Sembol Gazeteci ve Yazarlar: Yılmaz Özdil ve Tarafsızlık Meselesi

Kendi karışını metre zannedenlerin dünyasında ölçüsüz ölçüler, değerler ve çifte standart

GİRİŞ: Tarafsızlık mı, Haktan yana olmak mı?

Gazetecilikte, yazarlıkta ve siyasî yorumculukta tarafsızlık iddiası, ilk bakışta erdemli bir tutum gibi sunulur. Ancak hak ile bâtıl, zalim ile mazlum, doğru ile yanlış karşı karşıya geldiğinde tarafsız kalmak her zaman dürüstlük ve adalet anlamına gelmez. Hakikat karşısında tarafsızlık görüntüsü vermek, bazen insanı yanlışa ortak eden bir tutuma dönüşebilir.

Dürüst insanın vazifesi, haklı ile haksızı eşit mesafede tutmak değil, Haktan ve doğrudan yana olmaktır.

Kur’ân-ı Kerîm bu hususta şöyle buyurur:

“Ey iman edenler! Kendinizin, ana babanızın ve yakınlarınızın aleyhine de olsa Allah için şahitlik ederek adaleti titizlikle ayakta tutun.” (Nisâ, 4/135)

Bu ilâhî emir, adaletin kişilere, akrabalara, çıkarlara, mensubiyetlere ve siyasî tercihlere göre değiştirilemeyeceğini açıkça ortaya koymaktadır.

Öyleyse bizim aradığımız, hakikat karşısında tarafsızlık değil, hakikate bağlılıktır. İnsan sevdiği kişinin yanlışını da söyleyebilmeli, sevmediği kişinin doğrusunu da teslim edebilmelidir. Kendi düşüncesinin aleyhindeki delilleri görmezden gelmemeli, karşısındakinin haklı olduğu bir mes’elede sırf karşı tarafta bulunduğu için itiraz etmemelidir.

Gazeteci de yazar da kendi düşüncesini, inancını ve siyasî tercihini açıklayabilir. Hiçbir partiye üye olmamak, hiçbir siyasî teşkilatla organik bağ kurmamak da elbette meşru bir tercihtir. Hatta bu bağımsızlık, insanın daha rahat ve serbest hüküm vermesine imkân sağlayabilir. Fakat partisiz olmak ölçüsüz olmak değildir; siyasî bağımsızlık, ilke bağımsızlığına dönüşmemelidir.

Bir partiye mensup olmamak, insanı kendiliğinden adil yapmaz. Kişi hiçbir partiye bağlı olmadığı hâlde kendi ideolojik çevresinin yanlışlarını örtüyor, karşı tarafın doğrularını reddediyor ve hükümlerini şahıslara göre değiştiriyorsa burada gerçek bağımsızlıktan değil, başka türlü bir tarafgirlikten söz edilir.

Bu yazıda Yılmaz Özdil Bey’i, şahsından ziyade temsil ettiği düşünülen zihniyet çizgisini sorgulamak üzere sembol bir isim olarak seçtik. Maksadımız şahsiyetini hedef almak veya kendisine hakaret etmek değil; bir düşünce tarzının demokrasi, hukuk, özgürlük, liderlik ve yurtseverlik gibi kavramları hangi ölçülerle değerlendirdiğini müşahhas misaller üzerinden tartışmaktır.

Temel sorumuz şudur:

Bir insan, kendi dünya görüşünün dışındaki liderleri değerlendirirken kullandığı ölçüleri kendi benimsediği tarihî şahsiyetlere de uygulayabiliyor mu? Yoksa doğru ve yanlış, haklı ve haksız, özgürlük ve baskı, demokrasi ve diktatörlük kendi tarafına göre mi değişiyor?

I. Kendi Karışını Metre Sanmak: Ölçü Birimi Olmayanların Ölçüsü

İnsan, dünyayı kendi inanç ve düşüncelerinden hareketle değerlendirebilir. Ancak kendi kanaatlerini hakikatin yegâne ölçüsü kabul etmekle, hakikati ararken kanaatlerini de sorgulamaya açık tutmak birbirinden tamamen farklıdır.

Birinci yaklaşımda insan, kendi düşüncesini doğrulamak için delil arar. İkinci yaklaşımda ise delillerin gösterdiği yere gitmeye hazırdır. Asıl ayrım burada başlar.

Bir insanın kendi karışını ölçü kabul etmesiyle herkesin kullanabileceği ortak bir ölçü birimine göre hüküm vermesi aynı şey değildir. Herkesin karışı farklıdır. Birinin kısa dediğine diğeri uzun diyebilir. Bu sebeple ölçme ve tartma işinde beynelmilel ölçü birimleri geliştirilmiştir. Metreyi kabul etmeyip kendi karışıyla ölçüm yapanın verdiği ölçünün ortak bir kıymeti olamaz.

Fikir ve değerler dünyasında da durum farklı değildir. Demokrasi, hukuk, insan hakları, özgürlük, diktatörlük, liderlik, yurtseverlik ve adalet gibi kavramların kişilere göre değişen keyfî ölçülerle değerlendirilmesi, onların içini boşaltır.

Bir liderin yaptığı uygulama, sevmediğimiz bir lider tarafından gerçekleştirildiğinde diktatörlük emaresi sayılıyor; sevdiğimiz lider tarafından gerçekleştirildiğinde tarihî zaruret, devlet adamlığı veya kurtarıcılık olarak açıklanıyorsa burada hakikat arayışından değil, tarafgirlikten söz edilir.

Bu zihniyetin belirgin vasfı, önce şahsını ve tarafını belirlemesi, ardından doğruyu ve yanlışı buna göre tayin etmesidir. Savunduğu değerler kendi hayat tarzına, inancına ve menfaatlerine uymadığı anda değer olmaktan çıkar; gerektiğinde kolayca terk edilebilen bir vitrin süsüne dönüşür.

Oysa hakikat bizim tercihlerimize göre şekillenmez. Bizim vazifemiz, tercihlerimizi hakikate göre düzeltmektir.

II. Partisiz Olmak, Tarafsızlık ve İlke Sahibi Olmak

Hiçbir partiyle organik bağ kurmamayı tarafsızlık olarak görmek, siyasî bağımsızlıkla hak ve adalet karşısındaki tutumu birbirine karıştırmaktır.

Bir insan hiçbir partiye üye olmayabilir, hiçbir liderin yanında yer almayabilir ve siyasî teşkilatların dışında durmayı tercih edebilir. Bunların hiçbiri tek başına bir kusur değildir. Ancak bu tercihler, insanı haklı ile haksızı ayırt etmekten alıkoymamalıdır.

Çünkü siyasî partilere karşı bağımsız olmak başka, hak ve adalet ölçülerine karşı bağımsız davranmak başkadır.

İlke sahibi insan, bir partinin mensubu olmadığı gibi hiçbir partinin yanlışını savunmak zorunda da değildir. Haklı bulduğu bir kararı hangi parti alırsa alsın destekler; yanlış bulduğu bir uygulamayı hangi lider gerçekleştirirse gerçekleştirsin tenkit eder.

Böyle bir insanın tarafı bellidir: Hak, adalet ve doğruluk.

Buna karşılık kişi, hiçbir partiye mensup olmadığı hâlde bir ideolojinin bütün kabullerini sorgusuz sualsiz benimseyebilir. Kendi çevresinin tarihî şahsiyetlerini tenkitten muaf tutabilir. Bir liderin hatalarını görmezden gelirken diğer liderin en küçük yanlışını büyütebilir. Bu durumda parti bağımsızlığı, düşünce bağımsızlığına dönüşmüş olmaz.

İnsanı aldatan yollardan biri de yanlışı doğru, bâtılı hak, tarafgirliği adalet gibi göstermektir. Bu bakımdan hakikatin gereğini bildiği hâlde şahsî ve ideolojik bağlılıklar uğruna ondan uzaklaşmak, şeytanî aldatma yollarına kapı aralar.

Burada şeytanî olan, bir partiye bağlı olmamak veya siyasî bir tercih taşımak değil; hakikati şahsî ve ideolojik bağlılıklara feda etmektir.

Öyleyse mesele, kimin hangi partiye mensup olduğu değil, kimin hangi ölçüye bağlı kaldığıdır.

III. M. Kamâl Paşa Döneminde Güç Yoğunlaşması: Hangi Demokrasi, Hangi Özgürlük?

Mes’elenin en önemli imtihan noktalarından biri, M. Kamâl Paşa’nın devlet idaresindeki hâkimiyetidir.

M. Kamâl Paşa, 23 Nisan 1920’de açılan Birinci Büyük Millet Meclisinin Reisi olmuş, 29 Ekim 1923’te ise İkinci Meclis tarafından Cumhurreisi seçilmiştir. Dolayısıyla Meclis Reisliği görevini sürdürdüğü sırada Cumhurreisi seçilmiştir. Burada tartışılması gereken, iki unvanı aynı anda taşıyıp taşımadığına dair bir kelime mes’elesi değil; Meclisin başında bulunan siyasî liderin, kendi siyasî hâkimiyeti altında teşekkül eden yeni Mecliste devletin en yüksek makamına hangi şartlarda seçildiğidir.

29 Ekim 1923’teki Cumhurreisi seçiminde 287 üyeli Meclisten 158 kişi oy kullanmış ve M. Kamâl Paşa kullanılan oyların tamamını alarak seçilmiştir. Cumhuriyet’in ilanı da aynı gün, yine 158 üyenin katıldığı oylamayla kabul edilmiştir.[1]

Bu rakamları yalnızca resmî sonuç olarak kaydetmek yeterli değildir. O Meclisin nasıl teşekkül ettiğini, kimlerin seçime katılabildiğini, adayların kimler tarafından belirlendiğini ve muhaliflerin ne ölçüde temsil edildiğini de sorgulamak gerekir.

İkinci Meclisin teşekkülü ve millet iradesi

Birinci Mecliste 437 mebus bulunuyordu. Millî Mücadele’nin en çetin günlerinde farklı fikirleri temsil eden, zaman zaman iktidar grubuna karşı sert muhalefet yürüten mebuslar aynı çatı altında görev yapmıştı.

1923 yılında İkinci Meclis için yapılan seçimlerde ise Birinci Meclisin muhalif İkinci Grup üyelerinin neredeyse tamamı Meclis dışında kaldı. Birinci Mecliste görev yapan 437 mebustan yalnızca 125’i İkinci Meclise girebildi. İkinci Meclise seçilen 287 mebustan 114’ü Birinci Grup mensubuydu. Birkaç bağımsız isim dışında, seçimleri M. Kamâl Paşa’nın kendi siyasî çevresi adına belirlediği adaylar kazandı.[2]

Şimdi soralım:

Milletin önüne gerçek bir tercih imkânı konulmadan, adayları iktidar çevresinin belirlediği bir seçimle teşekkül eden Meclis, millet iradesini ne ölçüde temsil eder?

Muhaliflerin büyük çoğunluğunun dışarıda kaldığı bir Meclisin iktidarın en önemli kararlarını onaylaması, tek başına serbest millet iradesinin tecellisi sayılabilir mi?

Bugün bir iktidar, güçlü bir muhalefetin Meclise girmesini engellese, adayları kendi çevresinden belirleyip millete yalnızca bu isimler arasında tercih yaptırsa, Yılmaz Özdil ve benzerleri bunu demokrasi olarak kabul ederler mi?

Demokrasiyi yalnızca sandığın kurulmasına indirgemek mümkün değildir. Seçmenin önünde gerçek seçeneklerin bulunması, muhaliflerin serbestçe teşkilatlanabilmesi ve iktidarın seçim yoluyla değiştirilebilmesi de gerekir.

Muhalefet partisinin kapatılması

1924 yılında kurulan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, 1925 yılında Takrir-i Sükûn Kanunu’nun yürürlüğe girmesinden sonra kapatıldı. Böylece Cumhuriyet’in ilk muhalefet partisi siyasî hayatını sürdüremedi.

Bu gelişme, yalnızca bir partinin faaliyetinin sona ermesi değildir. İktidarın karşısında teşkilatlı bir siyasî alternatifin varlığını sürdürememesi demektir.

Muhalif basının kapatılması

Takrir-i Sükûn Kanunu’nun uygulanmasıyla Tevhid-i Efkâr, Son Telgraf, İstiklâl, Sebilürreşad, Aydınlık, Orak Çekiç ve Trabzon’da yayımlanan İstikbal gibi gazete ve dergiler kapatıldı. Kapatma kararlarının bir bölümü 6 Mart 1925’te, diğer bazı yayınlara yönelik kararlar ise takip eden günlerde alındı.[3]

İsyan ve güvenlik gerekçeleri ileri sürülmüş olabilir. Ancak bu gerekçeler, ortaya çıkan neticeyi değiştirmez: Muhalif gazeteler kapatılmış, muhalif fikirlerin kamuya ulaşma imkânı daraltılmış ve basın üzerindeki iktidar denetimi ağırlaşmıştır.

Bir iktidarın güvenlik gerekçesiyle muhalif basını susturması, basın hürriyeti bakımından tenkitten muaf tutulamaz. Aynı uygulama bugün yapılsa, bunu gerçekleştiren iktidarın gerekçesini dinlemeden mahkûm edecek olanların geçmişteki uygulamayı da aynı ölçüyle değerlendirmesi gerekir.

Serbest Cumhuriyet Fırkası tecrübesi

1930 yılında Fethi Okyar’ın kurduğu Serbest Cumhuriyet Fırkası, kısa sürede önemli bir halk ilgisiyle karşılaştı. Ancak parti aynı yıl kendisini feshetti. Bu tecrübe, tek parti idaresinin gerçek bir siyasî rekabete ne ölçüde tahammül edebildiğini gösteren önemli bir tarihî örnektir.

Seçimlerin niteliği

1923’ten 1946’ya kadar tek parti hâkimiyeti sürdü. Bu dönemde Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ve Serbest Cumhuriyet Fırkası gibi kısa süreli muhalefet tecrübeleri yaşanmış olsa da çok partili siyasî rekabet süreklilik kazanamadı. 1946 seçimlerinde açık oy-gizli sayım usulü uygulandı. Gizli oy-açık sayım ve yargı güvencesinin esas alındığı seçimlerle iktidarın el değiştirmesi ise 1950’de gerçekleşti.[4]

Burada “1950’ye kadar hiç seçim yapılmadı” demiyoruz. Seçimler yapıldı. Fakat seçim yapılmasıyla serbest, eşit ve gerçek bir çok partili siyasî rekabetin bulunması aynı şey değildir.

Bir tarafta adayların büyük ölçüde iktidar çevresince belirlendiği, muhalif siyasî teşkilatların kapatıldığı ve tek parti hâkimiyetinin sürdüğü bir düzen; diğer tarafta ise iktidarı seçim yoluyla değiştirme imkânının bulunduğu çok partili bir sistem vardır.

Şimdi soralım:

Bugün muhalefetin siyasî faaliyetlerinin kısıtlandığını, basının baskı altında olduğunu veya iktidarın siyasî rekabeti daralttığını söyleyenler, geçmişte yaşanan bu vakıaları hangi ölçüyle değerlendiriyor?

Muhalefet partisinin kapatılmasını, gazetelerin susturulmasını ve adayların iktidar çevresince belirlenmesini devletin bekası adına meşru görenler, bugün benzer uygulamaları hangi gerekçeyle diktatörlük olarak nitelendiriyor?

IV. Hilafetin İlgası, Medreseler ve Harf Değişikliği: Milletin Hafızasına Müdahale

M. Kamâl Paşa döneminin en köklü değişiklikleri, milletin dinî, ilmî ve kültürel hayatını doğrudan etkileyen düzenlemelerdir. Bunlar yalnızca kanun değişiklikleri değil, milletin asırlardır devam eden hayat düzeninde meydana getirilen büyük dönüşümlerdir.

Hilafetin kaldırılması

3 Mart 1924 tarihinde hilafetin kaldırılması ve Osmanlı hanedanının yurt dışına çıkarılması kararlaştırıldı.

TBMM’nin resmî kaydına göre, yedi saatten fazla süren görüşmeler sonunda oturuma katılan 158 üyeden 157’sinin oyuyla kanun kabul edildi.[5]

Ancak burada yalnızca “158 kişi katıldı, 157 kişi kabul oyu verdi” demekle yetinilemez. O günkü Meclisin kaç üyeden oluştuğu, hangi seçim şartlarında teşekkül ettiği, muhaliflerin neden Meclis dışında kaldığı ve milletin bu hayatî karar hakkında önceden bilgilendirilip bilgilendirilmediği de sorgulanmalıdır.

İkinci Meclisin üye tam sayısı 287 idi. Dönem boyunca yapılan ara seçimlerle bu Mecliste görev alan milletvekillerinin toplamı 333’e ulaştı. Bu iki rakam birbirine karıştırılmamalıdır. Ancak hangi rakam esas alınırsa alınsın, 158 kişinin katıldığı bir oylamanın milletin tamamının hür iradesini temsil ettiği iddiası ayrıca ispatlanmalıdır.

Üstelik mesele yalnızca toplantı ve karar yeter sayısı değildir. Bir kararın yürürlükteki usule göre alınmış olması, onun milletin hür iradesini temsil ettiğini veya dinî ve tarihî bakımdan doğru olduğunu kendiliğinden göstermez.

Hilafet gibi asırlar boyunca Müslümanların hayatında yer almış bir makamın kaldırılması, milletin önüne gerçek bir tercih olarak konulmadan ve bu konuda hür bir siyasî müzakere yürütülmeden karara bağlanmıştır. Milletin hayatını derinden etkileyen böyle bir kararın, dar bir siyasî çevrenin hâkim olduğu Mecliste alınmış olması başlı başına sorgulanması gereken bir mes’eledir.

Bugün bir iktidar, milletin dinî ve tarihî hayatını kökten değiştirecek bir kararı böyle bir Meclis çoğunluğuyla almaya kalkışsa, bunu savunanlar aynı yaklaşımı kabul ederler mi?

Medreselerin kapatılması

Aynı gün kabul edilen 430 sayılı Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile Türkiye’deki bütün eğitim kurumları Maarif Vekâletine bağlandı. Şer’iye ve Evkaf Vekâleti ile özel vakıfların idaresindeki medreseler de bu düzenleme kapsamına alındı. Kanunun uygulanmasıyla medreseler kapatıldı.[6]

Bu uygulama, yalnızca eğitim idaresinin değiştirilmesi değildi. Asırlar boyunca dinî ilimlerin öğretildiği, müderrislerin yetiştiği, ilmî eserlerin okutulduğu ve ilmî birikimin nesilden nesile aktarıldığı medrese müessesesinin ortadan kaldırılmasıydı.

Bir eğitim düzenini değiştirmekle, o düzenin asırlar boyunca meydana getirdiği ilmî mirasın devamını kesintiye uğratmak aynı şey değildir. Medreselerin kapatılması, dinî ilimlerin öğretiminde ve geleneksel ilmî hayatın devamında büyük bir kopuş meydana getirmiştir.

Tekke ve zaviyelerin kapatılması

30 Kasım 1925 tarihli 677 sayılı kanunla tekke ve zaviyeler kapatıldı. Böylece tasavvufî hayatın geleneksel müesseseleri de devlet kararıyla faaliyet alanlarının dışına çıkarıldı.

Medreselerin kapatılmasıyla ilmî hayatın, tekke ve zaviyelerin kapatılmasıyla da irfan geleneğinin müesseseleri ağır bir darbeye uğradı. Bu kararlar, milletin dinî hayatına devlet eliyle yapılan köklü müdahaleler olarak değerlendirilmelidir.

Harf değişikliği ve kültürel hafızanın koparılması

1 Kasım 1928’de 1353 sayılı Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun kabul edildi. İslam harfleri yerine Latin esaslı yeni Türk harfleri kullanılmaya başlandı. Kısa süre içinde eski harflerle Türkçe yayın yapılması ve resmî işlemlerde eski harflerin kullanılması büyük ölçüde sona erdi.[7]

Bu değişikliğin neticesi yalnızca yazı şeklinin değişmesi olmadı. Milletin asırlar boyunca meydana getirdiği yazılı mirasla yeni nesiller arasındaki irtibat büyük ölçüde zayıfladı. Eski yazıyı öğrenmeyen nesiller, dedelerinin kitaplarını, mektuplarını, vakfiyelerini, mezar kitabelerini ve aile kayıtlarını okuyamaz hâle geldi.

Osmanlı arşivleri, kütüphaneler, tarihî eserler, mezar taşları ve aile kayıtları, yeni nesillerin büyük çoğunluğu için erişilmesi güç bir yazı dünyasına dönüştü. Bir milletin kendi geçmişini okuyamaması, yalnızca bir okuma mes’elesi değil, tarihî hafızasıyla irtibatının kopmasıdır.

Burada “bir gecede hafıza kaybı” gibi bir ifade kullanmaya gerek yoktur. Değişikliğin ağırlığı, ortaya çıkardığı neticelerden anlaşılmaktadır: Milletin eski yazıyla meydana getirdiği büyük birikime erişim, yeni nesiller için özel eğitim gerektiren bir alana dönüşmüştür.

Şimdi düşünelim:

Bugün bir iktidarın milletin kültürel hafızasına müdahalesinden söz edenler, geçmişte yapılan bu köklü değişiklikleri hangi ölçüyle değerlendiriyor?

Bir uygulama kendi benimsediğimiz ideolojinin eseri olduğunda inkılap, başka bir siyasî anlayışın eseri olduğunda dayatma mı oluyor?

V. İstiklâl Mahkemeleri, İdamlar ve Muhalefetin Bedeli

1920-1927 yılları arasında görev yapan İstiklâl Mahkemeleri, dönemin siyasî ve hukukî hayatının en ağır ve tartışmalı müesseselerindendir.

Bu mahkemeler, olağan mahkemelerden farklı yetkilere sahipti. Hâkimlik yapan bazı isimler hukukçu değildi. Kararlarına karşı olağan kanun yolları kapalıydı; sanıkların savunma ve itiraz imkânları son derece sınırlıydı. Siyasî iktidarın olağanüstü yetkilerle donattığı bu mahkemelerde çok sayıda kişi hakkında ağır cezalar verildi, önemli sayıda idam kararı uygulandı.[8]

İstiklâl Mahkemelerinin verdiği idam kararlarının toplamı konusunda kaynaklarda farklı rakamlar bulunmaktadır. Dönem, mahkeme ve karar türlerine göre değişen bu rakamlar, mahkemelerin hukukî niteliğini ve uygulamalarının ağırlığını ortadan kaldırmaz.

Ali Çetinkaya, Kılıç Ali ve Necip Ali gibi isimler, bu mahkemelerin en çok tartışılan üyeleri arasındadır. Bu isimlerin hukukçu olmamaları, siyasî kimlikleri ve olağanüstü yargılama yetkileriyle donatılmaları, hukuk devleti bakımından başlı başına ciddi bir mes’eledir.

Şapka Kanunu’nun kabulünden sonra yaşanan hadiseler ve İskilipli Âtıf Hoca’nın yargılanarak idam edilmesi, dönemin hukuk ve adalet anlayışını değerlendirmek bakımından çarpıcı örneklerdir. Âtıf Hoca hakkında idam kararı 3 Şubat 1926’da verilmiş, infazı 4 Şubat 1926’da gerçekleştirilmiştir. Savcının talebi ile mahkemenin hükmünü birbirinden ayırmak gerekir; savcı Âtıf Hoca için idam değil, hapis ve kürek cezası istemiş, mahkeme ise idam kararı vermiştir.[9]

Burada mesele, mahkemelerde görev yapanların şahıslarına hakaret etmek değildir. Mesele; hukuk tahsili bulunmayan siyasî kişilerin olağanüstü yetkilerle donatılarak insanların hayatı hakkında hüküm vermesi, savunma haklarının daraltılması ve kararların denetim dışında bırakılmasıdır.

Şimdi asıl soruyu soralım:

Bugün bir mahkemenin siyasî baskı altında karar verdiğini iddia edenler, geçmişte siyasî iktidarın hâkim olduğu olağanüstü mahkemelerde verilen idam kararlarını hangi hukuk ölçüsüyle değerlendiriyor?

Bir dönemin idamları devletin bekası adına meşru görülürken başka bir dönemin yargı kararları sırf siyasî sonuçları sebebiyle mahkûm ediliyorsa ortada ciddi bir ölçü problemi vardır.

Hukuk, yalnızca düşüncemize yakın olanların haklarını koruduğu zaman hukuk değildir. Muhalifin, azınlığın ve hoşlanmadığımız insanın da hakkını koruyabildiği ölçüde adaletten söz edilebilir.

Geçmişin hukuk tecrübesi ve bugünün endişeleri

İstiklâl Mahkemeleri mes’elesi yalnızca geçmişte kalmış bir tarih tartışması değildir. Zaman zaman güncel siyasî tartışmalarda da bu mahkemelerin yeniden kurulabileceğine veya benzer olağanüstü yargılama usullerine başvurulabileceğine dair sözler ve yorumlar gündeme getirilmektedir. Bu tür ifadelerin kim tarafından, hangi bağlamda ve ne maksatla dile getirildiği ayrıca incelenmelidir. Bir gazete yazısında aktarılan siyasî değerlendirmeyi, doğrudan verilmiş resmî bir karar veya müşahhas bir tehdit kaydı gibi sunmak doğru olmaz.

Nitekim 21 Ekim 2026 tarihli bir Milat yazısında da İstiklâl Mahkemelerinin yeniden gündeme getirilebileceğine dair bir siyasî söylem aktarılmıştır.[15] Bu aktarım, tek başına böyle bir mahkemenin kurulacağına dair kesin delil değildir. Ancak geçmişteki olağanüstü mahkemelerin hukuk ve hürriyetler bakımından meydana getirdiği ağır neticeler hatırlandığında, bu tür söylemlerin hukuk devleti ve adalet ilkeleri açısından dikkatle değerlendirilmesi gerekir.

Bizim itirazımız, geçmişteki uygulamaları sorgulamadan bugünün siyasî tartışmalarına malzeme yapmak kadar, geçmişin tecrübesini bugünün endişelerinden koparmayadır. İstiklâl Mahkemeleri hangi gerekçeyle kurulmuş olursa olsun, savunma hakkı, bağımsız yargılama ve kararların denetlenmesi bakımından ortaya çıkan hukukî meseleler bugün de önemini korumaktadır.

VI. Ali Şükrü Bey Cinayeti, Topal Osman ve Fikriye Hanım Mes’elesi

Tarihî şahsiyetlerin değerlendirilmesinde en fazla dikkat gerektiren konulardan biri de siyasî cinayetler ve şüpheli ölümlerdir. Bu hadiselerde kesinleşmiş vakıalarla, tanıklıklara ve dolaylı delillere dayanan yorumları birbirinden ayırmak gerekir. Ancak kesin hüküm için yeterli delil bulunmadığı gerekçesiyle kuvvetli karineleri yok saymak da tarihî araştırma usulüne uygun değildir.

Ali Şükrü Bey cinayeti

Trabzon mebusu Ali Şükrü Bey, 1923 yılında öldürüldü. Cinayet soruşturmasında Topal Osman Ağa ve adamlarının rolü ortaya çıktı. Ali Şükrü Bey’in cesedi bulundu; cinayetin işleniş biçimine ilişkin deliller ve tutukluların ifadeleri tarihî kaynaklara geçti.[10]

Topal Osman Ağa, M. Kamâl Paşa’nın muhafızları ve yakın çevresiyle irtibatlı, silahlı adamları üzerinde nüfuz sahibi bir isimdi. Ali Şükrü Bey cinayetinin ardından Topal Osman Ağa’nın yakalanması için harekete geçildi. Çıkan çatışmada ağır yaralandı ve öldü. Cesedi daha sonra mezarından çıkarılarak Meclis binası önünde teşhir edildi.

Burada yalnızca cinayeti kimin işlediğini söylemek yeterli değildir. Topal Osman Ağa’nın hangi siyasî ve askerî güç ilişkileri içinde hareket ettiğini, kimlerle irtibatlı olduğunu ve böyle bir cinayeti işleyebilecek cesareti nereden aldığını da sorgulamak gerekir.

Topal Osman Ağa’nın M. Kamâl Paşa’nın yakın hizmetinde ve muhafız çevresinde bulunması, Ali Şükrü Bey’in Meclisteki muhalefeti ve cinayetin ardından yaşananlar birlikte değerlendirildiğinde, olayın siyasî sorumluluk boyutunun araştırılması zaruridir. Bununla birlikte, bu irtibat tek başına cinayetin M. Kamâl Paşa’nın emriyle işlendiğinin ispatı sayılmayabilir.

Bizim kanaatimiz, M. Kamâl Paşa’nın bu cinayet karşısındaki siyasî ve idarî sorumluluğunun basitçe geçiştirilemeyeceğidir. Topal Osman’ın konumu, Ali Şükrü Bey’in muhalefeti, cinayetin ardından yaşananlar ve olayın siyasî neticeleri birlikte ele alındığında, M. Kamâl Paşa’nın sorumluluğunu sorgulamak meşru ve gerekli bir tarihî değerlendirmedir.

Bir liderin doğrudan emir verdiğini gösteren imzalı bir belge bulunmadıkça hiçbir dolaylı delil değerlendirilemez denebilir mi? O dönemde M. Kamâl Paşa’nın emir ve tasarruflarını bağımsız biçimde denetleyebilecek siyasî veya hukukî bir güç var mıydı?

Tarihî değerlendirme yapabilmek için güç sahibinin kendi aleyhine itirafta bulunmasını beklemek, araştırmayı imkânsız hâle getirir. Özellikle siyasî gücün denetlenemediği dönemlerde dolaylı deliller, tanıklıklar, hatıratlar ve olayların meydana getirdiği neticeler de dikkatle değerlendirilmelidir. Bunlar birbirini desteklediğinde kuvvetli bir karine ve zann-ı galip meydana getirebilir. Ancak bu kanaat, doğrudan ispatlanmamış bir emri kesin vakıa gibi sunmaya da gerekçe yapılamaz.

Fikriye Hanım’ın ölümü: İntihar mı, silahlı saldırı mı?

Fikriye Hanım’ın 1924 yılında silahla yaralanmasının ardından hayatını kaybetmesi, dönemin en tartışmalı hadiselerinden biridir. Uzun yıllar boyunca bu ölüm, intihar olarak aktarılmıştır. Ancak daha sonra ortaya konulan aile tanıklıkları ve bazı tarihî nakiller, olayın yeniden incelenmesini gerektiren ciddi sorular doğurmuştur.

Can Dündar, 28 Şubat 2010 tarihli “Halam intihar etmedi, sırtından vurdular” başlıklı yazısında, 1994 yılında hazırladığı Fikriye belgeselinde intihar tezini işlediğini; fakat Fikriye Hanım’ın öz yeğeni Abbas Hayri Özdinçer ile görüştükten sonra bildiklerinin önemli ölçüde değiştiğini anlatmaktadır.[14]

Dündar’ın aktardığına göre, 1923 baharında M. Kamâl Paşa tarafından Adnan Bey’e gönderildiği belirtilen bir telgrafta Fikriye Hanım’ın tedavi amacıyla Almanya’ya gönderildiği, izinsiz olarak Dersaadet’e gelmesine ve Ankara’ya hareket etmesine müsaade edilmeyeceği, kendisine para verildiği ve orada ikamet ederek izahat vermesinin istendiği ifade edilmektedir. Dündar, telgraf metnini Şemsi Belli’nin arşivine dayandırarak aktarmaktadır. Bu belgenin aslı, tarihi, muhatabı ve metninin bütünlüğü ayrıca incelenmelidir.

Burada dikkat çeken husus, M. Kamâl Paşa’nın ilk gözdesi Fikriye Hanım’ın Almanya’ya gönderilmesi ve Ankara’ya dönmesinin istenmemesiyle ilgili ifadelerdir. Dündar’ın yazısında bu seyahatin gerekçesi tedavi olarak aktarılmakla birlikte, seyahatin gerçek maksadına dair farklı yorumlara da yer verilmektedir. Bu konuda kaynakta açıkça belirtilmeyen bir maksadı kesin bilgi gibi ileri sürmek doğru olmaz. Ancak seyahatin şartları, Fikriye Hanım’ın Ankara’dan uzaklaştırılma sebebi ve dönüşünün neden istenmediği araştırılması gereken mes’elelerdir.

Dündar’ın yazısında aktardığı 1 Haziran 1924 tarihli Vatan gazetesi haberi ise Fikriye Hanım’ın Ankara’da Reisicumhur dairesine gelerek Gazi ve hanımını görmek istediğini, kabul edilmediğini ve dönüş sırasında arabada tabancayla intihar ettiğini bildirmektedir. Dündar, bu haberin muhtemelen resmî açıklamaya dayandığını ve uzun süre intihar tezinin temel dayanağı olarak kullanıldığını belirtmektedir.[14]

Buna karşılık Abbas Hayri Özdinçer, halasının intihar etmediğini, vurulduğunu ileri sürmektedir. Dündar’ın nakline göre Özdinçer, babası Ali Enver Bey’den duyduğu bilgileri aktarmıştır. Bu anlatıma göre Fikriye Hanım kanlar içinde Memleket Hastanesi’ne kaldırılmış; hastane görevlilerinden biri kurşunun sırtında bulunduğunu söylemiştir. Aynı hastanede yatan Çoban Hüseyin’in de bir kadının sabaha kadar “Alçaklar! Katiller! Vurdular beni!” diye bağırdığını anlattığı nakledilmektedir.

Özdinçer, bu bilgileri yalnızca babası Ali Enver Bey’den değil, Atatürk’ün emir eri Ali Çavuş’un kızından da duyduğunu belirtmektedir. Ayrıca M. Kamâl Paşa’nın Fikriye Hanım’ın Köşk’e ikinci gelişinden ve içeri alınmayışından haberdar edilmediği kanaatini taşımaktadır.[14]

Bu nakillerin delil değeri değerlendirilirken tanıklık zincirinin mahiyeti gözden kaçırılmamalıdır. Çoban Hüseyin’in sözleri, hastane görevlisinin açıklaması ve Ali Enver Bey’in anlattıkları bize doğrudan ulaşmış değildir; Abbas Hayri Özdinçer’in nakli ve Can Dündar’ın yazısı üzerinden aktarılmaktadır. Dolayısıyla bunları doğrudan görgü tanıklığı gibi sunamayız. Bununla birlikte, aile içinden gelen bu anlatımların birbirini destekleyen ayrıntılar taşıması, olayın yalnızca resmî intihar açıklamasıyla kapatılmaması gerektiğini göstermektedir.

Dündar’ın aktardığına göre, Ali Enver Bey’in kızının ölümünden sonra iki sivil polis eşliğinde Ankara’ya getirildiği, kendisine naaşın gösterilmediği, bazı eşyaların alındığı ve soruşturma veya dava tehdidine karşı uyarıldığı da Abbas Hayri Özdinçer tarafından anlatılmıştır. Bu iddialar da ayrıca belge ve bağımsız tanıklıklarla araştırılmalıdır. Özdinçer’in 2006 yılında Fikriye Hanım’a ait bazı eşyaları Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryollarına bağışladığı bilgisi de aynı yazıda yer almaktadır.[14]

Bütün bu nakiller, Fikriye Hanım’ın ölümünün intihar olduğu yönündeki resmî açıklamanın yeniden sorgulanmasını gerektiren ciddi karineler ortaya koymaktadır. Özellikle sırtından vurulduğu iddiası, hastanede dile getirildiği aktarılan sözler ve olay sonrasındaki işlemler, araştırılmadan geçiştirilebilecek ayrıntılar değildir.

Burada asıl soru şudur:

M. Kamâl Paşa’nın ilk gözdesi Fikriye Hanım, Çankaya Köşkü’ne gelmesinin ardından silahla yaralanmış ve bu yaralanma neticesinde hayatını kaybetmişse, olayın nasıl gerçekleştiği, silahın nerede kullanıldığı ve sorumluların kim olduğu hangi usulle araştırılmıştır? Köşkün güvenliği, orada bulunan görevliler ve olayın ardından yapılan işlemler hangi makamın sorumluluğundadır?

Bir insanın ölümüne yol açan silahın nerede ve hangi şartlarda kullanıldığı yeterince araştırılmadan, olayın sorumluluğunu yalnızca ölen kişinin kendisine yüklemek adil bir yaklaşım olabilir mi?

Fikriye Hanım’ın intihar ettiği yönündeki resmî açıklama ile ailesinden aktarılan vurulma iddiası birbirinden farklıdır. Bu iki anlatımdan hangisinin tarihî hakikate daha yakın olduğunu belirlemek için olay yeri, otopsi ve hastane kayıtları, dönemin resmî yazışmaları, tanıkların ifadeleri ve aile arşivleri birlikte incelenmelidir.

Şu hususu da açıkça belirtelim: M. Kamâl Paşa’nın doğrudan emir verdiğini veya öldürme eylemini azmettirdiğini gösteren kesin bir belge ortaya konulmuş değildir. Bu sebeple kendisini doğrudan cinayetin faili veya azmettiricisi olarak kesin bir hükümle nitelendirmek, mevcut nakillerin ispat gücünü aşar. Fakat bu durum, onun olay karşısındaki siyasî, idarî ve ahlâkî sorumluluğunun araştırılmasına engel değildir. Yetki, hâkimiyet, himaye, denetim, Köşk güvenliği ve olay sonrasındaki tasarruflar da sorumluluk değerlendirmesinde dikkate alınmalıdır.

Bununla beraber, siyasî veya idarî sorumluluğu sorgulamakla doğrudan cinayet isnadında bulunmak aynı şey değildir. İslâm’ın adalet anlayışı, zanla kesin hüküm vermeyi de, delilleri görmezden gelerek hakikati örtmeyi de kabul etmez.

Bir dönemin siyasî cinayetleri, şüpheli ölümleri ve muhaliflerin başına gelenler, o dönemin liderine duyulan hayranlık sebebiyle araştırma dışı bırakılamaz. Tarihî şahsiyetlere duyulan sevgi, tarihî hadiselerin sorgulanmasına engel olamaz; olmamalı.

VII. Ulu Önder, Vazgeçilmez Lider ve Dokunulmazlık Zırhı

Bütün bu tarihî vakıaları birlikte değerlendirdiğimizde dikkat çekici bir tabloyla karşılaşıyoruz.

Tek parti yönetiminin hâkim olduğu, muhalefetin siyasî faaliyet alanının daraltıldığı, basın organlarının kapatıldığı, olağanüstü mahkemelerde idam kararlarının verildiği, milletin dinî ve kültürel hayatında köklü değişikliklerin yapıldığı bir dönemin lideri, bazı çevrelerde tenkit edilemez bir tarihî şahsiyet olarak kabul edilmektedir.

Üstelik yalnızca başarılı bir devlet adamı değil; Ulu Önder, tek kurtarıcı, vazgeçilmez lider ve kanunla korunması gereken bir şahsiyet olarak sunulmaktadır.

Burada sormamız gereken şudur:

Bir lideri tarihî başarıları dolayısıyla takdir etmek başka, onun bütün icraatlarını tenkitten muaf tutmak başka değil midir?

Bir insanın Millî Mücadele’deki rolünü takdir etmek, yanlışlarını söylemeye engel olabilir mi?

Bir liderin bağımsızlık mücadelesindeki rolü, daha sonraki bütün siyasî kararlarını kendiliğinden haklı çıkarabilir mi?

Bizce çıkaramaz.

Hiçbir insan, hiçbir lider ve hiçbir ideoloji hakikatin üzerinde değildir. Tarihî başarılar yanlışları doğruya dönüştürmez; yanlışlar da bütün başarıları yok saymayı gerektirmez.

Servet, yatlar ve şahsî mülkiyet mes’elesi

M. Kamâl Paşa’nın mal varlığı ve sahip olduğu ileri sürülen emlak hakkındaki tartışmalar da bu çerçevede ele alınmalıdır.

Özellikle Savarona Yatı hakkında yanlış bilgi verilmemelidir. Savarona, 1938 yılında şahsî bütçeden ödeme yapılarak değil, Türkiye Cumhuriyeti Hükûmeti tarafından satın alınmıştır.[11]

Çiftlikler, araziler ve diğer taşınmazlar bakımından ise şahsî mülkiyet, devlet mülkiyeti ve devlete bağışlanan mallar birbirinden ayrılmalıdır. Bunların her biri belgeye dayalı biçimde incelenmelidir.

Devlet yöneticilerinin mal varlıkları, bunların kaynakları ve nasıl edinildikleri şeffaflık ve hukuk ölçüleriyle araştırılabilmelidir. Bir liderin mal varlığı mes’elesi, ona duyulan hayranlık sebebiyle sorgulanamaz hâle getirilemez.

Aynı ölçü bugünün yöneticileri için de geçerlidir. Birinin mal varlığını sorgulayıp diğerininkini dokunulmaz saymak, adalet değil çifte standarttır.

VIII. Yüz Yıl Sonra Aynı Makam, Farklı Siyasî Şartlar: Erdoğan’a Diktatör, M. Kamâl Paşa’ya Ulu Önder Demek!

Şimdi asıl karşılaştırmamıza gelelim.

Yaklaşık bir asır sonra aynı devletin Cumhurreisi makamına halkın oylarıyla seçilen Recep Tayyip Erdoğan, siyasî muhalifleri tarafından sık sık tek adamlık ve diktatörlükle itham edilmektedir.

Erdoğan’ın iktidar yıllarındaki bütün icraatlarını başarılı, doğru ve tenkitten uzak gördüğümüzü söylemiyoruz. Ekonomi, adalet, eğitim, liyakat, dış siyaset ve diğer alanlarda tenkit edilecek kararları bulunabilir. Bunlar da aynı ölçülerle değerlendirilmelidir.

Ancak bir lideri diktatörlükle itham ederken şu sorular da sorulmalıdır:

  • Bugün Erdoğan’a yönelik ağır siyasî tenkitler ve sert muhalefet söylemleri kamuoyu önünde dile getirilebiliyor mu?
  • TBMM’de birbirinden farklı siyasî görüşleri temsil eden muhalefet partileri bulunuyor mu?
  • Muhalefet liderleri, milletvekilleri ve gazeteciler iktidarı açıkça tenkit edebiliyor mu?
  • TBMM, anayasal çoğunluğu sağladığı takdirde seçimlerin yenilenmesine karar verebiliyor mu?
  • Halk, seçimlerde iktidarı değiştirme imkânına sahip mi?

Bu soruların cevapları, iki dönemin siyasî şartları karşılaştırılırken göz ardı edilemez.

1982 Anayasası’nın 116. maddesine göre TBMM, üye tam sayısının beşte üç çoğunluğuyla seçimlerin yenilenmesine karar verebilir. Mevcut 600 üyeli Mecliste bu sayı 360 milletvekilidir. Böyle bir karar alındığında Cumhurbaşkanlığı ve milletvekili seçimleri birlikte yapılır.[12]

Dolayısıyla Cumhurbaşkanının görevini sürdürmesi, anayasal seçim mekanizmalarının dışında düşünülemez. Bununla birlikte seçimlerin yenilenmesi kararı tek başına Cumhurbaşkanının görevden alınması anlamına gelmez; yeni seçim süreci işletilir.

Şimdi asıl soruyu soralım:

Bugünkü Cumhurreisi diktatörlükle itham edilirken geçmişteki Cumhurreisinin yetki ve siyasî hâkimiyetini hangi ölçüyle değerlendiriyoruz?

Bugün muhalefetin konuşabilmesini, siyasî partilerin faaliyetlerini ve seçim yoluyla iktidarın değişebilmesini tartışıyorsak, geçmişteki tek parti döneminin aynı ölçülerle incelenmesine neden tahammül edemiyoruz?

Elbette bugünkü Türkiye’de basın hürriyeti, yargı bağımsızlığı ve siyasî rekabet konusunda tenkit edilecek mes’eleler vardır. Uluslararası değerlendirmelerde medya üzerindeki dengesizlikler, ifade hürriyeti ve hukuk devletiyle ilgili kaygılar da kayda geçirilmiştir.[13]

Ancak bugünkü eksiklikleri tenkit etmek, geçmişteki çok daha sınırlı siyasî rekabeti görmezden gelmeyi gerektirmez. Bir dönemin yanlışlarını diğer dönemin yanlışlarıyla örtmek de doğru değildir.

İki lider, iki ayrı ölçü mü?

M. Kamâl Paşa döneminde tek parti hâkimiyetini, muhalefetin sınırlandırılmasını ve basın üzerindeki baskıyı tarihî şartlarla açıklayıp meşru görenler, bugün Erdoğan’ın siyasî gücünü hangi gerekçeyle diktatörlük olarak nitelendiriyor?

Bir tarafta seçimlere girerek iktidarını sürdüren ve muhalefetin de temsil edildiği bir Meclis düzeni; diğer tarafta çok partili siyasî rekabetin süreklilik kazanmadığı, iktidarın uzun süre tek parti hâkimiyetinde sürdüğü bir dönem vardır.

Bu iki dönemin siyasî yapısını birbirine eşitlemek mümkün değildir.

Bütün bunlar Erdoğan’ın her uygulamasının doğru olduğunu göstermez. Aynı şekilde M. Kamâl Paşa’nın bütün uygulamalarının doğru olduğunu da göstermez.

Mühim olan, liderin kim olduğuna değil, ne yaptığına bakabilmektir.

Bir muhalifin konuşma imkânı

Bir başka müşahhas soru da şudur:

M. Kamâl Paşa’nın tek parti idaresi döneminde, onun siyasî çizgisine karşı çıkarak bugün iktidara yöneltilen sertlikte tenkitler yapabilen kaç gazeteci, yazar veya siyasetçi vardı? Bir kişi gösterebilir misiniz?

Burada insanların özel hayatlarında ne düşündüğünü değil; muhalif fikirlerin kamuya açık biçimde ifade edilip edilemediğini, gazetelerin yayınlarını sürdürebilip sürdüremediğini ve muhalefet partilerinin siyasî faaliyetlerini devam ettirip ettiremediğini soruyoruz.

Bugün Erdoğan’a yönelik sert tenkitlerin varlığı, Türkiye’de bütün özgürlüklerin eksiksiz bulunduğunu göstermez. Fakat geçmişteki tek parti düzeniyle bugünkü siyasî şartların aynı olduğunu söylemek de tarihî gerçeklikle bağdaşmaz.

Birine diktatör, diğerine Ulu Önder demeden önce her ikisini de aynı hukuk, demokrasi, özgürlük ve adalet ölçüleriyle değerlendirmek gerekir.

IX. Savunma Sanayii, Bağımsızlık ve Liderlik: Başarıyı da Aynı Ölçüyle Değerlendirmek

Erdoğan döneminin değerlendirilmesinde savunma sanayiindeki gelişmeleri de yok sayamayız.

Türkiye’nin savunma sanayiinde yerli üretim kapasitesini artırması; insansız hava araçları, deniz platformları, mühimmat, elektronik harp ve çeşitli askerî sistemlerde kaydettiği ilerleme, son çeyrek asrın dikkat çekici gelişmelerindendir.

Bunların tamamını tek bir şahsın eseri saymak doğru olmadığı gibi, geçmişten bugüne devam eden askerî ve sanayi birikimini yok saymak da doğru değildir. Bu gelişmelerin arkasında mühendislerin, teknisyenlerin, askerlerin, bilim insanlarının, özel sektörün ve farklı dönemlerde görev yapan kadroların, özellikle merhum Necmettin Erbakan Hoca’nın emeği vardır.

Ancak bu gelişmelerin ülkenin savunma kabiliyetine ve dışa bağımlılığını azaltma gayretine katkısı da hakkıyla teslim edilmelidir.

Bir liderin olumlu icraatlarını görmezden gelerek yalnızca olumsuzluklarını öne çıkarmak ne kadar yanlışsa, olumsuzluklarını görmezden gelerek yalnızca başarılarını anlatmak da o kadar yanlıştır.

Bizim istediğimiz, her iki liderin de aynı ölçülerle değerlendirilmesidir.

Bir liderin başarıları onu tenkitten muaf tutmaz. Bir liderin hataları da yaptığı bütün iyi işleri yok saymayı gerektirmez.

İşte adalet budur.

X. Cihanşümul Ölçü: Kişiye Göre Değil, Hakka Göre Hüküm Vermek

Bütün bu mes’elelerin temelinde bir ölçü problemi bulunmaktadır.

İnsanlar kendi karışlarıyla ölçüm yapabilirler. Fakat herkesin karışı farklıdır. Birinin kısa dediğine diğeri uzun diyebilir. Bunun için metre gibi beynelmilel ölçü birimleri geliştirilmiştir.

Fikir ve değerler dünyasında da müşterek ve değişmez ölçülere ihtiyaç vardır.

Bizim inancımıza göre bu ölçünün en sağlam kaynağı, Allah’ın koyduğu hak ve adalet ölçüleridir. Kur’ân ve sahih Sünnet, insanı kendi arzu ve menfaatlerini mutlaklaştırmaktan sakındırır; onu hakikate, insafa ve adalete davet eder.

Demokrasi, hukuk, insan hakları, özgürlük, adalet, liyakat ve yurtseverlik gibi kavramlar da kişilerin ve siyasî grupların keyfî yorumlarına terk edilemez.

Herkes kendi hayat tarzını, inancını ve siyasî tercihini savunabilir. Ancak bunları hakikatin yerine koyamaz.

Bir kavram, bizim tarafımızdan kullanıldığında doğru, karşı taraf tarafından kullanıldığında yanlış hâle geliyorsa orada kavramların değil, tarafgirliğin hâkimiyeti vardır.

Haktan yana olan insanın ölçüsü bellidir:

Sevdiği insanın yanlışını söyler, sevmediği insanın doğrusunu kabul eder. Kendi tarafının haksızlığına mazeret üretmez, karşı tarafın haklılığını inkâr etmez. Bir partiye, lidere veya ideolojiye bağlılığını adaletin önüne geçirmez.

İşte bizim aradığımız düşünce ahlâkı budur.

SONUÇ: Tarafsızlık Maskesi Değil, Haktan ve Doğrudan Yana Olmak!

Yılmaz Özdil Bey’i sembol bir gazeteci ve yazar olarak seçmemizin sebebi, şahsını hedef almak değil; savunulan değerlerin hangi ölçülerle değerlendirildiğini sorgulamaktır.

M. Kamâl Paşa’nın Meclis Reisliği ve Cumhurreisliği döneminde tek parti hâkimiyeti, muhalefetin siyasî hayat dışına itilmesi, basın üzerindeki baskılar, olağanüstü mahkemeler ve milletin dinî-kültürel hayatında gerçekleştirilen köklü değişiklikler tarihî vakıalardır.

Bunları yalnızca dönemin şartlarıyla açıklayıp geçiştirmek, yapılanların millet ve hukuk üzerindeki tesirlerini ortadan kaldırmaz. Bir iktidarın kendi belirlediği adaylarla teşekkül eden Mecliste milletin hayatını kökten değiştiren kararlar alması da yalnızca kanunların kabul edilmiş olmasıyla tam bir meşruiyet kazanmaz.

Bugün Erdoğan’ın iktidarı da demokrasi, hukuk, özgürlük, yargı bağımsızlığı ve siyasî rekabet ölçüleriyle tenkit edilebilir. Ancak bu tenkitlerin hakkaniyetli olabilmesi için geçmişteki benzer uygulamalar da aynı ölçülerle değerlendirilmelidir.

Bir dönemin liderini Ulu Önder, tek kurtarıcı ve vazgeçilmez şahsiyet olarak yüceltirken diğer dönemin liderini her türlü olumsuz sıfatla nitelendirmek, ancak ölçüler değiştirildiğinde mümkün olabilir.

M. Kamâl Paşa dönemindeki siyasî güç yoğunlaşmasını, muhalefetin tasfiyesini, basının susturulmasını ve milletin dinî-kültürel hayatına yapılan müdahaleleri tarihî zaruret sayıp Erdoğan’ın yetkilerini diktatörlük olarak nitelendirmek, aradaki farkı müşahhas delillerle ortaya koymadıkça tutarlı bir değerlendirme değildir.

Bir kez daha soralım:

M. Kamâl Paşa döneminde, onun siyasî çizgisine karşı çıkarak bugün Erdoğan’a yöneltilen sertlikte tenkitler yapabilen kaç gazeteci, yazar veya siyasetçi vardı? Bir kişi gösterebilir misiniz?

Bugün TBMM’de iktidarı tenkit eden, Cumhurreisine ağır siyasî ithamlarda bulunan ve seçim yoluyla iktidarı değiştirmek isteyen muhalefet partileri vardır. Geçmişteki tek parti düzeninde ise böyle bir siyasî rekabet süreklilik kazanamamıştı.

Bütün bunları görmezden gelerek birine diktatör, diğerine Ulu Önder demek, hangi müşterek ölçüye dayanmaktadır?

Bir hususu daha unutmayalım: Hiçbir partiyle organik bağ kurmamak, insanı hak ve adalet karşısında tarafsız kalmaya mecbur etmez. Partisiz olmak bir tercih, ilke sahibi olmak ise bir ahlâk mes’elesidir. İnsan hiçbir partiye bağlı olmadan da Haktan yana olabilir; hatta hiçbir siyasî bağlılığın baskısı altında bulunmadığı için hakikati daha rahat savunabilir.

Fakat kendi ideolojik çevresinin yanlışlarına göz yuman, sevdiği lideri tenkitten muaf tutan, karşı tarafın doğrularını inkâr eden bir insanın partisiz olması ona adalet vasfı kazandırmaz.

Biz tarafsızlığı değil, Haktan ve doğrudan yana olmayı savunuyoruz.

Çünkü hak karşısında tarafsızlık, adalet değildir. Dürüstlük, haklı ile haksızı eşit mesafede tutmak değil, haklıdan yana durabilmektir.

Sevdiğimiz insanın yanlışını söyleyemiyor, sevmediğimiz insanın doğrusunu teslim edemiyorsak henüz hakikatin değil, tarafımızın peşindeyiz demektir.

Herkes kendi karışıyla ölçmeye devam ederse adalet ve hakkaniyet tesis edilemez. Cihanşümul ölçü birimini kabul etmeyenlerin değerlendirmeleri ise kendi çevrelerinin kanaat sınırlarını aşamaz.

Hakikat şahıslara göre değişmez. Hak, kimin elinde ve kimin karşısında olursa olsun haktır. Bâtıl da kim tarafından savunulursa savunulsun bâtıldır.

İlkesizliğin ve ölçüsüzlüğün adı tarafsızlık olamaz. Hakikatin karşısında tarafsızlık rolü oynayanlar kendi taraflarını koruyabilirler; fakat Haktan yana ve adil olduklarını iddia edemezler.

Bizim tarafımız bellidir: Haktan, doğrudan ve adaletten yana olmak.

Hazırlayan: Ahmet Ziya İbrahimoğlu
22.11.2026 – Üsküdar

Dipnotlar
[1] TBMM, Yasama Dönemleri İtibarıyla TBMM’nin Üye Tamsayısı; Atatürk Ansiklopedisi, “Atatürk, Gazi Mustafa Kemal” ve “Halifeliğin Kaldırılması (3 Mart 1924)”. 29 Ekim 1923’te 287 üyeli İkinci Mecliste 158 üye oylamaya katılmıştır. Cumhurreisi seçimi ve Cumhuriyet’in ilanına ilişkin oylama rakamları bu kayıtlar çerçevesinde verilmiştir.
[2] TBMM, Osmanlı’dan Günümüze Demokrasi Tecrübesi ve Parlamento, “İkinci Meclisin Teşekkülü”. Birinci Mecliste görev yapan 437 mebustan 125’inin İkinci Meclise girebildiği; İkinci Meclise seçilen 287 mebustan 114’ünün Birinci Grup mensubu olduğu; Birinci Meclisin İkinci Grup üyelerinden yalnızca birinin yeniden seçilebildiği ve aday belirlemede M. Kamâl Paşa’nın siyasî çevresinin belirleyici olduğu bilgileri.
[3] Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, “Cumhuriyet’in İlk Yıllarındaki Gelişmeleri Basının Yorumlayışı (1923-1926)”; Salih Şen, “Takrir-i Sükûn Kanununun Kapattığı Gazetelerden Biri: İstiklâl (2 Aralık 1924-5 Mart 1925)”, Marmara Üniversitesi, 2010. Kapatma kararlarının tarihleri ve yayınların listesi için ayrıca Atatürk Ansiklopedisi, “Takrir-i Sükûn Kanunu”.
[4] Kenan Olgun, “Türkiye’de Cumhuriyetin İlanından 1950’ye Genel Seçim Uygulamaları”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 2011. 1946 seçimlerinde açık oy-gizli sayım, 1950 seçimlerinde gizli oy-açık sayım ve yargı denetimi esaslarının uygulanmasına ilişkin bilgiler.
[5] TBMM Meclis Haber Dergisi, Mart-Nisan 2023, “Halifeliğin Kaldırılması (3 Mart 1924)”. Görüşme ve oylama bilgileri TBMM’nin resmî yayınına dayanmaktadır.
[6] 430 sayılı Tevhid-i Tedrisat Kanunu, 3 Mart 1924; Atatürk Ansiklopedisi, “Tevhid-i Tedrisat Kanunu”.
[7] 1353 sayılı Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun, 1 Kasım 1928; Atatürk Ansiklopedisi, “Harf Devrimi”.
[8] İstiklâl Mahkemelerinin yargılama usulleri ve kararları hakkında akademik araştırmalar; Atatürk Araştırma Merkezi, İstiklâl Mahkemeleri Sempozyumu. İdam rakamları, dönem ve karar türlerine göre farklılık göstermektedir.
[9] İskilipli Mehmed Âtıf Efendi’nin yargılanması ve idamı hakkında TBMM Kütüphane ve Arşiv Hizmetleri Başkanlığı, İkinci Dönem Ankara İstiklâl Mahkemesi (1925-1927), Cilt 7/3; ayrıca İskilipli Âtıf Hoca’nın hayatı ve yargılanması üzerine akademik çalışmalar. Mahkeme kararı 3 Şubat 1926’da verilmiş, infaz 4 Şubat 1926’da gerçekleştirilmiştir.
[10] İsmail Akbal ve Taner Aslan, “Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde Trabzon Mebusu Ali Şükrü Bey Muhalefeti”, Erdem Dergisi, 2010; Atatürk Ansiklopedisi, “Ali Şükrü Bey (1884-1923)”. Topal Osman Ağa’nın muhafız birliğiyle ilişkisi, cinayet soruşturması ve ölümünden sonraki gelişmeler için bu kaynaklar.
[11] Atatürk Ansiklopedisi, “Savarona Yatı”; T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, “Savarona”. Savarona’nın 24 Mart 1938’de Türkiye Cumhuriyeti Hükûmeti tarafından Cumhurbaşkanı yatı olarak satın alındığına ilişkin tarihî bilgi.
[12] Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, Madde 116. TBMM’nin üye tam sayısının beşte üç çoğunluğuyla seçimlerin yenilenmesine karar verebilmesine ilişkin hüküm.
[13] Birleşik Krallık Avam Kamarası Kütüphanesi, Turkey under Erdoğan: Recent Developments and the 2023 Elections, 7 Temmuz 2023. Türkiye’de basın, ifade hürriyeti, hukuk devleti ve siyasî rekabet hakkındaki değerlendirmeler.
[14] Can Dündar, “Halam intihar etmedi, sırtından vurdular”, 28 Şubat 2010. Haber7’de yayımlanan metin, Dündar’ın Milliyet’te yayımlanan yazısına dayanmaktadır. Fikriye Hanım’ın yeğeni Abbas Hayri Özdinçer’in aileden aktardığı tanıklıklar, 1923 baharında gönderildiği belirtilen telgraf ve 1 Haziran 1924 tarihli Vatan gazetesi haberi bu yazıda nakledilmektedir. Tanıklık zinciri ve aktarılan belgelerin asılları ayrıca incelenmelidir.
[15] Tayyar Tercan, “Olmadan oldurmak!”, Milat Gazetesi, 21 Ekim 2026. İstiklâl Mahkemelerinin yeniden gündeme getirilebileceğine ilişkin siyasî söylem, yazarın aktardığı güncel değerlendirme çerçevesinde ele alınmıştır; resmî karar veya gerçekleşmiş bir teşebbüsün belgesi olarak değerlendirilmemelidir.

ترجمة من التركية إلى العربية:👇

الصحفيون والكتّاب الرموز: يلماز أوزديل ومسألة الحياد

مقاييس مختلّة وقيم ومعايير مزدوجة في عالم من يتخذ من شبره مقياساً

المقدمة: الحياد أم الانحياز إلى الحق؟

يُقدَّم الادعاء بالحياد في الصحافة والكتابة والتعليق السياسي، للوهلة الأولى، على أنه موقف فاضل. غير أن الوقوف على الحياد لا يعني دائماً الصدق والعدل حين تتواجه الحقيقة والباطل، والظالم والمظلوم، والصواب والخطأ. بل إن إظهار الحياد أمام الحقيقة قد يتحول أحياناً إلى موقف يجعل صاحبه شريكاً في الخطأ.

إن واجب الإنسان الصادق ليس أن يقف على مسافة واحدة من المحق والمبطل، بل أن ينحاز إلى الحق والصواب.

وقد قال القرآن الكريم في هذا الشأن:

﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَىٰ أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ﴾ (النساء، 4: 135).

وهذا الأمر الإلهي يبيّن بوضوح أن العدل لا يجوز أن يتبدل تبعاً للأشخاص أو الأقارب أو المصالح أو الانتماءات أو الاختيارات السياسية.

فما نبحث عنه، إذن، ليس الحياد إزاء الحقيقة، بل الالتزام بها. وينبغي للإنسان أن يكون قادراً على بيان خطأ من يحب، والاعتراف بصواب من لا يحب. وألا يتجاهل الأدلة التي تخالف رأيه، وألا يعترض على مسألة يكون الطرف الآخر فيها محقاً لمجرد أنه يقف في الجانب المقابل.

يحق للصحفي والكاتب أن يعلنا أفكارهما ومعتقداتهما واختياراتهما السياسية. كما أن عدم الانتماء إلى أي حزب، وعدم إقامة ارتباط عضوي بأي تشكيل سياسي، خيار مشروع بلا ريب. بل إن هذا الاستقلال قد يتيح للإنسان إصدار أحكامه بحرية أكبر. غير أن عدم الانتماء الحزبي لا يعني الاستغناء عن المعايير؛ فالاستقلال السياسي ينبغي ألا يتحول إلى استقلال عن المبادئ.

إن عدم الانتماء إلى حزب لا يجعل الإنسان عادلاً من تلقاء نفسه. فإذا كان المرء لا يرتبط بأي حزب، لكنه يستر أخطاء محيطه الأيديولوجي، ويرفض صواب الطرف الآخر، ويغيّر أحكامه تبعاً للأشخاص، فلا يصح أن نتحدث هنا عن استقلال حقيقي، بل عن صورة أخرى من صور الانحياز.

لقد اخترنا السيد يلماز أوزديل في هذا المقال اسماً رمزياً، لا لنتخذ من شخصه هدفاً، بل لنناقش من خلاله الخط الفكري الذي يُظن أنه يمثله. وليس مقصدنا استهداف شخصيته أو الإساءة إليه، وإنما مناقشة الطريقة التي يقيّم بها نمط فكري معين مفاهيم مثل الديمقراطية والقانون والحرية والقيادة والوطنية، وذلك من خلال أمثلة ملموسة.

وسؤالنا الأساسي هو:

هل يستطيع الإنسان أن يطبّق المعايير التي يستخدمها في تقييم القادة الخارجين عن رؤيته الفكرية على الشخصيات التاريخية التي يتبناها هو أيضاً؟ أم أن الصواب والخطأ، والحق والباطل، والحرية والقمع، والديمقراطية والدكتاتورية، تتغير أحكامها بحسب الطرف الذي ينتمي إليه؟

أولاً: اتخاذ الشبر الخاص مقياساً؛ معيار من لا يملكون وحدة قياس

يمكن للإنسان أن ينظر إلى العالم انطلاقاً من معتقداته وأفكاره. لكن ثمة فرقاً جوهرياً بين أن يتخذ آراءه الخاصة المقياس الوحيد للحقيقة، وبين أن يبقي تلك الآراء قابلة للمراجعة والنقد وهو يبحث عن الحقيقة.

في النهج الأول، يبحث الإنسان عن الأدلة التي تؤكد فكرته. أما في النهج الثاني، فهو مستعد لأن يتبع ما تدل عليه الأدلة، أياً كانت الوجهة التي تقوده إليها. ومن هنا يبدأ الفارق الحقيقي.

إن اتخاذ الإنسان شبره الخاص مقياساً، والحكم وفق وحدة قياس مشتركة يستطيع الجميع استخدامها، أمران مختلفان تماماً. فأشبار الناس متفاوتة؛ فما يراه أحدهم قصيراً قد يراه غيره طويلاً. ولهذا طُوّرت وحدات قياس دولية في مجالات القياس والوزن. أما من يرفض المتر ويصر على القياس بشبره الخاص، فلا يمكن أن تكون للقياس الذي يقدمه قيمة مشتركة بين الناس.

والأمر لا يختلف في عالم الأفكار والقيم. فإذا قُيّمت مفاهيم مثل الديمقراطية والقانون وحقوق الإنسان والحرية والدكتاتورية والقيادة والوطنية والعدالة بمعايير انتقائية متقلبة بحسب الأشخاص، فإن هذه المفاهيم تفقد مضمونها الحقيقي.

فإذا عُدّ تصرف أحد القادة مؤشراً على الدكتاتورية حين يصدر عن قائد لا نحبه، ثم فُسّر التصرف نفسه بأنه ضرورة تاريخية أو حنكة في إدارة الدولة أو عمل إنقاذي حين يصدر عن قائد نحبه، فإننا لا نكون أمام بحث عن الحقيقة، بل أمام انحياز.

ومن أبرز سمات هذا النهج أن يحدد الإنسان أولاً موقفه من الشخص والطرف الذي ينتمي إليه، ثم يقرر الصواب والخطأ بناء على ذلك. فإذا لم تعد القيم التي يدافع عنها منسجمة مع نمط حياته أو معتقده أو مصالحه، كفّت عن كونها قيماً، وتحولت إلى زينة شكلية يمكن التخلي عنها بسهولة متى اقتضت الحاجة.

والحقيقة، في المقابل، لا تتشكل وفق اختياراتنا؛ بل واجبنا أن نصحح اختياراتنا وفقاً للحقيقة.

ثانياً: عدم الانتماء الحزبي والحياد والالتزام بالمبادئ

إن اعتبار عدم إقامة ارتباط عضوي بأي حزب ضرباً من الحياد، يخلط بين الاستقلال السياسي والموقف من الحق والعدل.

قد لا ينتمي الإنسان إلى أي حزب، وقد لا يقف إلى جانب أي قائد، وقد يختار البقاء خارج التنظيمات السياسية. ولا يُعد أي من هذه الخيارات عيباً في حد ذاته. غير أن هذه الاختيارات ينبغي ألا تحول بين الإنسان وبين التمييز بين المحق والمبطل.

فالاستقلال عن الأحزاب السياسية شيء، والاستقلال عن معايير الحق والعدل شيء آخر.

فالإنسان الملتزم بالمبادئ لا ينتمي إلى حزب، كما أنه غير ملزم بالدفاع عن أخطاء أي حزب. إنه يؤيد القرار الذي يراه صائباً أياً كان الحزب الذي اتخذه، وينتقد الممارسة التي يراها خاطئة أياً كان القائد الذي قام بها.

وموقف مثل هذا الإنسان واضح: إنه يقف إلى جانب الحق

أما المرء فقد لا ينتمي إلى أي حزب، ومع ذلك يتبنى جميع مسلّمات أيديولوجية معينة من غير مساءلة أو تمحيص. وقد يعفي الشخصيات التاريخية في محيطه الفكري من النقد، ويتجاهل أخطاء قائد بينما يضخّم أصغر أخطاء قائد آخر. وفي هذه الحالة لا يتحول الاستقلال الحزبي إلى استقلال فكري.

ومن الطرق التي يضلّ بها الشيطان الإنسان أن يجعل الخطأ صواباً، والباطل حقاً، والانحياز عدلاً. ومن هذا المنطلق، فإن الابتعاد عن الحق مع العلم بمقتضاه، إيثاراً للارتباطات الشخصية والأيديولوجية، يفتح الباب أمام حبائل الإضلال الشيطانية.

وليس المقصود بالشيطانية هنا عدم الانتماء إلى حزب أو امتلاك خيار سياسي، وإنما التفريط بالحقيقة من أجل الارتباطات الشخصية والأيديولوجية.

فالمسألة ليست في الحزب الذي ينتمي إليه الإنسان، بل في المعيار الذي يلتزم به.

ثالثاً: تركّز السلطة في عهد كمال باشا: أي ديمقراطية، وأي حرية؟

من أهم مواضع الاختبار في هذه المسألة مسألة هيمنة كمال باشا على إدارة الدولة.

أصبح كمال باشا رئيساً لمجلس الأمة الكبير الأول الذي افتُتح في 23 أبريل 1920، ثم انتُخب رئيساً للجمهورية من قبل المجلس الثاني في 29 أكتوبر 1923. وبذلك انتُخب رئيساً للجمهورية في أثناء استمراره في منصب رئاسة المجلس. وليس موضع النقاش هنا مسألة لفظية تتعلق بحمله المنصبين في الوقت نفسه، وإنما الظروف التي انتُخب في ظلها أعلى منصب في الدولة داخل المجلس الجديد الذي تشكّل تحت الهيمنة السياسية للقائد الذي كان يتولى رئاسة المجلس.

في انتخاب رئيس الجمهورية يوم 29 أكتوبر 1923، أدلى 158 عضواً من أصل 287 عضواً في المجلس بأصواتهم، وفاز كمال باشا بجميع الأصوات المدلى بها. كما أُعلن قيام الجمهورية في اليوم نفسه، بموجب تصويت شارك فيه 158 عضواً أيضاً.[1]

ولا يكفي أن نكتفي بتسجيل هذه الأرقام بوصفها نتائج رسمية. بل ينبغي أن نتساءل أيضاً عن كيفية تشكيل ذلك المجلس، ومن الذين أُتيح لهم خوض الانتخابات، ومن الذين حددوا المرشحين، وإلى أي مدى كان المعارضون ممثلين فيه.

تشكيل المجلس الثاني وإرادة الأمة

كان في المجلس الأول 437 نائباً. وقد عمل هؤلاء، في أشد أيام الكفاح الوطني صعوبة، تحت سقف واحد، ممثلين لآراء مختلفة، وخاض بعضهم في أحيان كثيرة معارضة شديدة ضد مجموعة الحكم.

أما في انتخابات المجلس الثاني التي أُجريت سنة 1923، فقد بقي جميع أعضاء المجموعة الثانية المعارضة في المجلس الأول تقريباً خارج المجلس. ولم يتمكن من دخول المجلس الثاني سوى 125 نائباً من أصل 437 نائباً كانوا قد خدموا في المجلس الأول. وكان 114 نائباً من أصل 287 انتُخبوا للمجلس الثاني من أعضاء المجموعة الأولى. وباستثناء عدد قليل من المستقلين، فاز بالانتخابات المرشحون الذين حددهم كمال باشا باسم محيطه السياسي.[2]

فلنسأل الآن:

إلى أي مدى يمثل المجلس إرادة الأمة إذا تشكّل من خلال انتخابات لم تُتح فيها للناخبين فرصة حقيقية للاختيار، وكان محيط السلطة هو الذي حدد المرشحين؟

وهل يمكن اعتبار مصادقة مجلس أُقصيت عنه الغالبية العظمى من المعارضين على أهم قرارات السلطة تجسيداً حقيقياً لإرادة الأمة الحرة؟

لو أن حكومة اليوم منعت معارضة قوية من دخول المجلس، وحددت المرشحين من محيطها، ثم لم تترك للشعب سوى الاختيار بين تلك الأسماء، فهل سيقبل السيد يلماز أوزديل ومن هم على شاكلته ذلك بوصفه ديمقراطية؟

لا يمكن اختزال الديمقراطية في مجرد إقامة صناديق الاقتراع. بل لا بد أيضاً من وجود خيارات حقيقية أمام الناخبين، وإتاحة المجال للمعارضين كي ينظموا صفوفهم بحرية، وإمكان تغيير السلطة عن طريق الانتخابات.

إغلاق حزب المعارضة

أُسس حزب الجمهورية التقدمي سنة 1924، ثم أُغلق سنة 1925 بعد دخول قانون حفظ السكينة حيز التنفيذ. وهكذا لم يتمكن أول حزب معارض في عهد الجمهورية من مواصلة حياته السياسية.

ولم يكن هذا التطور مجرد إنهاء نشاط حزب واحد؛ بل كان يعني عدم قدرة بديل سياسي منظم على الاستمرار في مواجهة السلطة.

إغلاق الصحافة المعارضة

أُغلقت، في إطار تطبيق قانون حفظ السكينة، صحف ومجلات مثل «توحيد أفكار» و«سون تلغراف» و«استقلال» و«سبيل الرشاد» و«آيدنلق» و«أوراق تشكّك» و«إستقبال» التي كانت تصدر في طرابزون. وقد اتُّخذ بعض قرارات الإغلاق في 6 مارس 1925، بينما صدرت قرارات أخرى بحق منشورات أخرى في الأيام التالية.[3]

ربما قُدمت مبررات تتعلق بالتمرد والأمن. غير أن هذه المبررات لا تغير النتيجة التي ترتبت على تلك الإجراءات: فقد أُغلقت الصحف المعارضة، وضاقت فرص وصول الأفكار المخالفة إلى الجمهور، واشتدت رقابة السلطة على الصحافة.

إن إسكات الصحافة المعارضة بذريعة الأمن لا يمكن إعفاؤه من النقد من منظور حرية الصحافة. ومن الواجب على من يدينون اليوم أي حكومة تسكت الصحافة المعارضة من غير أن يستمعوا إلى مبرراتها، أن يقيّموا الممارسات التي جرت في الماضي بالمعيار نفسه.

تجربة حزب الجمهورية الحر

واجه حزب الجمهورية الحر، الذي أسسه فتحي أوكيار سنة 1930، اهتماماً شعبياً واسعاً في فترة وجيزة. غير أن الحزب حلّ نفسه في العام نفسه. وتمثل هذه التجربة مثالاً تاريخياً مهماً يوضح مدى قدرة حكم الحزب الواحد على تحمّل منافسة سياسية حقيقية.

طبيعة الانتخابات

استمرت هيمنة الحزب الواحد من سنة 1923 حتى سنة 1946. وعلى الرغم من حدوث تجارب معارضة قصيرة الأمد، مثل حزب الجمهورية التقدمي وحزب الجمهورية الحر، فإن التنافس السياسي المتعدد الأحزاب لم يكتسب صفة الاستمرار. وقد طُبّق في انتخابات 1946 نظام التصويت العلني والفرز السري. أما انتقال السلطة عبر انتخابات أُخذ فيها بمبدأ التصويت السري والفرز العلني والضمانات القضائية، فقد تحقق سنة 1950.[4]

ونحن لا نقول هنا إنه لم تُجرَ أي انتخابات حتى سنة 1950؛ فقد أُجريت الانتخابات بالفعل. لكن إجراء الانتخابات لا يعني بالضرورة وجود منافسة سياسية حرة ومتساوية وحقيقية بين أحزاب متعددة.

فهناك، من جهة، نظام يحدد فيه محيط السلطة المرشحين إلى حد كبير، وتُغلق فيه التنظيمات السياسية المعارضة، وتستمر فيه هيمنة الحزب الواحد؛ ومن جهة أخرى، نظام متعدد الأحزاب تتاح فيه إمكانية تغيير السلطة عن طريق الانتخابات.

فلنسأل الآن:

بأي معيار يقيّم أولئك الذين يتحدثون اليوم عن تقييد الأنشطة السياسية للمعارضة، أو تعرض الصحافة للضغط، أو تضييق السلطة مجال المنافسة السياسية، الوقائع التي حدثت في الماضي؟

كيف يصفون اليوم الممارسات المماثلة بالدكتاتورية، بينما يرون في إغلاق حزب المعارضة، وإسكات الصحف، وتحديد المرشحين من قبل محيط السلطة، إجراءات مشروعة باسم بقاء الدولة؟

رابعاً: إلغاء الخلافة وإغلاق المدارس الدينية وتغيير الحروف: التدخل في ذاكرة الأمة

إن أعمق التغييرات التي شهدها عهد كمال باشا هي تلك التدابير التي أثرت بصورة مباشرة في الحياة الدينية والعلمية والثقافية للأمة. ولم تكن هذه مجرد تعديلات قانونية، بل تحولات كبرى طرأت على نظام حياة الأمة الممتد عبر قرون.

إلغاء الخلافة

في 3 مارس 1924، تقرر إلغاء الخلافة وإخراج الأسرة العثمانية من البلاد.

ووفقاً للسجل الرسمي لمجلس الأمة الكبير التركي، أُقر القانون بأصوات 157 عضواً من أصل 158 عضواً شاركوا في الجلسة، وذلك بعد مناقشات استمرت أكثر من سبع ساعات.[5]

غير أنه لا يجوز الاكتفاء بالقول إن «158 عضواً شاركوا، وصوّت 157 منهم بالموافقة». بل ينبغي التساؤل أيضاً عن العدد الكامل لأعضاء المجلس في ذلك اليوم، والظروف الانتخابية التي تشكّل في ظلها، والأسباب التي أبقت المعارضين خارجه، وما إذا كانت الأمة قد أُحيطت علماً مسبقاً بهذا القرار المصيري.

كان العدد الكامل لأعضاء المجلس الثاني 287 عضواً. وخلال فترة انعقاده، بلغ مجموع النواب الذين خدموا فيه، بعد الانتخابات الفرعية التي أُجريت، 333 نائباً. ولا ينبغي الخلط بين هذين الرقمين. لكن أياً من الرقمين اعتُمد، فإن الادعاء بأن تصويتاً شارك فيه 158 شخصاً يمثل الإرادة الحرة للأمة بأسرها يحتاج إلى إثبات مستقل.

وفضلاً عن ذلك، لا تقتصر المسألة على النصاب القانوني للاجتماع واتخاذ القرار. فكون القرار قد اتُّخذ وفق الإجراءات النافذة لا يثبت تلقائياً أنه يمثل الإرادة الحرة للأمة، أو أنه صحيح من الناحيتين الدينية والتاريخية.

لقد أُلغي منصب الخلافة، الذي ظل قروناً حاضراً في حياة المسلمين، من غير أن يُعرض الأمر على الأمة بوصفه خياراً حقيقياً، ومن غير أن تجري بشأنه مناقشة سياسية حرة. وإن اتخاذ قرار بهذا العمق من التأثير في حياة الأمة داخل مجلس تهيمن عليه دائرة سياسية ضيقة، مسألة تستحق المساءلة في حد ذاتها.

فلو حاولت حكومة اليوم اتخاذ قرار يغيّر جذرياً الحياة الدينية والتاريخية للأمة، اعتماداً على أغلبية برلمانية من هذا القبيل، فهل يقبل المدافعون عن ذلك النهج الإجراء نفسه؟

إغلاق المدارس الدينية

في اليوم نفسه، ربط قانون توحيد التعليم رقم 430 جميع المؤسسات التعليمية في تركيا بوزارة المعارف. وأُدخلت المدارس الدينية التابعة لوزارة الشريعة والأوقاف وللأوقاف الخاصة ضمن نطاق هذا التنظيم أيضاً. وأُغلقت المدارس الدينية نتيجة تطبيق القانون.[6]

ولم يكن هذا الإجراء مجرد تغيير في إدارة التعليم؛ بل كان إلغاءً لمؤسسة المدارس الدينية التي ظلت قروناً تُدرّس فيها العلوم الشرعية، ويُعِدّ فيها العلماء والمدرسون، وتُقرأ فيها المصنفات العلمية، وينتقل من خلالها التراث العلمي من جيل إلى جيل.

إن تغيير نظام تعليمي، وقطع استمرارية التراث العلمي الذي أفرزه ذلك النظام على مدى قرون، أمران مختلفان. وقد أدى إغلاق المدارس الدينية إلى انقطاع كبير في تعليم العلوم الشرعية واستمرار الحياة العلمية التقليدية.

إغلاق التكايا والزوايا

بموجب القانون رقم 677 الصادر في 30 نوفمبر 1925، أُغلقت التكايا والزوايا. وبذلك أُخرجت المؤسسات التقليدية للحياة الصوفية من مجالات نشاطها بقرار من الدولة.

فقد تعرضت مؤسسات الحياة العلمية لضربة شديدة بإغلاق المدارس الدينية، كما تعرضت مؤسسات التراث العرفاني لضربة مماثلة بإغلاق التكايا والزوايا. وينبغي النظر إلى هذه القرارات بوصفها تدخلات جذرية قامت بها الدولة في الحياة الدينية للأمة.

تغيير الحروف والانقطاع عن الذاكرة الثقافية

في 1 نوفمبر 1928، أُقر القانون رقم 1353 بشأن قبول الحروف التركية وتطبيقها. وبدأ استخدام الحروف التركية الجديدة القائمة على الأبجدية اللاتينية بدلاً من الحروف العربية. وخلال فترة قصيرة، توقف إلى حد كبير إصدار المطبوعات التركية بالحروف القديمة، كما توقف استخدامها في المعاملات الرسمية.[7]

ولم تقتصر نتيجة هذا التغيير على تبديل شكل الكتابة؛ بل ضعفت إلى حد كبير الصلة بين التراث المكتوب الذي أنجزته الأمة على مدى قرون وبين الأجيال الجديدة. وأصبح أبناء الأجيال التي لم تتعلم الكتابة القديمة عاجزين عن قراءة كتب أجدادهم ورسائلهم ووقفياتهم ونقوش قبورهم وسجلات أسرهم.

لقد تحولت الأرشيفات العثمانية والمكتبات والآثار التاريخية وشواهد القبور والسجلات العائلية إلى عالم كتابي يصعب الوصول إليه بالنسبة إلى الغالبية العظمى من الأجيال الجديدة. إن عجز أمة عن قراءة ماضيها ليس مجرد مسألة قراءة، بل هو انقطاع لصلتها بذاكرتها التاريخية.

ولا حاجة هنا إلى استخدام تعبير مبالغ فيه من قبيل «فقدان الذاكرة في ليلة واحدة». فخطورة التغيير تتضح من نتائجه: إذ أصبح الوصول إلى الرصيد الضخم الذي أنتجته الأمة بالحروف القديمة مجالاً يتطلب تعليماً خاصاً بالنسبة إلى الأجيال الجديدة.

فلنتأمل:

بأي معيار يقيّم الذين يتحدثون اليوم عن تدخل السلطة في الذاكرة الثقافية للأمة هذه التغييرات الجذرية التي أُجريت في الماضي؟

هل يصبح الإجراء ثورة إذا كان من صنع الأيديولوجية التي نتبناها، وإكراهاً إذا كان من صنع رؤية سياسية أخرى؟

خامساً: محاكم الاستقلال والإعدامات وثمن المعارضة

تُعد محاكم الاستقلال، التي عملت بين عامي 1920 و1927، من أكثر المؤسسات إثارة للجدل وخطورة في الحياة السياسية والقانونية لتلك المرحلة.

كانت لهذه المحاكم صلاحيات تختلف عن صلاحيات المحاكم العادية. ولم يكن بعض من تولوا فيها مهام القضاء من رجال القانون. كما كانت طرق الطعن القضائي العادية مغلقة أمام أحكامها، وكانت فرص المتهمين في الدفاع والاعتراض محدودة للغاية. وقد صدرت في هذه المحاكم، التي منحتها السلطة السياسية صلاحيات استثنائية، أحكام قاسية بحق أعداد كبيرة من الأشخاص، ونُفّذ عدد كبير من أحكام الإعدام.[8]

وتختلف المصادر في الأرقام الإجمالية لأحكام الإعدام التي أصدرتها محاكم الاستقلال. غير أن اختلاف هذه الأرقام باختلاف الفترات والمحاكم وأنواع الأحكام لا يلغي الطبيعة القانونية لهذه المحاكم ولا جسامة ممارساتها.

وتُعد أسماء مثل علي جتين قايا وقلج علي ونجيب علي من بين أبرز أعضاء هذه المحاكم إثارة للجدل. إن عدم كون هؤلاء من رجال القانون، وهوياتهم السياسية، ومنحهم صلاحيات قضائية استثنائية، مسائل خطيرة في حد ذاتها من منظور دولة القانون.

وتُعد الأحداث التي وقعت عقب إقرار قانون القبعة، ومحاكمة إسكيليبلي عاطف أفندي وإعدامه، من الأمثلة البارزة التي تساعد على تقييم مفهوم القانون والعدالة في تلك المرحلة. فقد صدر حكم الإعدام بحق عاطف أفندي في 3 فبراير 1926، ونُفّذ الحكم في 4 فبراير 1926. وينبغي التمييز بين طلب النيابة العامة وحكم المحكمة؛ فالنيابة لم تطلب إعدامه، وإنما طلبت سجنه ومعاقبته بالأشغال الشاقة، في حين أصدرت المحكمة حكماً بإعدامه.[9]

وليست المسألة هنا الإساءة إلى الأشخاص الذين عملوا في هذه المحاكم، بل تتعلق بمنح شخصيات سياسية لا تملك تأهيلاً قانونياً صلاحيات استثنائية للحكم في مصائر الناس، وتضييق حقوق الدفاع، وإخراج الأحكام من نطاق الرقابة والمراجعة.

فلنطرح السؤال الأساسي:

بأي معيار قانوني يقيّم الذين يزعمون اليوم أن محكمة ما أصدرت أحكامها تحت ضغط سياسي، أحكام الإعدام التي صدرت في محاكم استثنائية كانت السلطة السياسية تهيمن عليها في الماضي؟

إذا عُدّت إعدامات مرحلة ما مشروعة باسم بقاء الدولة، بينما أُدينت الأحكام القضائية في مرحلة أخرى لمجرد نتائجها السياسية، فإننا نكون أمام مشكلة خطيرة في المعايير.

فالقانون لا يكون قانوناً لمجرد أنه يحمي حقوق من يوافقوننا في الرأي. وإنما يمكن الحديث عن العدالة بقدر ما يستطيع القانون حماية حقوق المعارض والأقلية والإنسان الذي لا نرتاح إليه أيضاً.

التجربة القانونية للماضي ومخاوف الحاضر

إن مسألة محاكم الاستقلال ليست مجرد نقاش تاريخي انقضى زمنه. ففي بعض الأحيان، تُطرح في النقاشات السياسية الراهنة أقوال وتعليقات تفيد بإمكان إعادة إنشاء هذه المحاكم أو اللجوء إلى إجراءات قضائية استثنائية مشابهة. وينبغي بحث من قال مثل هذه العبارات، وفي أي سياق، ولأي غرض، على نحو مستقل. وليس من الصحيح عرض تقييم سياسي نُقل في مقال صحفي كما لو كان قراراً رسمياً صادراً أو تسجيلاً لتهديد ملموس.

وفي هذا السياق، نُقل في مقال نشرته صحيفة «ميلاد» بتاريخ 21 أكتوبر 2026 خطاب سياسي يشير إلى إمكان إعادة طرح محاكم الاستقلال على جدول النقاش.[15] ولا يُعد هذا النقل، بمفرده، دليلاً قاطعاً على أن مثل هذه المحكمة ستُنشأ. غير أنه بالنظر إلى النتائج الخطيرة التي ترتبت على المحاكم الاستثنائية في الماضي من حيث القانون والحريات، ينبغي تقييم مثل هذه التصريحات بعناية من منظور دولة القانون ومبادئ العدالة.

إن اعتراضنا لا يقتصر على استخدام ممارسات الماضي مادةً للنقاش السياسي الراهن من غير مساءلتها، بل يشمل أيضاً فصل تجربة الماضي عن مخاوف الحاضر. فبصرف النظر عن المبررات التي أُنشئت من أجلها محاكم الاستقلال، فإن المسائل القانونية التي أفرزتها من حيث حق الدفاع واستقلال القضاء وإمكان مراجعة الأحكام لا تزال تحتفظ بأهميتها حتى اليوم.

سادساً: اغتيال علي شكري بك وطوبال عثمان ومسألة السيدة فكريّة

من أكثر الموضوعات التي تتطلب الحذر عند تقييم الشخصيات التاريخية الاغتيالات السياسية والوفيات المشبوهة. ففي مثل هذه الحوادث ينبغي التمييز بين الوقائع الثابتة وبين التفسيرات القائمة على الشهادات والأدلة غير المباشرة. غير أن تجاهل القرائن القوية بحجة عدم توافر أدلة كافية لإصدار حكم قطعي لا ينسجم أيضاً مع منهج البحث التاريخي.

اغتيال علي شكري بك

اغتيل علي شكري بك، نائب طرابزون، سنة 1923. وقد كشفت التحقيقات في الجريمة عن دور طوبال عثمان آغا ورجاله. وعُثر على جثمان علي شكري بك، كما دُوّنت في المصادر التاريخية الأدلة المتعلقة بكيفية ارتكاب الجريمة وإفادات الموقوفين.[10]

كان طوبال عثمان آغا شخصية ذات صلة بحرس كمال باشا ومحيطه المقرب، وله نفوذ على رجال مسلحين. وبعد اغتيال علي شكري بك، تحركت السلطات للقبض على طوبال عثمان آغا. وقد أُصيب إصابة بالغة في الاشتباك الذي وقع، ثم قُتل. وبعد ذلك أُخرج جثمانه من قبره وعُرض أمام مبنى المجلس.

ولا يكفي هنا أن نكتفي ببيان من ارتكب الجريمة؛ بل ينبغي أن نتساءل أيضاً عن طبيعة علاقات القوة السياسية والعسكرية التي كان طوبال عثمان آغا يتحرك في إطارها، وعن الأشخاص الذين كان على صلة بهم، وعن مصدر الجرأة التي مكنته من ارتكاب جريمة من هذا النوع.

إن وجود طوبال عثمان آغا في خدمة كمال باشا القريبة وضمن دائرة حرسه، ومعارضة علي شكري بك داخل المجلس، وما أعقب الجريمة من أحداث، أمور تستوجب مجتمعةً البحث في جانب المسؤولية السياسية عن الحادثة. ومع ذلك، فإن هذه الصلة وحدها لا تثبت أن الجريمة ارتُكبت بأمر من كمال باشا.

وقناعتنا أن المسؤولية السياسية والإدارية لكمال باشا إزاء هذه الجريمة لا يمكن تجاوزها ببساطة. فعند النظر معاً إلى موقع طوبال عثمان، ومعارضة علي شكري بك، والأحداث التي أعقبت الجريمة، والنتائج السياسية للحادثة، يصبح التساؤل عن مسؤولية كمال باشا تقييماً تاريخياً مشروعاً وضرورياً.

هل يعني عدم وجود وثيقة موقعة تثبت أن قائداً أصدر أمراً مباشراً أن الأدلة غير المباشرة لا يجوز تقييمها؟ وهل كانت توجد في تلك المرحلة سلطة سياسية أو قانونية تستطيع أن تراقب أوامر كمال باشا وتصرفاته بصورة مستقلة؟

إن انتظار اعتراف صاحب السلطة بما يدينه حتى يمكن إجراء تقييم تاريخي يجعل البحث مستحيلاً. ولا سيما في الفترات التي لا تخضع فيها السلطة السياسية للرقابة، ينبغي تقييم الأدلة غير المباشرة والشهادات والمذكرات والنتائج التي أفضت إليها الأحداث بعناية أيضاً. فإذا عزز بعضها بعضاً، أمكن أن تتكون منها قرينة قوية وظن غالب. غير أن هذه القناعة لا تبرر عرض أمر لم يثبت مباشرةً على أنه واقعة قطعية.

وفاة السيدة فكريّة: انتحار أم إطلاق نار؟

تُعد وفاة السيدة فكريّة سنة 1924 بعد إصابتها بطلق ناري من أكثر الحوادث إثارة للجدل في تلك المرحلة. وقد نُقلت هذه الوفاة سنوات طويلة على أنها انتحار. غير أن شهادات عائلية وروايات تاريخية ظهرت لاحقاً أثارت أسئلة جدية تستدعي إعادة النظر في الحادثة.

يروي جان دوندار، في مقاله المعنون «خالتي لم تنتحر، بل أُطلقت عليها النار من الخلف»، المنشور بتاريخ 28 فبراير 2010، أنه تناول فرضية الانتحار في الفيلم الوثائقي الذي أعده عن فكريّة سنة 1994، لكنه غيّر جانباً مهماً مما كان يعرفه بعد لقائه عباس خيري أوزدينتشر، ابن شقيق السيدة فكريّة.[14]

وبحسب ما نقله دوندار، فقد ورد في برقية قيل إن كمال باشا أرسلها إلى عدنان بك في ربيع سنة 1923، أن السيدة فكريّة أُرسلت إلى ألمانيا بغرض العلاج، وأنه لن يُسمح لها بالقدوم إلى دار السعادة من دون إذن، ولا بالسفر إلى أنقرة، وأنه أُعطي لها المال وطُلب منها الإقامة هناك وتقديم الإيضاحات. وينقل دوندار نص البرقية مستنداً إلى أرشيف شمسي بَلّي. وينبغي فحص أصل هذه الوثيقة وتاريخها والجهة الموجهة إليها واكتمال نصها بصورة مستقلة.

وما يلفت الانتباه هنا هو العبارات المتعلقة بإرسال السيدة فكريّة إلى ألمانيا وعدم السماح لها بالعودة إلى أنقرة. ومع أن سبب الرحلة نُقل في مقال دوندار على أنه العلاج، فإن المقال يتضمن أيضاً تفسيرات مختلفة بشأن الغرض الحقيقي منها. وليس من الصحيح طرح غرض لم يرد التصريح به في المصدر على أنه معلومة قطعية. غير أن ظروف الرحلة، وسبب إبعاد السيدة فكريّة عن أنقرة، والسبب الذي جعل عودتها غير مرغوبة، كلها مسائل تستحق البحث.

أما خبر صحيفة «وطن» الصادر بتاريخ 1 يونيو 1924، والذي أورده دوندار في مقاله، فيذكر أن السيدة فكريّة جاءت إلى مقر رئيس الجمهورية في أنقرة، وطلبت رؤية الغازي وزوجته، لكنها لم تُقبل، ثم انتحرت بمسدس داخل السيارة أثناء عودتها. ويشير دوندار إلى أن هذا الخبر ربما استند إلى بيان رسمي، وأنه استُخدم مدة طويلة أساساً لفرضية الانتحار.[14]

وفي المقابل، يؤكد عباس خيري أوزدينتشر أن خالته لم تنتحر، بل أُطلقت عليها النار. ووفقاً لما نقله دوندار، فقد أورد أوزدينتشر المعلومات التي سمعها من والده علي أنور بك. وبحسب هذه الرواية، نُقلت فكريّة وهي غارقة في دمائها إلى مستشفى الملة، وقال أحد العاملين في المستشفى إن الرصاصة كانت في ظهرها. كما نُقل أن حسين الراعي، الذي كان يرقد في المستشفى نفسه، ذكر أن امرأة ظلت تصرخ حتى الصباح قائلة: «أيها الأوغاد! أيها القتلة! لقد أطلقوا النار عليّ!».

ويذكر أوزدينتشر أنه سمع هذه المعلومات ليس من والده علي أنور بك وحده، بل أيضاً من ابنة علي جاويش، خادم أتاتورك. كما كان يعتقد أن كمال باشا لم يكن على علم بقدوم السيدة فكريّة إلى القصر للمرة الثانية، ولا بعدم السماح لها بالدخول.[14]

وعند تقييم القيمة الإثباتية لهذه الروايات، ينبغي ألا نغفل طبيعة سلسلة نقل الشهادات. فأقوال حسين الراعي، وتصريح الموظف في المستشفى، وما رواه علي أنور بك، لم تصل إلينا مباشرة؛ وإنما نُقلت عبر عباس خيري أوزدينتشر ومقال جان دوندار. ولذلك لا يمكن عرضها كما لو كانت شهادات مشاهدة مباشرة. ومع ذلك، فإن اشتمال هذه الروايات الواردة من داخل الأسرة على تفاصيل متعاضدة يشير إلى أنه لا ينبغي إغلاق ملف الحادثة بالاكتفاء بالبيان الرسمي الذي وصفها بالانتحار.

وبحسب ما نقله دوندار، فقد ذكر عباس خيري أوزدينتشر أيضاً أن علي أنور بك أُحضر إلى أنقرة بعد وفاة ابنته برفقة شرطيين بلباس مدني، وأنه لم يُسمح له برؤية الجثمان، وأن بعض الأغراض أُخذت منه، وأنه حُذّر من التهديد بالتحقيق أو إقامة دعوى قضائية. وينبغي بحث هذه الادعاءات أيضاً بالاستناد إلى الوثائق والشهادات المستقلة. كما ورد في المقال نفسه أن أوزدينتشر تبرع سنة 2006 ببعض الأغراض العائدة إلى السيدة فكريّة إلى السكك الحديدية الحكومية في الجمهورية التركية.[14]

تثير جميع هذه الروايات قرائن جدية تستدعي إعادة النظر في البيان الرسمي القائل إن وفاة السيدة فكريّة كانت انتحاراً. ولا سيما الادعاء بأنها أُصيبت من الخلف، والأقوال التي نُقل أنها قيلت في المستشفى، والإجراءات التي اتُّخذت بعد الحادثة؛ فهذه تفاصيل لا يجوز تجاوزها من غير تحقيق.

والسؤال الأساسي هنا هو:

إذا كانت السيدة فكريّة قد أُصيبت بطلق ناري بعد قدومها إلى قصر تشانقايا، ثم توفيت نتيجة تلك الإصابة، فبأي إجراء جرى التحقيق في كيفية وقوع الحادثة، والمكان الذي استُخدم فيه السلاح، وهوية المسؤولين عنها؟ ومن كانت الجهة المسؤولة عن أمن القصر والموظفين الموجودين فيه والإجراءات التي اتُّخذت بعد الحادثة؟

وهل يمكن أن يكون من العدل تحميل المتوفاة وحدها مسؤولية الحادثة، من غير التحقيق على نحو كافٍ في المكان والظروف التي استُخدم فيها السلاح الذي أدى إلى وفاة إنسان؟

إن البيان الرسمي القائل بانتحار السيدة فكريّة يختلف عن الادعاء الذي نقلته أسرتها بأنها تعرضت لإطلاق نار. ولتحديد أي الروايتين أقرب إلى الحقيقة التاريخية، ينبغي فحص موقع الحادثة وسجلات التشريح والمستشفى والمراسلات الرسمية في تلك الفترة وإفادات الشهود وأرشيف الأسرة، مجتمعةً.

ولنوضح هذه النقطة أيضاً: لم تُقدَّم وثيقة قطعية تثبت أن كمال باشا أصدر أمراً مباشراً أو حرّض على فعل القتل. ولهذا فإن وصفه بحكم قاطع بأنه الفاعل المباشر أو المحرّض على الجريمة يتجاوز القوة الإثباتية للروايات المتاحة. لكن ذلك لا يمنع البحث في مسؤوليته السياسية والإدارية والأخلاقية عن الحادثة. فالسلطة والهيمنة والحماية والرقابة وأمن القصر والتصرفات التي أعقبت الواقعة، كلها أمور ينبغي أخذها في الاعتبار عند تقييم المسؤولية.

ومع ذلك، فإن مساءلة المسؤولية السياسية أو الإدارية ليست هي نفسها توجيه اتهام مباشر بالقتل. فمفهوم العدل في الإسلام لا يقبل إصدار أحكام قطعية بناءً على الظن، كما لا يقبل تجاهل الأدلة وستر الحقيقة.

ولا يجوز إخراج الاغتيالات السياسية والوفيات المشبوهة وما تعرض له المعارضون في مرحلة من المراحل من نطاق البحث، بسبب الإعجاب بقائد تلك المرحلة. فمحبة الشخصيات التاريخية لا ينبغي أن تمنع مساءلة الأحداث التاريخية.

سابعاً: القائد العظيم والزعيم الذي لا غنى عنه ودرع الحصانة

عندما ننظر إلى جميع هذه الوقائع التاريخية مجتمعة، نجد أمامنا صورة لافتة.

فقد كانت السلطة في يد الحزب الواحد، وضُيّق المجال السياسي أمام المعارضة، وأُغلقت مؤسسات صحفية، وصدرت أحكام بالإعدام في محاكم استثنائية، وأُجريت تغييرات جذرية في الحياة الدينية والثقافية للأمة. ومع ذلك، يُقدَّم قائد تلك المرحلة في بعض الأوساط بوصفه شخصية تاريخية لا يجوز نقدها.

ولا يُعرض على أنه رجل دولة ناجح فحسب، بل يُقدَّم أيضاً بوصفه «القائد العظيم»، والمنقذ الأوحد، والزعيم الذي لا بديل عنه، والشخصية التي ينبغي حمايتها بالقانون.

وهنا ينبغي أن نسأل:

أليس تقدير القائد بسبب إنجازاته التاريخية أمراً مختلفاً عن إعفاء جميع تصرفاته من النقد؟

وهل يمكن أن يحول تقدير دور إنسان في الكفاح الوطني دون بيان أخطائه؟

وهل يستطيع دور قائد في نضال الاستقلال أن يجعل جميع قراراته السياسية اللاحقة صحيحة من تلقاء نفسها؟

نرى أن ذلك لا يمكن أن يحدث.

فلا إنسان ولا قائد ولا أيديولوجية فوق الحقيقة. ولا تحوّل الإنجازات التاريخية الأخطاء إلى صواب، كما أن الأخطاء لا تستلزم إنكار جميع الإنجازات.

مسألة الثروة واليخوت والملكية الخاصة

ينبغي تناول النقاشات المتعلقة بثروة كمال باشا وما يُقال عن العقارات التي كان يمتلكها في هذا الإطار أيضاً.

ويجب، على وجه الخصوص، عدم تقديم معلومات خاطئة بشأن اليخت «سافارونا». فقد اشترت الحكومة التركية اليخت سنة 1938، ولم يُشترَ من ميزانية خاصة.[11]

أما المزارع والأراضي وغيرها من العقارات، فينبغي التمييز فيها بين الملكية الخاصة وملكية الدولة والأملاك التي وُهبت للدولة. ويجب فحص كل واحدة من هذه الفئات استناداً إلى الوثائق.

ينبغي أن تكون ثروات مسؤولي الدولة ومصادرها وكيفية اكتسابها قابلة للبحث في إطار الشفافية والمعايير القانونية. ولا يجوز أن تتحول مسألة ثروة قائد إلى موضوع محصّن من المساءلة بسبب الإعجاب به.

والمعيار نفسه ينطبق على مسؤولي اليوم أيضاً. إن مساءلة ثروة شخص، واعتبار ثروة شخص آخر بمنأى عن المساءلة، ليس عدلاً، بل ازدواجية في المعايير.

ثامناً: المنصب نفسه بعد مئة عام، وظروف سياسية مختلفة: وصف أردوغان بالدكتاتور وكمال باشا بالقائد العظيم!

لننتقل الآن إلى المقارنة الأساسية.

بعد نحو قرن من الزمن، أصبح رجب طيب أردوغان، الذي انتُخب رئيساً للجمهورية في الدولة نفسها بأصوات الشعب، يتعرض مراراً لاتهامات الفردية في الحكم والدكتاتورية من قبل معارضيه السياسيين.

ونحن لا نقول إن جميع ممارسات أردوغان خلال سنوات حكمه ناجحة أو صحيحة أو بمنأى عن النقد. فقد توجد قرارات تستحق النقد في الاقتصاد والعدالة والتعليم والجدارة في تولي المناصب والسياسة الخارجية وغيرها من المجالات. وينبغي تقييمها هي أيضاً بالمعايير نفسها.

لكن عند اتهام قائد بالدكتاتورية، ينبغي طرح الأسئلة الآتية أيضاً:

  • هل يمكن التعبير أمام الرأي العام عن الانتقادات السياسية الشديدة الموجهة إلى أردوغان وخطاب المعارضة الحاد ضده اليوم؟
  • هل يوجد في مجلس الأمة الكبير التركي أحزاب معارضة تمثل آراء سياسية مختلفة؟
  • هل يستطيع قادة المعارضة والنواب والصحفيون انتقاد السلطة علناً؟
  • هل يستطيع مجلس الأمة الكبير، إذا توفرت له الأغلبية الدستورية، أن يقرر تجديد الانتخابات؟
  • هل يملك الشعب إمكانية تغيير السلطة من خلال الانتخابات؟

لا يجوز تجاهل الإجابات عن هذه الأسئلة عند المقارنة بين الظروف السياسية في المرحلتين.

فوفقاً للمادة 116 من دستور سنة 1982، يستطيع مجلس الأمة الكبير التركي أن يقرر تجديد الانتخابات بأغلبية ثلاثة أخماس العدد الكامل لأعضائه. وفي المجلس الحالي الذي يضم 600 عضو، يبلغ هذا العدد 360 نائباً. وعند اتخاذ مثل هذا القرار، تُجرى انتخابات رئاسة الجمهورية والنواب معاً.[12]

وبالتالي، لا يمكن النظر إلى استمرار رئيس الجمهورية في منصبه بمعزل عن الآليات الانتخابية الدستورية. ومع ذلك، فإن قرار تجديد الانتخابات لا يعني بمفرده عزل رئيس الجمهورية من منصبه، بل يؤدي إلى إطلاق عملية انتخابية جديدة.

فلنطرح الآن السؤال الأساسي:

بأي معيار نقيّم سلطة رئيس الجمهورية في الماضي وهيمنته السياسية، بينما يُتهم رئيس الجمهورية الحالي بالدكتاتورية؟

إذا كنا نناقش اليوم قدرة المعارضة على الكلام، ونشاط الأحزاب السياسية، وإمكانية تغيير السلطة عن طريق الانتخابات، فلماذا لا نتحمل إخضاع عهد الحزب الواحد في الماضي للمعايير نفسها؟

ولا شك أن هناك مسائل تستحق النقد في تركيا اليوم، فيما يتعلق بحرية الصحافة واستقلال القضاء والمنافسة السياسية. كما سُجلت في التقييمات الدولية مخاوف تتعلق باختلال التوازن في وسائل الإعلام وحرية التعبير ودولة القانون.[13]

غير أن نقد أوجه القصور الراهنة لا يقتضي تجاهل محدودية المنافسة السياسية في الماضي. كما أنه ليس من الصحيح ستر أخطاء مرحلة بأخطاء مرحلة أخرى.

هل نستخدم معيارين لقائدين مختلفين؟

كيف يصف الذين يرون هيمنة الحزب الواحد في عهد كمال باشا، وتقييد المعارضة، والضغط على الصحافة، بأنها أمور مشروعة تفرضها الظروف التاريخية، القوة السياسية لأردوغان اليوم بالدكتاتورية؟ وما المبرر الذي يستندون إليه؟

هناك، من جهة، نظام برلماني يواصل فيه حزب الحكم سلطته من خلال خوض الانتخابات، مع وجود تمثيل للمعارضة؛ ومن جهة أخرى، مرحلة لم تترسخ فيها المنافسة السياسية متعددة الأحزاب، واستمرت فيها السلطة زمناً طويلاً تحت هيمنة الحزب الواحد.

ولا يمكن مساواة البنية السياسية لهاتين المرحلتين.

ولا يعني كل ذلك أن جميع ممارسات أردوغان صحيحة، كما لا يعني أن جميع ممارسات كمال باشا كانت صحيحة.

المهم أن نستطيع النظر إلى ما فعله القائد، لا إلى هوية القائد.

إمكانية التعبير عن رأي معارض

وهناك سؤال ملموس آخر:

كم صحفياً أو كاتباً أو سياسياً كان يستطيع، في عهد حكم الحزب الواحد في فترة كمال باشا، أن يوجه إليه انتقادات بالحدة التي تُوجَّه بها الانتقادات إلى السلطة اليوم؟ هل تستطيعون أن تذكروا اسماً واحداً؟

نحن لا نسأل هنا عما كان الناس يفكرون فيه في حياتهم الخاصة، بل نسأل عما إذا كان من الممكن التعبير علناً عن الأفكار المعارضة، وما إذا كانت الصحف تستطيع مواصلة النشر، وما إذا كانت الأحزاب المعارضة تستطيع الاستمرار في أنشطتها السياسية.

إن وجود انتقادات حادة موجهة إلى أردوغان اليوم لا يثبت أن جميع الحريات في تركيا متوافرة بصورة كاملة. لكن القول إن الظروف السياسية الراهنة مماثلة لنظام الحزب الواحد في الماضي لا ينسجم أيضاً مع الحقيقة التاريخية.

وقبل أن نصف أحدهما بالدكتاتور والآخر بالقائد العظيم، ينبغي أن نقيّمهما معاً وفق معايير القانون والديمقراطية والحرية والعدالة نفسها.

تاسعاً: الصناعات الدفاعية والاستقلال والقيادة: تقييم الإنجاز بالمعيار نفسه أيضاً

لا يمكننا، عند تقييم عهد أردوغان، أن نتجاهل التطورات التي شهدتها الصناعات الدفاعية.

إن زيادة قدرة تركيا على الإنتاج المحلي في مجال الصناعات الدفاعية، والتقدم الذي أحرزته في الطائرات المسيّرة والمنصات البحرية والذخائر والحرب الإلكترونية ومختلف الأنظمة العسكرية، من أبرز التطورات التي شهدها ربع القرن الأخير.

وليس من الصحيح أن تُنسب جميع هذه الإنجازات إلى شخص واحد، كما أنه ليس من الصحيح تجاهل الرصيد العسكري والصناعي الذي امتد من الماضي إلى الحاضر. فقد وقفت وراء هذه التطورات جهود المهندسين والفنيين والعسكريين والعلماء والقطاع الخاص والكوادر التي تولت المسؤولية في مراحل مختلفة.

ومع ذلك، ينبغي الاعتراف بحق بمساهمة هذه التطورات في تعزيز القدرة الدفاعية للبلاد والحد من اعتمادها على الخارج.

إن تجاهل الممارسات الإيجابية لقائد وإبراز سلبياته وحدها خطأ، كما أن تجاهل سلبياته والحديث عن إنجازاته وحدها خطأ بالقدر نفسه.

وما نريده هو أن يُقيّم القائدان كلاهما بالمعايير نفسها.

فإنجازات القائد لا تعفيه من النقد، وأخطاؤه لا تستلزم إنكار جميع الأعمال الصالحة التي قام بها.

وهذا هو العدل.

عاشراً: المعيار الشامل: الحكم وفق الحق لا وفق الأشخاص

تكمن في أساس جميع هذه المسائل مشكلة تتعلق بالمعايير.

يمكن للناس أن يقيسوا بأشبارهم الخاصة، لكن أشبارهم متفاوتة؛ فما يراه أحدهم قصيراً قد يراه غيره طويلاً. ولهذا طُوّرت وحدات قياس دولية مثل المتر.

ونحن بحاجة أيضاً إلى معايير مشتركة وثابتة في عالم الأفكار والقيم.

وبحسب معتقدنا، فإن المصدر الأوثق لهذه المعايير هو مقاييس الحق والعدل التي وضعها الله تعالى. فالقرآن والسنة الصحيحة يحذّران الإنسان من جعل رغباته ومصالحه مطلقة، ويدعوانه إلى الحقيقة والإنصاف والعدل.

كما لا يجوز ترك مفاهيم مثل الديمقراطية والقانون وحقوق الإنسان والحرية والعدالة والجدارة في تولي المسؤوليات والوطنية للتفسيرات الاعتباطية للأشخاص والمجموعات السياسية.

يستطيع كل إنسان أن يدافع عن نمط حياته ومعتقده وخياره السياسي، لكنه لا يستطيع أن يجعل هذه الأمور بديلاً عن الحقيقة.

فإذا أصبح المفهوم صحيحاً حين نستخدمه نحن، وخاطئاً حين يستخدمه الطرف الآخر، فإن ما يسود في هذه الحالة ليس المفاهيم، بل الانحياز.

ومعيار الإنسان المنحاز إلى الحق واضح:

يبيّن خطأ من يحب، ويقبل صواب من لا يحب. ولا يختلق الأعذار لظلم الطرف الذي ينتمي إليه، ولا ينكر أحقية الطرف الآخر. ولا يقدّم ارتباطه بحزب أو قائد أو أيديولوجية على العدل.

وهذا هو أدب التفكير الذي نبحث عنه.

الخاتمة: لا قناع الحياد، بل الانحياز إلى الحق والصواب!

إن اختيارنا السيد يلماز أوزديل بوصفه صحفياً وكاتباً رمزياً لا يستهدف شخصه، وإنما يهدف إلى مساءلة المعايير التي تُقيّم بها القيم التي يدافع عنها.

إن هيمنة الحزب الواحد في عهد كمال باشا، خلال فترة توليه رئاسة المجلس ورئاسة الجمهورية، وإقصاء المعارضة عن الحياة السياسية، والضغوط المفروضة على الصحافة، والمحاكم الاستثنائية، والتغييرات الجذرية التي أُجريت في الحياة الدينية والثقافية للأمة، كلها وقائع تاريخية.

إن الاكتفاء بتفسير هذه الوقائع بظروف المرحلة والمضيّ عنها لا يلغي آثار الممارسات التي حدثت على الأمة والقانون. كما أن اتخاذ قرارات تغيّر حياة الأمة جذرياً داخل مجلس تشكّل بمرشحين حددتهم السلطة نفسها لا يكتسب شرعية كاملة لمجرد أن تلك القرارات أُقرت في صورة قوانين.

ويمكن أيضاً نقد حكومة أردوغان اليوم وفق معايير الديمقراطية والقانون والحرية واستقلال القضاء والمنافسة السياسية. غير أن هذا النقد، لكي يكون منصفاً، يقتضي تقييم الممارسات المماثلة في الماضي بالمعايير نفسها.

إن تمجيد قائد في مرحلة ما بوصفه القائد العظيم والمنقذ الأوحد والشخصية التي لا غنى عنها، في حين يُوصَف قائد مرحلة أخرى بكل الصفات السلبية، لا يكون ممكناً إلا عند تغيير المعايير.

إن اعتبار تركّز السلطة السياسية في عهد كمال باشا، وتصفية المعارضة، وإسكات الصحافة، والتدخل في الحياة الدينية والثقافية للأمة، ضرورات تاريخية، ثم وصف صلاحيات أردوغان بالدكتاتورية، لا يُعد تقييماً متسقاً ما لم تُبيّن الفروق بين الحالتين بأدلة ملموسة.

فلنسأل مرة أخرى:

كم صحفياً أو كاتباً أو سياسياً كان يستطيع في عهد كمال باشا أن يوجه إليه انتقادات بالحدة التي تُوجَّه بها الانتقادات إلى أردوغان اليوم؟ هل تستطيعون أن تذكروا اسماً واحداً؟

توجد اليوم في مجلس الأمة الكبير التركي أحزاب معارضة تنتقد السلطة، وتوجه اتهامات سياسية شديدة إلى رئيس الجمهورية، وتسعى إلى تغيير السلطة عن طريق الانتخابات. أما في نظام الحزب الواحد في الماضي، فلم تتمكن مثل هذه المنافسة السياسية من اكتساب صفة الاستمرار.

فما المعيار المشترك الذي يستند إليه من يتجاهلون كل ذلك، فيصفون أحدهما بالدكتاتور والآخر بالقائد العظيم؟

ولا ينبغي أن ننسى أمراً آخر: إن عدم إقامة ارتباط عضوي بأي حزب لا يُلزم الإنسان بالوقوف على الحياد إزاء الحق والعدل. فعدم الانتماء الحزبي خيار، أما الالتزام بالمبادئ فهو مسألة أخلاقية. يستطيع الإنسان أن يكون منحازاً إلى الحق من غير أن ينتمي إلى أي حزب؛ بل قد يتمكن من الدفاع عن الحقيقة بحرية أكبر لعدم وقوعه تحت ضغط أي ارتباط سياسي.

لكن عدم الانتماء الحزبي لا يمنح الإنسان صفة العدل إذا كان يغض الطرف عن أخطاء محيطه الأيديولوجي، ويعفي القائد الذي يحبه من النقد، وينكر صواب الطرف الآخر.

نحن لا ندافع عن الحياد، بل عن الانحياز إلى الحق والصواب.

لأن الحياد إزاء الحق ليس عدلاً. فالصدق لا يعني الوقوف على مسافة واحدة من المحق والمبطل، بل القدرة على الوقوف إلى جانب صاحب الحق.

إذا لم نستطع بيان خطأ من نحب، والاعتراف بصواب من لا نحب، فهذا يعني أننا لا نزال نتبع طرفنا، لا الحقيقة.

وإذا استمر كل إنسان في القياس بشبره الخاص، فلن تتحقق العدالة والإنصاف. أما تقييمات الذين يرفضون وحدة القياس الشاملة، فلن تستطيع تجاوز حدود قناعات محيطهم الخاص.

الحقيقة لا تتغير تبعاً للأشخاص. فالحق حق، أياً كان صاحبه وأياً كان من يقف في مواجهته. والباطل باطل، أياً كان من يدافع عنه.

ولا يمكن أن يكون اسم غياب المبادئ واختلال المعايير هو الحياد. فالذين يتظاهرون بالحياد أمام الحقيقة قد يحمون طرفهم، لكنهم لا يستطيعون الادعاء بأنهم منحازون إلى الحق وعادلون.

موقفنا واضح: نحن إلى جانب الحق والصواب والعدل.

إعداد: أحمد ضياء إبراهيم أوغلو
22.11.2026 – أوسكودار

الهوامش والمراجع
[1] مجلس الأمة الكبير التركي، «العدد الكامل لأعضاء المجلس بحسب الدورات التشريعية»؛ موسوعة أتاتورك، «أتاتورك، الغازي مصطفى كمال» و«إلغاء الخلافة (3 مارس 1924)». شارك 158 عضواً في التصويت داخل المجلس الثاني، الذي كان يتألف من 287 عضواً، يوم 29 أكتوبر 1923. وقد أُوردت أرقام التصويت المتعلقة بانتخاب رئيس الجمهورية وإعلان الجمهورية استناداً إلى هذه السجلات.
[2] مجلس الأمة الكبير التركي، «تجربة الديمقراطية والبرلمان من العهد العثماني إلى يومنا»، «تشكيل المجلس الثاني». وتتضمن المعلومات أن 125 نائباً فقط من أصل 437 نائباً خدموا في المجلس الأول تمكنوا من دخول المجلس الثاني، وأن 114 نائباً من أصل 287 نائباً انتُخبوا للمجلس الثاني كانوا من أعضاء المجموعة الأولى، وأن نائباً واحداً فقط من أعضاء المجموعة الثانية المعارضة في المجلس الأول تمكن من إعادة انتخابه، وأن المحيط السياسي لكمال باشا كان صاحب الدور الحاسم في تحديد المرشحين.
[3] مجلة مركز أتاتورك للأبحاث، «تفسير الصحافة للتطورات في السنوات الأولى للجمهورية (1923–1926)»؛ صالح شن، «إحدى الصحف التي أغلقها قانون حفظ السكينة: استقلال (2 ديسمبر 1924 – 5 مارس 1925)»، جامعة مرمرة، 2010. وللاطلاع على تواريخ قرارات الإغلاق وقائمة المنشورات، يُنظر أيضاً إلى موسوعة أتاتورك، «قانون حفظ السكينة».
[4] كنان أولغون، «ممارسات الانتخابات العامة في تركيا من إعلان الجمهورية حتى سنة 1950»، مجلة مركز أتاتورك للأبحاث، 2011. وتتعلق المعلومات بتطبيق نظام التصويت العلني والفرز السري في انتخابات 1946، وتطبيق مبادئ التصويت السري والفرز العلني والرقابة القضائية في انتخابات 1950.
[5] مجلة أخبار مجلس الأمة الكبير التركي، مارس–أبريل 2023، «إلغاء الخلافة (3 مارس 1924)». وتستند المعلومات المتعلقة بالمناقشات والتصويت إلى المنشور الرسمي لمجلس الأمة الكبير التركي.
[6] قانون توحيد التعليم رقم 430، 3 مارس 1924؛ موسوعة أتاتورك، «قانون توحيد التعليم».
[7] القانون رقم 1353 بشأن قبول الحروف التركية وتطبيقها، 1 نوفمبر 1928؛ موسوعة أتاتورك، «ثورة الحروف».
[8] أبحاث أكاديمية حول إجراءات المحاكمة والأحكام الصادرة عن محاكم الاستقلال؛ مركز أتاتورك للأبحاث، «ندوة محاكم الاستقلال». وتختلف أرقام الإعدامات باختلاف الفترة ونوع الأحكام.
[9] رئاسة خدمات المكتبة والأرشيف في مجلس الأمة الكبير التركي، «محكمة الاستقلال في أنقرة للدورة الثانية (1925–1927)»، المجلد 7/3، بشأن محاكمة إسكيليبلي محمد عاطف أفندي وإعدامه؛ إضافة إلى أبحاث أكاديمية حول حياة إسكيليبلي عاطف أفندي ومحاكمته. صدر حكم المحكمة في 3 فبراير 1926، ونُفّذ في 4 فبراير 1926.
[10] إسماعيل أق بال وتانر أصلان، «معارضة علي شكري بك، نائب طرابزون، في مجلس الأمة الكبير التركي»، مجلة إردم، 2010؛ موسوعة أتاتورك، «علي شكري بك (1884–1923)». وتتناول هذه المصادر علاقة طوبال عثمان آغا بوحدة الحرس، والتحقيق في جريمة الاغتيال، والتطورات التي أعقبت مقتله.
[11] موسوعة أتاتورك، «يخت سافارونا»؛ وزارة الثقافة والسياحة في الجمهورية التركية، «سافارونا». وتتعلق المعلومة التاريخية بشراء يخت سافارونا في 24 مارس 1938 من قبل حكومة الجمهورية التركية ليكون يختاً لرئيس الجمهورية.
[12] دستور الجمهورية التركية، المادة 116. وتتعلق بالنص الذي يجيز لمجلس الأمة الكبير التركي اتخاذ قرار بتجديد الانتخابات بأغلبية ثلاثة أخماس العدد الكامل لأعضائه.
[13] مكتبة مجلس العموم البريطاني، «تركيا في عهد أردوغان: التطورات الأخيرة وانتخابات 2023»، 7 يوليو 2023. وتتعلق بالتقييمات الخاصة بالصحافة وحرية التعبير ودولة القانون والمنافسة السياسية في تركيا.
[14] جان دوندار، «خالتي لم تنتحر، بل أُطلقت عليها النار من الخلف»، 28 فبراير 2010. والنص المنشور في موقع «خبر 7» يستند إلى المقال الذي نشره دوندار في صحيفة «ملييت». وقد أورد المقال شهادات نقلها عباس خيري أوزدينتشر عن أفراد أسرته، وبرقية قيل إنها أُرسلت في ربيع سنة 1923، وخبر صحيفة «وطن» الصادر في 1 يونيو 1924. وينبغي فحص سلسلة نقل الشهادات وأصول الوثائق المنقولة بصورة مستقلة.
[15] طيار ترجان، «إحداث الأمر قبل أوانه!»، صحيفة «ميلاد»، 21 أكتوبر 2026. وقد عولج الخطاب السياسي المتعلق بإمكان إعادة طرح محاكم الاستقلال في سياق التقييم الراهن الذي نقله الكاتب؛ ولا ينبغي اعتباره قراراً رسمياً أو دليلاً على محاولة تحققت بالفعل.