنائها وسلوكهم، وأن تتعاون مع المدرسة في معالجة المسائل التي تواجههم.

ومع ذلك، لا ينبغي للأسرة أن تلقي مسؤولية تربية الطفل كلها على المدرسة أو دورات التعليم. فمهما بلغت جودة المدرسة، فإنها لا تستطيع أن تحل محل القدوة التي يجدها الطفل في بيته. وكلما رأى الطفل انسجامًا بين أقوال أبويه وأفعالهما، كانت تربيته أكثر رسوخًا وثباتًا.

الخاتمة: علينا أن نكون أولًا قدوة فيما ندعو إليه

إن تربية الأبناء مسؤولية ممتدة لا تنقطع. تبدأ هذه الرحلة باختيار شريك الحياة، ثم تستمر بالعناية بصحة الأم والبيئة الأسرية أثناء الحمل، وتتكون بعد الولادة من خلال المحبة والرحمة والقدوة والتربية على العبادة والأخلاق والعلم.

وفي هذه المسيرة تتكامل رحمة الأم وتوجيه الأب وتعاون الزوجين ودعم كبار الأسرة وأثر الأصدقاء الصالحين وفرص التعليم الجيد. غير أن القدوة التي يقدمها الأب والأم من خلال حياتهما وسلوكهما تظل في مركز هذه العملية كلها.

فالأب والأم اللذان ينصحان أبناءهما بالصلاة ينبغي أن يحافظا على صلاتهما، ومن يدعوان إلى الصدق لا ينبغي أن يكذبا، ومن يحثان على الرحمة لا ينبغي أن يتعاملا بفظاظة، ومن ينتظران الاحترام من أبنائهما ينبغي أن يكونا أول من يظهر الاحترام للآخرين. فالطفل يتعلم من السلوك في كثير من الأحيان قبل أن يتعلم من المواعظ والنصائح.

وينبغي لكل أب وأم ألا يجعلا غايتهما أن يصبح أبناؤهما أصحاب مهن ناجحة فحسب، بل أن ينشؤوا أناسًا يعيشون بوعي العبودية لله، ويدركون مسؤولياتهم تجاه أسرهم ومحيطهم، ويتحلون بحسن الأخلاق. ويتطلب بلوغ هذه الغاية الدعاء وبذل الجهد والاستفادة من فرص التعليم السليمة وتصحيح السلوكيات الخاطئة.

وقد علّمنا الله تعالى في القرآن الكريم هذا الدعاء الذي يدعو به عباده المؤمنون:

رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا (الفرقان: 74).

نسأل الله تعالى أن يجعل أبناءنا قرة أعيننا، وراحة لقلوبنا، ومن خيرة أفراد الأمة، وأن يوفق جميع الآباء والأمهات إلى تنشئتهم على الإيمان والعلم والعبادة وحسن الأخلاق.

إعداد: أحمد ضياء إبراهيم أوغلو
20.11.2026 – أُوسكُودار

الهوامش والمصادر
[1] القرآن الكريم: التحريم، 6؛ الحجرات، 13؛ الأحقاف، 15؛ البقرة، 233؛ لقمان، 13-19؛ الفرقان، 74.
[2] البخاري، الجامع الصحيح: الجمعة، 11؛ النكاح، 15؛ الأدب، 18؛ الذبائح، 31. ومسلم، الجامع الصحيح: الإمارة، 20؛ الرضاع، 53؛ الفضائل، 65؛ البر، 146.
[3] أبو داود، السنن، كتاب الصلاة، باب متى يؤمر الغلام بالصلاة، الحديث رقم 495. وهو حديث رواه عمرو بن شعيب عن أبيه عن جده في تعليم الأبناء الصلاة، وقد حُكم عليه بالحسن.
[4] Kobra Movalled وآخرون، «The Impact of Sound Stimulations During Pregnancy on Fetal Learning: A Systematic Review»، مجلة BMC Pediatrics، المجلد 23 (2023)، المقالة 183. DOI: 10.1186/s12887-023-03990-7.
[5] «Sleep, Little Baby: The Calming Effects of Prenatal Speech Exposure on Newborns’ Sleep and Heartrate»، 2020. قاعدة بيانات PubMed، الرقم التعريفي PMID: 32748860.
[6] رئاسة الشؤون الدينية التركية، المنهج التعليمي لدورات القرآن الكريم للفئة العمرية من 4 إلى 6 سنوات، 2022. ومن الأهداف الأساسية للبرنامج غرس قيم المحبة والاحترام والتعاون والإحسان والعدل والمسؤولية والصدق والصبر.
[7] وزارة التربية الوطنية التركية، المديرية العامة للتعليم الديني، الجداول الأسبوعية للدروس في المدارس الإعدادية للأئمة والخطباء والثانويات الأناضولية للأئمة والخطباء. الجداول والتوضيحات ذات الصلة المنشورة للعام الدراسي 2026-2027.