KADINLIĞINI BİLMEYEN HANIMLAR

Fıtrat, şahsiyet, ilim, edep, eşlik ve annelik ekseninde kadının aile ve medeniyet içindeki yeri

Giriş: Kadın Olmak, Sadece Bir Kimlik Değil; Bir Fıtrat ve Mesuliyettir

Kadın, Allah’ın yarattığı, kullukla mükellef tuttuğu, hak ve mesuliyet sahibi bir insandır. Ne erkeğin mülkü ne de yalnızca onun hizmetinde bulunan bir varlıktır. Kendine mahsus fıtratı, şahsiyeti, kabiliyetleri ve mesuliyetleri vardır. Erkekle kadın, insanlık ve kulluk bakımından aynı değere sahip; aile hayatının ve neslin devamında ise birbirini tamamlayan iki ayrı emanettir.

Kadının değerini yalnızca güzelliğiyle, anneliğiyle, mesleğiyle veya eşine sunduğu hizmetlerle ölçmek ne kadar yanlışsa, kadınlığın fıtrî özelliklerini ve aile içindeki mesuliyetlerini önemsiz görmek de o kadar yanlıştır.

Kadın olmak; Allah’a kul olmayı, kendi fıtratını tanımayı, şahsiyetini korumayı, ilim ve edep sahibi olmayı, eşlik ve annelik mesuliyetlerini idrak etmeyi, gerektiğinde ailesinin huzur ve istikrarı için fedakârlık gösterebilmeyi de ihtiva eder.

Yıllardır kadın, aile, çocuk ve neslin yetişmesi üzerine yazdığım yazıların sayısı seksene yaklaşmış bulunuyor. Bu yazılarımda Kur’ân ve Sünnet’in aile hayatına dair ölçülerini, kadın ve erkeğin karşılıklı hak ve mesuliyetlerini, neslin yetişmesinde anne ve babanın vazifesini anlatmaya çalıştım. Bununla birlikte, insanın kendi evlâtlarına dahi bildiklerinin tamamını aktaramadığını görmek, aile terbiyesinin ne kadar hassas ve sürekli bir gayret istediğini bir kez daha hatırlatıyor.

Bu yazının maksadı kadınları suçlamak, erkeklerin yanlışlarını görmezden gelmek veya kadının omuzlarına taşıyamayacağı bir yük yüklemek değildir. Aile, tek taraflı fedakârlıkla ayakta kalmaz. Eşlerin birbirlerine karşı hakları ve mesuliyetleri vardır. Kadın da erkek de Allah’ın huzurunda kendi davranışlarından hesaba çekilecektir.

Ancak kadınlığın mahiyetini, aile içindeki yerini ve kendisine yüklenen emaneti doğru anlamak; hem kadının şahsiyetini hem de ailenin huzurunu korumak bakımından zaruridir.

I. Fıtratını Tanıyan Kadın ve Aile İnşası

İslâm, kadınla erkeği kulluk ve insanlık bakımından birbirinden üstün veya aşağı görmez. Üstünlüğün ölçüsünü cinsiyette değil, takvada arar.

Allah Teâlâ şöyle buyurur:

«يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَىٰ وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ»

“Ey insanlar! Şüphesiz biz sizi bir erkekle bir kadından yarattık. Birbirinizi tanımanız için sizi milletlere ve kabilelere ayırdık. Allah katında en değerli olanınız, O’na karşı gelmekten en çok sakınanınızdır. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hakkıyla haberdardır.” (el-Hucurât, 49/13.)

Kadın ve erkeğin Allah katındaki değerini belirleyen şey, cinsiyetleri değil imanları, takvaları ve amelleridir.

Nitekim Allah Teâlâ, erkek ve kadın müminleri birlikte zikrederek şöyle buyurur:

«إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِينَ وَالْخَاشِعَاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا»

“Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar, mümin erkekler ve mümin kadınlar, itaatkâr erkekler ve itaatkâr kadınlar, doğru erkekler ve doğru kadınlar, sabreden erkekler ve sabreden kadınlar, Allah’a derinden saygı duyan erkekler ve kadınlar, sadaka veren erkekler ve kadınlar, oruç tutan erkekler ve kadınlar, iffetlerini koruyan erkekler ve kadınlar, Allah’ı çokça zikreden erkekler ve kadınlar var ya; işte Allah bunlar için bağışlanma ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır.” (el-Ahzâb, 33/35.)

Bununla birlikte kadın ve erkek, yaratılış özellikleri bakımından birbirinin aynısı değildir. Fıtratlarındaki farklılıklar, aile hayatında birbirlerini tamamlamalarının hikmetlerindendir. Eşit kulluk ve insanlık değeri, bütün vazife ve kabiliyetlerin aynı olmasını gerektirmez.

Allah Teâlâ eşleri birbirleri için birer elbise olarak vasfeder:

«هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ»

“Onlar sizin için birer elbise, siz de onlar için birer elbisesiniz.” (el-Bakara, 2/187.)

Elbise insanı örter, korur, süsler ve ona yakınlık sağlar. Eşlerin birbirleri için elbise olması da sevgi, mahremiyet, korunma, dayanışma ve güven içinde yaşamalarını ifade eder.

Kadınlığını bilen hanım, fıtratını küçümsemez; onu başkalarının beklentilerine göre şekillendirmeye de çalışmaz. Kendi değerini yalnızca dış görünüşüne, başkalarının beğenisine veya toplumun geçici ölçülerine bağlamaz. Allah katındaki ve ailesi nezdindeki kıymetini dikkate alır. Allah’ın kendisine verdiği şahsiyeti ve emaneti korur.

II. İlk Aileden Bir Örnek: Hz. Âdem ve Hz. Havvâ Annemiz

Kadın ve erkek arasındaki birlikteliğin ilk örneği, Hz. Âdem (a.s.) ile eşinin hayatında görülür. Kur’ân-ı Kerîm, Hz. Âdem’in eşini ismiyle zikretmez; İslâmî gelenekte onun Hz. Havvâ olduğu bilinmektedir. Kur’ân’ın verdiği bilgilerden anlaşıldığı üzere ilk aile, Allah’ın emri ve ortak mesuliyet bilinci etrafında kurulmuştur.

Allah Teâlâ şöyle buyurur:

«وَقُلْنَا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلَا مِنْهَا رَغَدًا حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ»

“Ey Âdem! Sen ve eşin cennete yerleşin. Orada dilediğiniz yerden bol bol yiyin; fakat şu ağaca yaklaşmayın. Yoksa zalimlerden olursunuz.” (el-Bakara, 2/35.)

Âyet-i kerîmede emir de yasak da her ikisine birlikte yöneltilmiştir. İmtihanın muhatabı yalnızca kadın veya yalnızca erkek değildir. İlk aile, Allah’ın emrine birlikte muhatap olan iki insanın beraberliğidir.

Yasaklanan ağaca yaklaşmaları ve ardından pişmanlık duymaları üzerine ikisi birlikte Allah’a yönelmişlerdir:

«قَالَا رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ»

“Dediler ki: Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik. Eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen mutlaka ziyana uğrayanlardan oluruz.” (el-A‘râf, 7/23.)

Bu âyet, ilk aile hayatından çıkarılabilecek mühim bir ölçüyü ortaya koymaktadır: Hata karşısında suçu yalnızca eşe yüklemek yerine, insanın önce kendi nefsini hesaba çekmesi, Allah’tan bağışlanma dilemesi ve birlikte doğruya yönelmesi gerekir.

Kur’ân, Hz. Havvâ’yı ilk günahın tek sorumlusu olarak göstermez. İkisini birlikte zikreder ve ikisinin de tövbesini nakleder. Dolayısıyla kadını bütün kötülüklerin kaynağı gibi gösteren anlayışların dinî bir dayanağı yoktur.

İlk aileden günümüze uzanan ders açıktır: Evlilik, yalnızca aynı çatı altında yaşamak değil; Allah’a karşı ortak mesuliyet taşımak, hatalarda birbirini suçlamak yerine doğruya yönelmek ve hayat imtihanını dayanışma içinde sürdürmektir.

III. Merhamet, Zarafet ve Nezaket

Kadınlığın güzelliklerinden biri, merhamet ve nezaketin aile hayatında görünür hâle gelmesidir. Elbette merhamet yalnızca kadına ait bir özellik değildir; erkek de merhametli, zarif ve nazik olmakla mükelleftir. Fakat kadının aile içindeki davranışları, evin huzur ve sükûnetine mühim katkılar sağlar.

Resûlullah (s.a.v.) şöyle buyurmuştur:

«إِنَّ الرِّفْقَ لَا يَكُونُ فِي شَيْءٍ إِلَّا زَانَهُ وَلَا يُنْزَعُ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا شَانَهُ»

“Yumuşaklık ve nezaket hangi şeyde bulunursa onu güzelleştirir; hangi şeyden çıkarılırsa onu çirkinleştirir.” (Müslim, Birr, 78; hadis no. 2594.)

Bu hadis, aile hayatının temel ölçülerinden birini ortaya koyar. Kırıcı sözler, küçümseyici davranışlar, sürekli tenkit ve öfke, zamanla eşler arasındaki muhabbeti zedeler. Oysa nezaket, sevgi ve merhamet, en zor meselelerin dahi konuşulabilmesine imkân verir.

Allah Teâlâ şöyle buyurur:

«وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ»

“Onlarla iyi geçinin.” (en-Nisâ, 4/19.)

Bu emir doğrudan erkeklere yöneltilmiş olsa da aile hayatında iyi geçinme, karşılıklı hürmet ve güzel muamele esasını ortaya koymaktadır. Kadın da erkek de eşinin gönlünü gözetmeli, birbirini incitmekten sakınmalı, aile içindeki ihtilâfları büyütmek yerine çözmeye gayret etmelidir.

Zarafet, yalnızca giyim ve dış görünüşte aranmaz. Konuşmada, davranışta, öfkelenirken ölçülü olmada, affetmeyi bilmede ve gönül alabilmede de kendisini gösterir.

IV. İlim, Edep ve Ahlâk Sahibi Kadın

Kadının ilim öğrenmesi, İslâm’ın ona tanıdığı bir imkân olmanın ötesinde, dinî mesuliyetlerini yerine getirebilmesi için ihtiyaç duyduğu bir vazifedir. Kadın; imanını, ibadetlerini, helâl ve haram ölçülerini, aile ve evlât hukukunu öğrenmeli, bilmediği hususlarda ehil kimselere danışmalıdır.

Hz. Âişe validemiz, bunun en müşahhas örneklerindendir. Resûlullah’ın (s.a.v.) vefatından sonra hadis, fıkıh, tefsir, şiir ve Arapların geçmişine dair bilgiler başta olmak üzere pek çok sahada sahâbenin kendisine müracaat ettiği büyük bir ilim insanı olmuştur. Pek çok sahâbî, anlayamadığı veya ayrıntısını öğrenmek istediği meseleleri ona sormuştur. Bu yönüyle Hz. Âişe, Müslüman kadınların ilim hayatında örnek alacağı müstesna bir şahsiyettir.[1]

Ancak Hz. Âişe validemizin ilmî şahsiyeti yalnızca dinî ilimlerle sınırlı değildi. Onun pek bilinmeyen bir başka yönü de tıp alanındaki bilgisidir.

Urve b. Zübeyr, teyzesinin dinî meselelerdeki derinliğini, şiir ve Arapların geçmişine dair bilgisini bildiğini, fakat tıp bilgisinin kendisini şaşırttığını söyleyerek bunun kaynağını sormuştur. Hz. Âişe validemiz, Resûlullah’ın (s.a.v.) ömrünün sonlarına doğru hastalandığı dönemde Arap heyetlerinin kendisini ziyaret ettiğini, bu heyetlerin çeşitli tedavi usullerini ve ilaçları anlattıklarını, kendisinin de bunları öğrenip Resûlullah’ın tedavisinde uyguladığını ifade etmiştir.

Bu rivayet, Hz. Âişe validemizin yalnızca dinî bilgileri nakleden bir muhaddise olmadığını; gözlemleyen, dinleyen, öğrenen, muhafaza eden ve öğrendiklerini uygulayabilen çok yönlü bir ilim insanı olduğunu göstermektedir. Tıp bilgisi de onun farklı ilim dallarındaki kabiliyetinin müşahhas bir şahididir.[2]

Ancak ilim, yalnızca bilgi biriktirmek değildir. Bilgiyi edep, ahlâk ve mesuliyetle taşımak gerekir. Edep ile desteklenmeyen bilgi, insanı olgunlaştırmak yerine kibir ve tartışma aracı hâline gelebilir.

Hz. Âişe Annemizin Kıskançlığı ve Resûlullah’ın Nezaketi

Hz. Âişe validemiz, Resûlullah’ın (s.a.v.) yalnızca muhtereme eşi değil, aynı zamanda ümmetin en büyük ilim ve irfan kaynaklarından biridir. Onun hayatında dikkat çeken hususlardan biri de ilmî üstünlüğünün yanında beşerî duygularını gizlemeyen, sevdiği eşine karşı kıskançlığını zaman zaman dile getiren bir hanım olmasıdır.

Bu hâli, onun şahsiyetini küçültmez. Aksine, aile hayatının yalnızca nazarî hükümlerden ibaret olmadığını; sevgi, kıskançlık, gönül incinmesi ve gönül alma gibi beşerî hâllerin de aile hayatının bir parçası olduğunu gösterir. Burada asıl dikkat çekici olan, Resûlullah’ın (s.a.v.) bu duygular karşısındaki tavrıdır.

Hz. Âişe validemiz, Resûlullah’a kendisine ne zaman razı, ne zaman kızgın olduğunu nasıl anladığını sormuş; Efendimiz de onun yemin ederken kullandığı ifadelerden bunu bildiğini söylemiştir:

«إِنِّي لَأَعْلَمُ إِذَا كُنْتِ عَنِّي رَاضِيَةً، وَإِذَا كُنْتِ عَلَيَّ غَضْبَى»

“Senin benden razı olduğun zamanı da bana kızgın olduğun zamanı da bilirim.”

Hz. Âişe, bunun nasıl anlaşıldığını sorunca Resûlullah (s.a.v.), razı olduğunda “Muhammed’in Rabbine yemin olsun ki hayır”, kızgın olduğunda ise “İbrahim’in Rabbine yemin olsun ki hayır” dediğini açıklamıştır. Hz. Âişe de “Evet, Allah’a yemin olsun ki ey Allah’ın Resûlü! Ben yalnızca senin adını anmam.” demiştir. (Buhârî, Nikâh, 109; hadis no. 5228.)

Bu konuşmada Resûlullah’ın eşinin gönül hâlini dikkatle takip ettiği, onun kızgınlığını fark ettiği hâlde bunu bir aşağılama vesilesi yapmadığı görülmektedir. Hz. Âişe’nin cevabı ise eşine duyduğu muhabbetin, kızgınlık anında dahi bütünüyle ortadan kalkmadığını göstermektedir.

Bir başka rivayette, Resûlullah bir hanımının evindeyken diğer hanımlarından biri yemek gönderir. Yemeği getiren hizmetçinin eline, Resûlullah’ın bulunduğu evdeki hanımı tarafından vurulması üzerine tabak yere düşerek kırılır. Resûlullah (s.a.v.) kırılan parçaları toplar, yemeği bir araya getirir ve orada bulunanlara:

«غَارَتْ أُمُّكُمْ»

“Anneniz kıskandı.” buyurur. Ardından kırılan kabın yerine sağlam bir kap gönderilmesini sağlar. (Buhârî, Nikâh, 108; hadis no. 5225.)

Bu hadise, Resûlullah’ın kıskançlığın kaynağındaki beşerî duyguyu anlayışla karşıladığını, fakat meydana gelen zararı da ihmal etmediğini ortaya koymaktadır. Kırılan kabın yerine yenisinin gönderilmesi, merhametin hakkı gözetmekle birlikte yürütüldüğünün müşahhas bir örneğidir.

Hz. Âişe validemiz, diğer hanımların Resûlullah’ın kendisine gösterdiği muhabbeti gündeme getirdikleri bir konuşmayı da nakleder. Hz. Fâtıma, hanımların taleplerini iletmek üzere Efendimizin yanına geldiğinde Resûlullah ona:

«يَا بُنَيَّةُ، أَلَسْتِ تُحِبِّينَ مَا أُحِبُّ؟»

“Yavrum! Benim sevdiğimi sen de sevmez misin?” buyurmuş; ardından Hz. Âişe’yi kastederek “Ben bunu seviyorum.” demiştir. Daha sonra Hz. Zeyneb bint Cahş ile Hz. Âişe arasında yaşanan sözlü tartışmanın sonunda Resûlullah’ın tebessüm ettiği nakledilir. (Müslim, Fedâilü’s-sahâbe, 13; hadis no. 2442.)

Bu rivayetlerde Resûlullah’ın aile içindeki nezaketi, eşlerinin duygularını tanıması, onları incitmeden karşılık vermesi ve gerektiğinde tebessümle ortamı yumuşatması dikkat çekmektedir. Bununla beraber, bu örnekler kıskançlık sebebiyle başkasının hakkına tecavüz etmeyi veya zarar vermeyi meşru kılmaz. Duygunun anlaşılması başka, o duyguyla yapılan yanlışın onaylanması başkadır.

Nitekim Hz. Âişe validemiz, Resûlullah’ın önceki eşi Hz. Hatice’yi sıkça anıp hayırla yâd etmesi sebebiyle onu kıskandığını da açıkça ifade etmiştir. Bu rivayet, Hz. Hatice’nin Resûlullah’ın gönlündeki müstesna yerini ve Hz. Âişe’nin de bu muhabbet karşısındaki beşerî duygusunu birlikte anlamamıza imkân verir. (Buhârî, Nikâh, 109; hadis no. 5229.)

Öyleyse Müslüman aile hayatında eşlerin birbirlerinin duygularını tanıması, incitici söz ve davranışlardan sakınması, kıskançlığı bir baskı ve hak ihlâli vasıtasına dönüştürmemesi gerekir. Kadının duygularını küçümsemek ne kadar yanlışsa, kıskançlık adına başkasının hakkını çiğnemek de o kadar yanlıştır. Resûlullah’ın (s.a.v.) aile hayatı, sevgi ve merhametin adalet ve nezaketle birlikte yaşanabileceğini gösteren en güzel örnektir.

V. Hanımlığını ve Annelik Mesuliyetini Bilmek, Meslek Sahibi Olmaktan Önce Gelir

Kadının meslek sahibi olması, ilim tahsil etmesi, üretmesi ve toplum içinde faydalı hizmetlerde bulunması, İslâm’ın yasakladığı hususlar değildir. Kadın, meşru dairede meslek sahibi olabilir, kazanç elde edebilir, mülk edinebilir ve ilmî çalışmalarda bulunabilir. Nitekim İslâm tarihinde ilim, ticaret, vakıf ve hayır hizmetleriyle temayüz etmiş pek çok Müslüman kadın vardır.

Bununla birlikte kadının meslek sahibi olması, aile hayatındaki hak ve mesuliyetlerini bütünüyle ortadan kaldırmaz. Aynı şekilde ev hanımı olması da onun değerini ve şahsiyetini eksiltmez. Kadının kıymeti, ücretli bir işte çalışıp çalışmamasına göre ölçülemez.

Burada birbirinden ayrılması gereken iki mes’ele bulunmaktadır: Kadının çalışmasının meşru olması ve çalışmanın onun hayatındaki öncelikli vazife hâline getirilmesi.

İslâm, kadının meşru şartlar içinde çalışmasına izin verir. Ancak aile hukukunun, annelik mesuliyetinin, çocukların terbiyesinin, iffet ve mahremiyet ölçülerinin ihmal edilmesini tasvip etmez. Bir kadının çalışması sebebiyle eşinin ve çocuklarının haklarının zayi olması, aile içindeki vazifelerinin başkalarına terk edilmesi veya evlâtlarının terbiyesinin ihmal edilmesi doğru değildir.

Kadın, çalışmasının ailesine sağlayacağı faydayı, kendisinden ve ailesinden götüreceği zaman ve emeği de hesaba katmalıdır. Ailenin geçim mesuliyetinin esas itibarıyla erkeğe ait olduğu bir aile düzeninde, kadının kazanç elde etmesi kendi hukukudur; bu imkân, annelik ve eşlik mesuliyetlerini önemsizleştiren bir gerekçeye dönüştürülmemelidir.

Kadınlığını ve anneliğini bilen hanım, huzuru yalnızca evinin dışında, meslek hayatında, kazançta, makamda veya başkalarının takdirinde aramaz. Evini de ilim, edep, ahlâk ve muhabbetle mamur etmeyi bir medeniyet vazifesi olarak görür. Çocuklarının yetişmesini, eşinin huzurunu ve aile fertlerinin ilmî ve ahlâkî gelişimini önemser.

Çünkü ev, yalnızca yemek yenilen ve uyunulan bir mekân değildir. İman ve ahlâkın öğretildiği, şahsiyetin şekillendiği, neslin yetiştiği ilk mekteptir. Bu mektebin en mühim muallimlerinden biri annedir.

Hiçbir meslekî unvan, hiçbir makam ve hiçbir maddî başarı; bir annenin evlâtlarına kazandırdığı iman, edep, ahlâk ve şahsiyetin yerini tutamaz. Kadınlığını ve anneliğini bilen, evlâtlarının yetişmesine yoğunlaşan bir hanımın bu hizmetini hiçbir meslek küçültemez; hiçbir meslek de onun bu vazifesinin değerini aşamaz.

Elbette bu sözler, annelik imkânı bulamamış kadınların, evlenmemiş hanımların veya zaruret sebebiyle çalışan annelerin değerini eksiltmez. Her insanın şartları ve mesuliyetleri farklıdır. Burada vurgulanan husus, annelik ve aile terbiyesinin küçümsenmemesi, meslek hayatının da bu mühim emaneti gölgede bırakmamasıdır.

Annelik, yalnızca çocuk dünyaya getirmek değildir. İmanlı, edepli, ahlâklı, ilim sahibi ve mesuliyet duygusu taşıyan bir neslin yetişmesine emek vermektir. Bu sebeple annelik, bir kadının hayatındaki en mühim hizmet alanlarından biridir.

Eşine Sığınak Olmak

Kadının eş olma bilinci de aile hayatının temel taşlarındandır. Evlilik, iki insanın yalnızca aynı evde yaşaması değil; sevinçte ve kederde birbirine destek olması, sırlarını koruması, birbirine güven vermesi ve hayatın yükünü birlikte taşımasıdır.

Allah Teâlâ şöyle buyurur:

«وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ»

“Kendileriyle huzur bulasınız diye sizin için kendi cinsinizden eşler yaratması ve aranızda sevgi ve merhamet var etmesi de O’nun delillerindendir. Şüphesiz bunda düşünen bir topluluk için ibretler vardır.” (er-Rûm, 30/21.)

Eşler birbirlerinin rakibi değil, hayat yolculuğunun yol arkadaşıdır. Kadın, eşinin zayıf anlarında onu küçümsemek yerine destek olmalı; erkek de eşinin emeğini, fedakârlığını ve şahsiyetini takdir etmelidir.

Resûlullah (s.a.v.) şöyle buyurmuştur:

«خَيْرُكُمْ خَيْرُكُمْ لِأَهْلِهِ وَأَنَا خَيْرُكُمْ لِأَهْلِي»

“Sizin en hayırlınız, ailesine karşı en hayırlı olanınızdır. Ben de aileme karşı sizin en hayırlınızım.” (Tirmizî, Menâkıb, 63; hadis no. 3895.)

Bu ölçü, aile içindeki iyiliğin yalnızca dışarıya gösterilen davranışlarla değil, eşe ve çocuklara karşı sergilenen ahlâkla da ölçüldüğünü göstermektedir.

Kadının eşine sığınak olması, yalnızca zor günlerinde ona teselli vermesiyle sınırlı değildir. Onun evine huzurla dönmesini, eşinin yanında sevildiğini, anlaşıldığını ve değer gördüğünü hissetmesini de sağlamalıdır. Aynı şekilde erkek de eşinin kendisini yanında güvende hissetmesini sağlamalıdır. Evlilikte huzur, eşlerden birinin diğerine hizmet etmesi değil, iki tarafın birbirine huzur kaynağı olmasıdır.

VI. Peygamber Eşine Vefa: Hz. Hatice Annemiz ve Resûlullah’ın Aile Hayatı

Kadının aile içindeki yerini anlamak için Resûlullah’ın (s.a.v.) eşleriyle olan hayatına bakmak gerekir. Bu konuda Hz. Hatice validemizin yeri müstesnadır.

İlk vahiy geldiğinde Resûlullah (s.a.v.) büyük bir heyecan ve endişeyle evine dönmüş, başından geçenleri Hz. Hatice’ye anlatmıştır. Hz. Hatice validemiz onu teskin etmiş, korkusunu gidermiş ve şöyle demiştir:

«كَلَّا وَاللَّهِ مَا يُخْزِيكَ اللَّهُ أَبَدًا»

“Hayır! Allah’a yemin ederim ki Allah seni asla mahcup etmeyecektir.”

Ardından onun akrabalık bağlarını gözettiğini, güçsüzlerin yükünü taşıdığını, ihtiyaç sahiplerine yardım ettiğini, misafirleri ağırladığını ve haklı kimselere destek olduğunu hatırlatmıştır. (Buhârî, Bed’ü’l-vahy, 1; Müslim, Îmân, 160.)

Bu sözler, Hz. Hatice’nin eşini ne kadar iyi tanıdığını ve onun ahlâkî şahsiyetine ne kadar güvendiğini göstermektedir. O, eşinin yaşadığı büyük hadise karşısında paniğe kapılmamış; onu teselli etmiş, şahsiyetini hatırlatmış ve destek olmuştur.

Hz. Hatice validemiz, Resûlullah’a ilk iman eden, en zor günlerinde yanında duran, malıyla ve imkânlarıyla İslâm davasına destek veren müstesna bir hanımdır. Onun desteği yalnızca maddî imkânlarla sınırlı kalmamış; sevgi, güven, sadakat ve vefa ile de kendisini göstermiştir.

Cebrâil (a.s.), Hz. Hatice’ye Allah katından selâm iletilmesini ve cennette kendisi için bir köşk müjdesinin verilmesini Resûlullah’a bildirmiştir:

«فَإِذَا هِيَ أَتَتْكَ فَاقْرَأْ عَلَيْهَا السَّلَامَ مِنْ رَبِّهَا عَزَّ وَجَلَّ وَمِنِّي وَبَشِّرْهَا بِبَيْتٍ فِي الْجَنَّةِ مِنْ قَصَبٍ لَا صَخَبَ فِيهِ وَلَا نَصَبَ»

“O sana geldiğinde Rabbinden ve benden ona selâm söyle; onu cennette gürültü ve yorgunluk bulunmayan inciden bir köşkle müjdele.” (Müslim, Fedâilü’s-sahâbe, 12; hadis no. 2432.)

Resûlullah’ın Hz. Hatice’ye gösterdiği vefa, onun vefatından sonra da devam etmiştir. Onu hayırla yâd etmiş, dostlarına ikramda bulunmuş, onun hatırasına hürmet göstermiştir.

Hz. Âişe validemiz, Resûlullah’ın Hz. Hatice’yi sıkça anmasından dolayı onu kıskandığını bizzat ifade etmiştir. Bu rivayet, Hz. Hatice’nin Resûlullah’ın gönlündeki yerini anlamak kadar, Hz. Âişe’nin beşerî duygularını da tanımak bakımından önemlidir. (Buhârî, Nikâh, 109; hadis no. 5229.)

Buradan çıkarılacak ders şudur: Eşler arasındaki vefa, yalnızca birlikte yaşanan günlerde değil, ayrılıktan sonra da korunmalıdır. Bir eşin diğerine yaptığı iyilikleri unutmak, geçmişi küçümsemek ve hatıralarına saygısızlık etmek, aile ahlâkıyla bağdaşmaz.

Hz. Hatice validemiz, eşine zor zamanlarında destek olmanın; Hz. Âişe validemiz ise ilim, sadakat ve aile hayatındaki beşerî duyguların birlikte bulunabileceğinin örneğidir. Resûlullah’ın (s.a.v.) her iki validemize karşı tavrı da aile hayatında sevgi, vefa ve nezaketin ne kadar mühim olduğunu göstermektedir.

VII. Aile Hayatının İnşasında Kadının Mimarî Rolü

Aile, yalnızca aynı soyadını taşıyan veya aynı evde yaşayan insanlardan meydana gelmez. Aile; iman, ahlâk, sevgi, hürmet, güven ve mesuliyet esasları üzerine inşa edilen bir hayat birliğidir.

Kadın, bu yapının mühim unsurlarından biridir. Evin huzurunu, çocukların terbiyesini, aile içindeki iletişimi ve eşler arasındaki muhabbeti korumada büyük bir emeği vardır. Ancak aileyi tek başına kadının inşa ettiği düşünülmemelidir. Erkek de aile reisliği ve babalık mesuliyetini hakkıyla yerine getirmeli, eşine destek olmalı ve çocuklarının yetişmesinde fiilen yer almalıdır.

Allah Teâlâ şöyle buyurur:

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا»

“Ey iman edenler! Kendinizi ve ailenizi yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşten koruyun.” (et-Tahrîm, 66/6.)

Bu emir, aile fertlerinin dinî ve ahlâkî terbiyesinin önemini ortaya koymaktadır. Anne ve baba, çocuklarına yalnızca yiyecek, giyecek ve barınma imkânı sağlamakla yetinemez. Onların iman, ibadet, ahlâk ve edep bakımından yetişmeleri için de gayret göstermelidir.

Resûlullah (s.a.v.) şöyle buyurmuştur:

«كُلُّكُمْ رَاعٍ وَكُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ»

“Her biriniz çobansınız ve her biriniz idaresi altındakilerden sorumludur.” (Buhârî, Cum‘a, 11; Müslim, İmâre, 20; hadis no. 1829.)

Hadisin devamında erkek, ailesinden; kadın ise eşinin evi ve çocuklarından sorumlu birer emanet sahibi olarak zikredilir. Bu sorumluluk, kadının bütün aile yükünü tek başına üstlenmesi anlamına gelmez. Herkes kendi vazifesinden Allah’a karşı mesuldür.

Kadın, evini bir huzur yuvasına dönüştürürken erkek de bu huzurun korunması için emek vermelidir. Çocukların terbiyesi, eşlerin ortak gayretini gerektirir. Aile hayatında bir tarafın sürekli fedakârlık yapması, diğer tarafın ise bu fedakârlığı tabii bir hak gibi görmesi adalet değildir.

Ümmü Seleme Annemizin Hudeybiye’deki Feraseti: Kadının İstişaredeki Yeri

Kadının aile ve hayat içindeki ilmî, fikrî ve istişarî kabiliyetini gösteren en dikkat çekici örneklerden biri Ümmü Seleme validemizin Hudeybiye’de sergilediği ferasettir.

Hudeybiye Antlaşması imzalandıktan sonra Resûlullah (s.a.v.), sahâbeye kurbanlarını kesmelerini ve ihramdan çıkmak için saçlarını tıraş etmelerini emretti. Ancak antlaşmanın ağır şartları karşısında yaşadıkları üzüntü sebebiyle sahâbîler, bu emri hemen yerine getiremediler. Resûlullah (s.a.v.) emrini üç defa tekrarladığı hâlde kimse yerinden kalkmadı.

Bunun üzerine Efendimiz, eşi Ümmü Seleme validemizin yanına gitti ve karşılaştığı durumu anlattı. Ümmü Seleme validemiz, Resûlullah’a (s.a.v.) şu tavsiyede bulundu:

“Ey Allah’ın Resûlü! İsterseniz dışarı çıkın, hiç kimseyle konuşmadan kurbanınızı kesin ve berberinizi çağırıp saçınızı tıraş ettirin.”

Resûlullah (s.a.v.) eşinin bu isabetli tavsiyesini kabul etti. Dışarı çıkarak kurbanını kesti ve saçını tıraş ettirdi. Sahâbîler Efendimizin yaptığını görünce hemen harekete geçtiler; kurbanlarını kesip tıraş oldular. Böylece yaşanan sıkıntı sona erdi. (Buhârî, Şurût, 15; hadis no. 2731-2732.)

Bu hadise, Ümmü Seleme validemizin yalnızca bir eş olarak değil, olayları doğru değerlendiren, insan psikolojisini anlayan ve çözüm üretebilen bir şahsiyet olarak da temayüz ettiğini göstermektedir. Resûlullah’ın (s.a.v.) onun görüşünü kabul etmesi ise kadının fikrî birikimine ve isabetli değerlendirmesine verilen değerin müstesna bir örneğidir.

Buradan çıkarılacak mühim ders şudur: Kadının fikrini dinlemek erkeğin otoritesini zayıflatmaz; aksine, aile ve hayat meselelerinde doğru kararların alınmasına katkı sağlar. Bir erkeğin eşinin görüşünden istifade etmesi, onun şahsiyetini ve idare kabiliyetini küçültmez. Resûlullah’ın (s.a.v.) örnekliği, istişarenin cinsiyetle değil, ilim, feraset ve isabetli görüşle ilgili olduğunu göstermektedir.

VIII. Eşlerin Mahrem Hakları ve Dişiliğin Koz Olarak Kullanılması

Evlilik, eşlerin yalnızca aynı çatı altında yaşamaları değil; birbirlerinin meşru ihtiyaçlarını gözetmeleri, mahremiyetlerini korumaları, sevgi ve yakınlıklarını canlı tutmaları esasına dayanan bir hayat ortaklığıdır.

Bu ortaklığın mühim unsurlarından biri de eşlerin cinsel ve mahrem haklarıdır. İslâm, bu ihtiyacı ayıp, utanılacak veya önemsiz bir mesele olarak görmez. Aksine, evliliğin meşru gayelerinden biri olarak kabul eder ve eşlerin birbirlerine karşı bu alandaki haklarını gözetmelerini ister.

Resûlullah (s.a.v.) şöyle buyurmuştur:

«إِذَا دَعَا الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ إِلَى فِرَاشِهِ فَأَبَتْ فَبَاتَ غَضْبَانَ عَلَيْهَا لَعَنَتْهَا الْمَلَائِكَةُ حَتَّى تُصْبِحَ»

“Bir erkek eşini yatağına davet ettiğinde kadın bunu reddeder ve kocası ona kızgın olarak gecelerse melekler sabaha kadar o kadına lânet eder.” (Buhârî, Nikâh, 85; Müslim, Nikâh, hadis no. 1436.)

Bu hadis, eşlerin mahrem haklarının ne kadar mühim olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte hastalık, hayız ve nifas, zarar görme ihtimali, ciddi fizikî veya ruhî rahatsızlık ve benzeri meşru mazeretler bu hükmün değerlendirilmesinde dikkate alınmalıdır. Hadis, erkeğe eşine zarar verme, onu zorlama veya bedenini kendi arzularının aracı olarak görme hakkı vermez.[4]

Burada üzerinde durulması gereken mühim bir aile meselesi vardır: Bazı kadınların dişiliklerini eşlerine karşı bir koz olarak kullanmaları, mahrem yakınlığı cezalandırma, baskı kurma, intikam alma veya istediklerini yaptırma vasıtasına dönüştürmeleridir.

Eşler arasında yaşanan bir ihtilâfın ardından kadının sürekli yatağını ayırması, eşini mahrem yakınlıktan mahrum bırakarak cezalandırması veya cinsel birlikteliği bir pazarlık unsuru hâline getirmesi, ailedeki muhabbeti ve güveni ağır biçimde zedeler.

Kadın, eşinin meşru mahrem ihtiyacını bir güç gösterisiyle bastırabileceğini düşünmemelidir. Çünkü evlilikte dişilik, eş üzerinde hâkimiyet kurmak için verilmiş bir silâh değil, Allah’ın helâl kıldığı birlikteliğin ve eşler arasındaki muhabbetin bir parçasıdır.

Bu meselenin bir de fıtrî yönü vardır. Erkek ve kadının cinsel uyarılma biçimleri her zaman aynı değildir. Erkeklerin bir kısmı görme ve bakma yoluyla daha hızlı etkilenebilir, eşinin fizikî görünüşünden ve yakınlığından kolayca tahrik olabilir. Kadınlarda ise duygusal yakınlık, güven, ilgi, şefkat ve kendisini değerli hissetme gibi unsurlar cinsel isteğin oluşmasında daha belirleyici olabilir. Elbette bunlar her kadın ve erkek için değişmez hükümler değildir; kişiler arasında farklılıklar bulunur.

Ancak bazı kadınların kendilerinde meydana gelmeyen veya daha geç ortaya çıkan bir etkilenme biçimini erkeklerinde de aramaları, eşlerinin meşru ihtiyaçlarını anlamalarını güçleştirebilir. Kadın, “Ben bakmakla bu kadar etkilenmiyorum, eşim de böyle olmalı.” diye düşünmemelidir. Eşinin fıtratını, duygularını ve mahrem ihtiyaçlarını tanımaya gayret etmelidir.

Erkek için de durum farklı değildir. Eşinin mahrem ihtiyaçlarını, duygusal beklentilerini ve yakınlık arzusunu dikkate almadan yalnızca kendi isteğini merkeze alması, evlilik ahlâkıyla bağdaşmaz. Kadının gönlünü almadan, ona sevgi ve şefkat göstermeden, bütün gün ilgisiz davranıp yalnızca kendi ihtiyacı ortaya çıktığında yakınlık beklemek de doğru bir eşlik anlayışı değildir.

Üstelik eşler arasındaki mahrem yakınlığın sürekli engellenmesi, taraflardan birinde yalnızlık, değersizlik ve dışlanmışlık duygusu meydana getirebilir. Özellikle mahrem ihtiyacını meşru dairede karşılayamayan bir erkeğin nefsini korumakta zorlanabileceği göz ardı edilmemelidir. Bu durum, harama yönelmeyi asla mazur göstermez; erkek de bakışından, iffeti ve davranışlarından kendisi sorumludur. Fakat eşlerin birbirlerinin meşru ihtiyaçlarına bigâne kalmaları, aile huzurunu tehlikeye atabilecek bir ihmaldir.

Bu sebeple kadın, eşinin mahrem ihtiyacını küçümsememeli; erkek de eşinin bedenini, gönlünü ve ihtiyaçlarını ihmal etmemelidir. Evlilikte cinsel yakınlık, bir tarafın diğerine lütfettiği bir imtiyaz değil, meşru sınırlar içerisinde karşılıklı gözetilmesi gereken bir eşlik hakkıdır.

Kadınlığını bilen hanım, dişiliğini bir baskı aracına dönüştürmez. Erkekliğini bilen erkek de gücünü ve cinsel arzusunu eşine baskı kurmak için kullanmaz. Her ikisi de birbirini Allah’ın emaneti bilir.

Ailede huzur, mahrem hakların ihlâliyle değil; karşılıklı anlayış, sevgi, nezaket, iffet ve mesuliyet bilinciyle korunur.

IX. İffet, Tesettür ve Mahremiyet

Kadınlığın korunması ve izzetinin muhafazası, iffetin ve mahremiyetin korunmasıyla yakından ilgilidir. İslâm, tesettürü yalnızca bir kıyafet meselesi olarak ele almaz; bakıştan konuşmaya, davranıştan süslenmeye ve karşı cinsle münasebetlere kadar uzanan bir edep ve haya anlayışı getirir.

Allah Teâlâ önce erkeklere, ardından kadınlara bakışlarını haramdan sakınmalarını ve iffetlerini korumalarını emreder:

«قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَٰلِكَ أَزْكَىٰ لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا يَصْنَعُونَ»

“Mümin erkeklere söyle, gözlerini haramdan sakınsınlar ve iffetlerini korusunlar. Bu, kendileri için daha temiz bir davranıştır. Şüphesiz Allah onların yapmakta olduklarından haberdardır.” (en-Nûr, 24/30.)

Ardından kadınlara da aynı temel sorumluluk yüklenir:

«وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَىٰ جُيُوبِهِنَّ»

“Mümin kadınlara da söyle, gözlerini haramdan sakınsınlar, iffetlerini korusunlar, kendiliğinden görünen kısmı müstesna olmak üzere ziynetlerini açığa vurmasınlar ve başörtülerini yakalarının üzerine örtsünler.” (en-Nûr, 24/31.)

Bu âyetler, iffet ve mahremiyet sorumluluğunun yalnızca kadına yüklenmediğini açıkça göstermektedir. Erkek de kadın da bakışını, davranışını ve karşı cinsle münasebetlerini dinin ölçülerine göre düzenlemekle mükelleftir.

Tesettür, Müslüman kadının dinî mesuliyetlerinden biridir. Ancak dış görünüşteki tesettür, güzel ahlâkın yerine geçmez. Aynı şekilde güzel ahlâklı olmak da dinin tesettüre dair hükümlerini ortadan kaldırmaz. İkisi birbirini tamamlayan sorumluluklardır.

Kadın, bedenini başkalarının beğenisine sunulan bir nesneye dönüştürmemeli; güzelliğini ve mahremiyetini istismar eden anlayışlara karşı şahsiyetini korumalıdır. Erkek de bakışını ve davranışlarını kontrol etmeli, kadını yalnızca dış görünüşü üzerinden değerlendirmekten sakınmalıdır.

İffet, yalnızca örtünmek değil; insanın kendisini Allah’ın razı olduğu ölçüler içinde korumasıdır.

X. İslâm Kadını Yüceltirken Onu İstismar Eden Anlayışlar

İslâm, kadını insanlık bakımından erkekten aşağı görmemiş; ona mülkiyet, miras, mehir, nikâhta rıza, şahsî malını yönetme ve hukuk önünde hak sahibi olma imkânı tanımıştır. Kadının malı kendisine aittir; evlilik sebebiyle kendi mülkiyet hakkını kaybetmez.

Kur’ân-ı Kerîm, kadının mirastaki hakkını açıkça hükme bağlamıştır:

«لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا»

“Ana babanın ve yakınların bıraktıklarından erkeklere bir pay vardır; ana babanın ve yakınların bıraktıklarından kadınlara da bir pay vardır. Gerek azından gerek çoğundan, belirlenmiş bir pay vardır.” (en-Nisâ, 4/7.)

İslâm’ın kadına tanıdığı bu haklar, onu aile içinde veya toplum hayatında istismar edilecek bir varlık olmaktan çıkaran hukukî ve ahlâkî esaslardır.

Bununla beraber, Müslüman toplumların tarihinde bu hükümlere her zaman hakkıyla uyulduğunu söylemek mümkün değildir. Bazı aile ve çevrelerde kadın mirastan mahrum bırakılmış, rızası gözetilmeden evlendirilmiş, eğitimi engellenmiş veya aile içindeki emeği değersiz görülmüştür. Bunlar İslâm’ın hükümleri değil, dinin ölçülerine aykırı insan davranışlarıdır.

Diğer taraftan modern tüketim anlayışı da kadının bedenini, güzelliğini ve gençliğini bir pazarlama vasıtasına dönüştürebilmektedir. Kadının özgürleşmesi adına onun bedeninin ticaret ve reklamın konusu yapılması, gerçek bir izzet ve hürriyet anlayışı değildir.

Bir tarafta kadını eve hapsetmeyi, eğitim ve şahsiyet hakkını görmezden gelmeyi savunan anlayışlar; diğer tarafta onu yalnızca bedeni, güzelliği ve tüketim gücü üzerinden değerlendiren yaklaşımlar bulunmaktadır. Müslüman kadın, bu iki aşırılığın da dışında, Kur’ân ve Sünnet’in belirlediği izzet ve mesuliyet ölçülerini esas almalıdır.

Kur’ân, kız çocuklarının doğumunu utanç vesilesi sayan câhiliye zihniyetini de şiddetle kınamıştır:

«وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ ۝ بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ»

“Diri diri toprağa gömülen kız çocuğuna hangi günah sebebiyle öldürüldüğü sorulduğunda…” (et-Tekvîr, 81/8-9.)

Bu âyetler, kadına ve kız çocuğuna yönelik zulmün hangi boyutlara ulaşabileceğini gösterir. İslâm, kadının canını, şahsiyetini, hukukunu ve izzetini korumayı dinî bir mesuliyet hâline getirmiştir.

XI. Müslüman Türk Kadınının İzzeti ve İslâm’ın Kadına Kazandırdığı Makam

Müslüman Türk kadınının aile, ilim, hayır ve medeniyet hayatındaki yerini değerlendirirken hem İslâm’ın hükümlerini hem de tarihî tecrübeyi birbirinden ayırmadan, fakat birbirine karıştırmadan ele almak gerekir.

Osmanlı Cihan Devleti döneminde kadınlar; vakıf kurma, mülk edinme, miras hakkını kullanma, alışveriş yapma, mahkemeye başvurma ve hukukî taleplerini dile getirme imkânlarına sahipti. Şer‘iyye sicilleri ve vakfiyeler, kadınların yalnızca aile hayatında değil, iktisadî ve hayır hizmetlerinde de faal olduklarını gösteren mühim tarihî belgelerdir.[3]

Elbette bu tarihî örnekler, her dönemde ve her yerde kadınların bütün haklarını eksiksiz kullandığı anlamına gelmez. Tarih boyunca dinî hükümlere uygun davrananlar olduğu gibi, bu hükümlere aykırı hareket edenler de olmuştur. Bu sebeple tarihî tecrübeyi idealize etmek veya bütünüyle mahkûm etmek yerine, belgeler üzerinden değerlendirmek gerekir.

Müslüman Türk kadını; imanını, dilini, kültürünü, aile bağlarını ve ahlâkını koruyarak ilim ve hayır hizmetlerinde bulunabilir. Çocuklarını yetiştirirken onlara yalnızca meslek ve geçim kaygısı değil, iman, edep, vefa, merhamet ve mesuliyet bilinci de kazandırmalıdır.

Kadın, aileyi yalnızca ev işleriyle ayakta tutan kişi değildir; ailede sevgi, hürmet, güven ve ahlâkın gelişmesine katkı sağlayan bir şahsiyettir. Fakat bu vazifeler erkeğin mesuliyetini ortadan kaldırmaz. Erkek de eşinin hukukunu gözetmeli, çocuklarının terbiyesine katılmalı ve aile hayatını birlikte inşa etmelidir.

Kadınlığını bilen hanım, ne kendi fıtratından utanır ne de başkalarının kendisine biçtiği ölçülere teslim olur. İlim ve edep sahibi olur; hakkını bilir, mesuliyetini tanır; eşine, çocuklarına ve ailesine karşı vefalı davranır. Aynı zamanda kendi şahsiyetini, hukukunu ve Allah’a karşı kulluk vazifesini korur.

Sonuç: Kadınlığın İzzeti, Fıtrat ve Mesuliyet Bilincindedir

Kadınlığını bilmek, yalnızca kadın olarak dünyaya gelmiş olmanın farkında olmak değildir. Kadınlığını bilmek; Allah’ın verdiği fıtratı tanımak, kulluk vazifesini idrak etmek, ilim ve edep sahibi olmak, iffeti korumak, eşlik ve annelik emanetini hakkıyla taşımak, aile hayatında sevgi ve merhametin gelişmesine katkıda bulunmaktır.

Hz. Havvâ validemizin Hz. Âdem ile birlikte tövbe etmesi, ilk ailede ortak mesuliyetin; Hz. Hatice validemizin Resûlullah’a desteği, eşler arasındaki vefa ve sadakatin; Hz. Âişe validemizin ilmi, tıp bilgisi ve beşerî duyguları ise kadın şahsiyetinin farklı yönlerinin müşahhas örnekleridir. Ümmü Seleme validemizin Hudeybiye’deki isabetli tavsiyesi de kadının ferasetinin ve istişaredeki yerinin ne kadar mühim olduğunu göstermektedir.

Resûlullah’ın (s.a.v.) eşlerine karşı merhameti, nezaketi, vefası ve anlayışı da erkeklere aile hayatında nasıl davranmaları gerektiğini öğretmektedir. Dolayısıyla aileyi yalnızca kadının fedakârlığına bağlamak da erkeğin mesuliyetlerini görmezden gelmek de doğru değildir.

Kadınlığını bilen hanım, yalnızca kendi haklarını değil, ailesine karşı mesuliyetlerini de bilir. Eşinin meşru ihtiyaçlarını küçümsemez, annelik emanetini ihmal etmez, evini ilim, edep ve ahlâk bakımından güçlendirmeye gayret eder. Meslek ve çalışma hayatındaki başarılarını aile hayatının önüne geçirmez. Çünkü kadının şahsiyetini yücelten en mühim hizmetlerden biri, imanlı, ahlâklı ve mesuliyet sahibi bir neslin yetişmesine katkıda bulunmasıdır. Erkeğin de eşine sevgi, merhamet, sadakat ve vefa göstermesi; onun emeğini takdir etmesi ve aile hayatının yükünü paylaşması gerekir.

Kadın ve erkek, birbirinin rakibi değil, aynı ailenin ve aynı neslin emanetini taşıyan iki hayat arkadaşıdır. Ailede huzur, bir tarafın diğerine üstünlük kurmasıyla değil; Allah’ın hükümlerine bağlılık, karşılıklı hürmet, adalet, merhamet ve mesuliyet bilinciyle sağlanır.

Medeniyet, yalnızca şehirlerde yükselen binalarla, kurulan müesseselerle veya elde edilen maddî imkânlarla inşa edilmez. Medeniyetin ilk temeli evde atılır. Evde iman, edep, ilim, sevgi ve hürmet varsa nesil de bu değerler üzerinde yetişir.

Bu sebeple kadınlığın izzetini korumak, aileyi güçlendirmek ve nesli ihyâ etmek; yalnızca kadınların değil, erkeklerin de ortak mesuliyetidir.

Rabbimizden niyazımız; kadınlarımıza fıtratlarını tanıma, haklarını ve mesuliyetlerini bilme, iffet ve izzetlerini koruma; erkeklerimize de eşlerine karşı adalet, merhamet ve vefa ile davranma şuuru ihsan etmesidir. Evlerimizi iman, muhabbet, hürmet ve huzur yuvaları; nesillerimizi Kur’ân ve Sünnet’in rehberliğinde yetişen hayırlı nesiller eylesin. Âmin.

Hazırlayan: Ahmet Ziya İbrahimoğlu
12.11.2026 – Üsküdar

Dipnotlar
[1] Hz. Âişe’nin ilmî şahsiyeti, hadis ve fıkıh alanındaki yeri hakkında bk. İbn Sa‘d, et-Tabakâtü’l-kübrâ; Zehebî, Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ, II, 135 vd.
[2] Urve b. Zübeyr’in Hz. Âişe’nin tıp bilgisine dair nakli için bk. Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, Müsnedü Âişe, hadis no. 24380; Ebû Nuaym el-İsfahânî, Hilyetü’l-evliyâ, II, 50; Zehebî, Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ, II, 183. Şuayb el-Arnaût, Ahmed b. Hanbel rivayetini sahih olarak değerlendirmiştir.
[3] Osmanlı döneminde kadınların mülkiyet, miras, vakıf ve mahkemeye başvurma hakları hakkında şer‘iyye sicilleri ve vakfiye kayıtları, doğrudan başvurulabilecek temel tarihî kaynaklardır. Bu kayıtlar, dönemin bütün kadınlarını temsil eden tek biçimli bir hayat tablosu olarak değil, hukukî uygulamaları gösteren belgeler olarak değerlendirilmelidir.
[4] Hadislerin açıklanması ve aile hayatına dair hükümlerinin değerlendirilmesi için bk. Nevevî, el-Minhâc fî şerhi Sahîhi Müslim; İbn Hacer el-Askalânî, Fethu’l-bârî.

ترجمة من التركية إلى العربية:👇