Kemal’in Kamâl’e Dönüşünü Reis Tersine mi Çevirmek İstiyor, Yoksa Kamâlizmi Yeniden İhyâ mı Ediyor?

Türkiye’deki Üç Farklı Kamâlist Eğilim, M. Kemal Paşa’nın Tarihî Kimliği ile Kamâlizm Arasındaki Ayrım ve Reis’in Siyasi Yönelişine Dair Bir Değerlendirme

Öz

Türkiye’de M. Kemal Paşa’ya bağlılık duyan kesimler, aynı tarih anlayışını ve dinî-siyasi düşünceyi paylaşmamaktadır. Bu makalede söz konusu çevreler; İslâm karşıtı sol eğilimli Kamâlistler, laik ve seküler olmakla birlikte İslâm düşmanı olmayan Kamâlistler ve milliyetçi-muhafazakâr Kamâlistler olmak üzere üç grupta ele alınmaktadır. Ardından, M. Kemal Paşa’nın Millî Mücadele dönemindeki tarihî kimliği ile 1924 sonrasında gelişerek inkılâplarla belirginleşen Kamâlist ideoloji arasındaki fark üzerinde durulmaktadır. Makalenin temel sorusu, Reis’in bu tarihî ayrımı esas alarak sonraki dönemin ideolojik dönüşümünü tersine çevirme ihtimali kadar, muhalif düşünceyi bizzat o dönemin aşamalı dönüştürme metoduyla tasfiye etmeyi düşünüp düşünmediğidir. Bu iki ihtimal, kesinleşmiş siyasi niyetler olarak değil, tarihî vakıalar ve siyasi uygulamalar ışığında değerlendirilmesi gereken yorumlar olarak ele alınmaktadır.

Anahtar Kelimeler: M. Kemal Paşa, Kemalizm, Kamâlizm, Kamâlistler, Millî Mücadele, 1924, Reis, Millî birlik.

I. Meselenin Ortaya Çıkışı: Bir Portre Küçülünce Ne Değişir?

Eymen Erdemli Hoca, 17 Kasım 2026 tarihinde Mirat Haber’de yayımlanan “AK Parti’de Yeşil Kemalizm Hortlarken Yeni Parti …” başlıklı değerlendirmesinde, OdaTV’nin Yeni Parti Kuruluş Kurultayı’ndaki sahne düzenine ilişkin haberini ele almıştır. OdaTV’nin 16 Kasım 2026 tarihli haberinde, kurultay salonunda “Türkiye Yenileniyor” sloganının büyük LED ekranlarda öne çıkarıldığı, Türk bayrağı ile M. Kamâl Paşa’nın portresinin ise sahnenin üst kısmındaki daha küçük panellerde yer aldığı belirtilmiştir.[1]

Eymen Hoca, bu görüntüyü Kamâlizmin siyasi hayattaki yeri üzerinden yorumlamış; Kamâlizmi Türkiye’nin önündeki dogmatik engellerden biri olarak değerlendirmiş ve Yeni Parti’nin bu ideolojik mirası geri plana itmesini temenni etmiştir. Ayrıca AK Parti’de Ömer Çelik’in temsil ettiğini düşündüğü “Yeşil Kemalizm” eğiliminin yaygınlaştığını ileri sürmüştür.[2]

Öncelikle belirtelim ki bir kurultay salonunda portreye veya bayrağa ayrılan yer, tek başına bir siyasi partinin tarih anlayışını ve ideolojik yönelişini kesin biçimde ortaya koymaz. Görüntü bir vakıadır; ona yüklenen mana ise yorumdur. Portreyi küçültmek, mutlaka tarihî şahsiyeti veya onun temsil ettiği bütün değerleri küçültmek anlamına gelmediği gibi, portreyi büyütmek de o şahsiyetin bütün fikirlerini benimsemek demek değildir.

Bununla birlikte bu haber, daha derin bir meselenin tartışılmasına vesile olmuştur: Türkiye’de M. Kamâl Paşa’ya bağlılık duyan herkes aynı düşünceyi mi temsil etmektedir? M. Kamâl Paşa’nın Millî Mücadele dönemindeki tarihî kimliği ile sonradan gelişen Kamâlist ideoloji aynı şey midir? Reis’in siyasi yaklaşımı, bu ideolojik mirası yeniden canlandırmak yerine, M. Kamâl Paşa’nın Millî Mücadele dönemindeki konumunu öne çıkararak farklı bir istikamet belirlemeye yönelik olabilir mi? Yoksa muhalif düşünceyi, bizzat Kamâlizmin tarih sahnesine çıkarken kullandığı aşamalı yöntemle dönüştürmek mi istemektedir?

Kanaatimizce tartışmanın düğüm noktası bu sorularda bulunmaktadır.

II. Türkiye’de Üç Farklı Kamâlist Eğilim

Türkiye’de M. Kamâl Paşa’ya sevgi ve bağlılık duyan kesimleri tek bir düşünce kalıbı içinde değerlendirmek doğru değildir. Bu çevrelerin din, laiklik, milliyetçilik ve tarih anlayışları birbirinden farklıdır. Meselenin daha iyi anlaşılması için bunları üç ana grupta değerlendirebiliriz:

  1. İslâm Karşıtı Sol Eğilimli Kamâlistler

Bu grupta yer alanlar, Kamâlizmi yalnızca cumhuriyetçilik, milliyetçilik veya laiklik anlayışıyla sınırlı görmez; İslâm’ın devlet ve millet hayatındaki belirleyici yerini geriletmeyi, kimi zaman da dinî değerleri kamusal hayattan tasfiye etmeyi hedefleyen bir anlayışla özdeşleştirirler.

Eymen Hoca’nın OdaTV’yi “Kamâlist sol” olarak nitelemesi ve onun temsil ettiği çizgiye yönelik eleştirisi bu çerçevede değerlendirilmelidir. CHP ve OdaTV çevresinde görünür olan bazı siyasi ve fikrî söylemlerde İslâmî değerlere karşı mesafeli, hatta açıkça karşıt bir yaklaşım bulunduğu söylenebilir. Bununla birlikte, bu kurumlarla irtibatlı bütün şahısları aynı düşüncede kabul etmek doğru olmaz. Burada söz konusu olan, belirli bir siyasi ve fikrî çizginin taşıdığı özelliklerdir.

  1. Laik ve Seküler, Fakat İslâm Düşmanı Olmayan Kamâlistler

İkinci gruptakiler laikliği ve seküler hayat anlayışını benimsemekle birlikte İslâm’a, Müslümanlara veya dinî yaşayışa düşmanlık beslemezler. Din ile devlet işlerinin ayrılmasını savunabilir; fakat bunu Müslümanların inancını ve dinî haklarını hedef alan bir mücadeleye dönüştürmezler.

Bu kesimi birinci grupla aynı kefeye koymak, farklı düşünce ve niyetleri birbirine karıştırmak olur. Laikliği benimsemek başka, İslâm düşmanlığı başka bir mes’eledir. Bu ayrımın gözden kaçırılmaması gerekir.

  1. Milliyetçi-Muhafazakâr Kamâlistler

Üçüncü grup ise tartışmanın en dikkat çekici kesimlerinden biridir. Bunlar M. Kamâl Paşa’yı vatanı kurtaran, Millî Mücadele’ye önderlik eden ve dine karşı olmayan bir lider olarak kabul ederler. Ona duydukları sevgi ve bağlılık, çoğu zaman Millî Mücadele’nin tarihî hatıralarıyla birlikte, belgeyle doğrulanmamış menkıbevî rivayetlerin, masal ve efsanelerin de karıştığı bir hafıza üzerine kurulmuştur.

Bu kesimin önemli bir bölümü, M. Kamâl Paşa’nın sonraki dönemdeki siyasi ve fikrî tercihlerini ya yeterince bilmez ya da bildiği hâlde bunları sorgulamaktan kaçınır. Onların zihnindeki M. Kamâl Paşa, öncelikle vatanı kurtaran ve milletin bağımsızlığına öncülük eden tarihî şahsiyettir.

AK Parti ve MHP’nin hitap ettiği seçmen ve siyasi çevreler içinde de bu üçüncü gruba mensup insanlar bulunmaktadır. Dolayısıyla iki partinin siyasi ittifakının, bu kesimi rahatsız edecek söylem ve eylemlerden uzak durma hassasiyeti göstermesi siyasi bakımdan anlaşılabilir bir durumdur.

Eymen Hoca’nın AK Parti’de yadırgadığı ve “Yeşil Kamâlizm” olarak nitelediği eğilim de kanaatimizce büyük ölçüde bu milliyetçi-muhafazakâr bağlılık biçimiyle ilişkilidir. Ancak bu kesimin varlığını, doğrudan İslâm karşıtı Kamâlizmin AK Parti’ye taşınması şeklinde yorumlamak isabetli olmaz. Çünkü aynı tarihî şahsiyete duyulan bağlılık, farklı fikrî ve dinî saiklerden kaynaklanabilmektedir.

III. M. Kemal Paşa’nın Tarihî Kimliği ile Kamâlizm Arasındaki Fark

Yazımızın ana fikrini oluşturan kavram ayrımı buradadır.

Bu makalede “Kemalizm” ve “Kamâlizm” kelimelerini bilinçli olarak birbirinden farklı anlamlarda kullanıyoruz. Ancak burada önemli bir hususu açıklığa kavuşturalım: M. Kemal Paşa’nın 1924 öncesindeki tarihî şahsiyetini ve Millî Mücadele dönemini, o yıllarda mevcutmuş gibi “Kemalizm” adıyla bir ideolojiye dönüştürmek doğru olmayabilir. Bizim kastettiğimiz, o dönemin yerleşik bir ideolojisi değil; M. Kemal Paşa’nın Osmanlı subayı olarak yetiştiği, Millî Mücadele’ye önderlik ettiği ve ortak vatan müdafaası içinde tarihî bir rol üstlendiği şahsiyetidir.

Kamâlizm derken ise 1924 sonrasında gelişmeye başlayan, siyasi ve idarî tercihlerle şekillenen, yapılan inkılâplarla belirginleşen ve 1935’te Kamâl adının kullanılmasından önce fikrî zemini oluşan ideolojik anlayışı kastediyoruz.

Dolayısıyla burada isim değişikliğini ideolojik dönüşümün sebebi olarak değil, daha önce yaşanan siyasi ve fikrî değişimin ardından gelen ve bu yeni kimlikle örtüşen bir gelişme olarak değerlendiriyoruz. Başka bir ifadeyle, önce Kamâl adını kullanmayı anlamlı kılan gelişmeler yaşanmış, ardından 1935’te bu isim resmî kullanımda yer bulmuştur.

Tarihî kayıtlara göre M. Kemal Paşa’nın adı, 1934 tarihli nüfus kaydında Kemal şeklinde yer alırken, 1935 yılı Şubat ayında yayımlanan resmî açıklamalarda Kamâl biçimi kullanılmıştır. Dönemin gazetelerinde bu değişiklik, Kamâl kelimesinin Türkçe kökenli olduğu ve “ordu, kale” anlamı taşıdığı iddiasıyla açıklanmıştır.[3]

İsim değişikliği tarihî bakımdan belgelenmiş bir vakıadır. Fakat bu değişikliğin bütün fikrî ve siyasi sebeplerini yalnızca isimden hareketle açıklamak mümkün değildir. Bu sebeple isim değişikliğini, tek başına bütün bir ideolojik dönüşümün kesin delili olarak değil, üzerinde durulması gereken tarihî bir işaret olarak ele alıyoruz.

Ayrıca “Kemalizm” ve “Kamâlizm” ayrımının tarih yazımında herkesçe kabul edilmiş, yerleşik bir tasnif olduğunu ileri sürmüyoruz. Bu, makalenin temel tezini açıklamak için kullandığımız bilinçli bir kavram ayrımıdır.

Bu ayrımın önemi şuradadır: M. Kemal Paşa’nın Millî Mücadele’deki tarihî rolünü kabul etmek, sonraki dönemde ortaya çıkan bütün siyasi ve ideolojik tercihleri benimsemeyi gerektirmez. Aynı şekilde Kamâlist uygulamaları eleştirmek de Millî Mücadele’nin tarihî kıymetini inkâr etmek anlamına gelmez.

IV. Reis’in Yönelişi: İki İhtimal

Bizim asıl dikkat çekmek istediğimiz mes’ele, üç Kamâlist grubun tasnifinden daha farklı ve daha derindir.

Acaba Reis, M. Kemal Paşa’nın Millî Mücadele dönemindeki tarihî konumunu yeniden öne çıkararak, sonraki yıllarda gelişen ideolojik dönüşümün istikametini tersine çevirmeyi mi düşünüyor? Yoksa Kamâlizmin muhalif düşünceyi dönüştürürken izlediği aşamalı yöntemi kullanarak, bugün Kamâlist anlayışı kendi içinden dönüştürmeyi mi hedefliyor?

Birinci İhtimal: M. Kemal Paşa’nın Tarihî Kimliğine Dönüş

Bu ihtimale göre Reis, M. Kemal Paşa’yı sonraki Kamâlist kimliği ve ideolojik tercihleri üzerinden değil; Osmanlı Devleti’nin bir paşası, Millî Mücadele’nin askerî lideri ve işgale karşı yürütülen bağımsızlık mücadelesinin önde gelen şahsiyeti olarak yeniden değerlendirme zemini arıyor olabilir.

Böyle bir yaklaşım, M. Kemal Paşa’nın Millî Mücadele’deki tarihî mirasını, sonraki dönemin ideolojik tercihlerinden ayırma imkânı verebilir. Onun Millî Mücadele’deki rolünü kabul eden, fakat sonraki dönemin bütün uygulamalarını benimsemeyen geniş bir kesim için ortak bir tarihî zemin oluşturabilir.

Burada söz konusu olan, Kamâlizmi yeniden ihyâ etmek değil; M. Kemal Paşa’nın sonraki ideolojik kimliğinden önceki tarihî şahsiyetini ve Millî Mücadele mirasını yeniden hatırlamak olabilir.

İkinci İhtimal: Muhalif Düşünceyi Kendi Metoduyla Dönüştürmek

İkinci ihtimal ise daha farklı ve üzerinde ayrıca durulmaya değer bir yaklaşımı ifade ediyor.

M. Kemal Paşa, Cumhuriyet’in ilanını ve sonrasında gerçekleştirilecek inkılâpları 1919 veya 1920 yıllarında açıkça gündeme getirseydi, Millî Mücadele’nin o günkü şartlarında geniş bir taraftar kitlesi bulması mümkün olur muydu? Üstelik en yakınındaki mesai arkadaşlarının önemli bir kısmının bu tercihlere karşı çıkması kuvvetle muhtemeldi. Çünkü o günün ortak hedefi, işgali sona erdirmek ve vatanın bağımsızlığını kurtarmaktı. Sonraki yıllarda gerçekleştirilen siyasi ve fikrî değişikliklerin tamamı, Millî Mücadele’nin başlangıcında açıkça ilan edilseydi aynı ölçüde kabul görebilir miydi?

Bu soru, dönemin siyasi yöntemini anlamak bakımından önemlidir. Önce toplumun geniş kesimlerince kabul gören ortak hedefler etrafında birlik sağlamak, ardından siyasi zemini ve toplumun kabullerini aşama aşama değiştirmek… Böyle bir yöntem, siyasi dönüşümün nasıl gerçekleştirildiği konusunda ciddi bir tartışmayı gerekli kılmaktadır.

Bu açıdan bakıldığında M. Kemal Paşa, siyasi hedeflerini ve sonraki tercihlerini Millî Mücadele’nin başlangıcında açıkça ortaya koymayarak geniş bir içtimaî mutabakat sağlamış; daha sonra ise farklı bir istikamete yönelmiş midir? Şayet böyleyse, onu tarihin en büyük siyasi yanıltıcıları arasında ilk sıralara yerleştiren bir değerlendirme yapmak da mümkündür. Elbette bu, üzerinde tarihî delillerle ayrıca durulması gereken sert bir yorumdur; kesinleşmiş bir hüküm olarak sunulmamalıdır.

Acaba Reis de bugün benzer bir metodu ters yönde kullanarak Kamâlizmi tasfiye etmek istiyor olabilir mi? Önce M. Kemal Paşa’nın toplumda geniş kabul gören tarihî kimliğini ve Millî Mücadele mirasını öne çıkarmak, ardından bu miras üzerinden Kamâlist ideolojinin belirleyiciliğini azaltmak…

Böyle bir ihtimal, Reis’in siyasi yönelişini yalnızca Kamâlizmin yeniden ihyâsı olarak okumamamız gerektiğini gösterir. Ancak bu yorumun doğruluğu, sembollerden veya münferid konuşmalardan değil, zaman içinde ortaya konulacak müşahhas siyasi tercihlerden anlaşılabilir.

V. Yeni Parti’nin Stratejisi: Portreyi Küçültmek Ne Anlama Gelir?

Yeni Parti’nin kurultayında M. Kamâl Paşa’nın portresinin daha küçük bir alanda yer almasını da bu tartışmadan bağımsız değerlendirmemek gerekir.

Bir siyasi partinin M. Kamâl Paşa’yı tarihî bir şahsiyet olarak kabul etmesi, onu her toplantının merkezine yerleştirmesini veya siyasi kimliğini onun üzerinden tanımlamasını zorunlu kılmaz. Portreyi küçültmek, tarihî şahsiyeti inkâr etmek anlamına gelmeyebilir. Bilakis, onu dokunulmaz bir siyasi sembol olmaktan çıkarıp tarihî şahsiyetler arasında değerlendirmek, yani bir bakıma sıradanlaştırmak anlamına gelebilir.

Kanaatimize göre Yeni Parti’nin Kamâlist anlayış yerine M. Kemal Paşa’nın tarihî şahsiyetine ve Millî Mücadele’deki rolüne ağırlık vermesi, doğru bir stratejiyle yürütüldüğü takdirde yanlış sayılmamalıdır. Çünkü bir şahsiyetin tarihî hizmetlerini teslim etmek başka, onun sonraki dönemdeki bütün siyasi ve ideolojik tercihlerini benimsemek başkadır.

Yeni Parti, Kamâlist ideolojinin belirleyiciliğini azaltırken M. Kemal Paşa’nın Millî Mücadele’deki tarihî rolünü de inkâr etmeyen bir çizgi geliştirebilir. Böylece hem tarihî şahsiyetin bütünüyle reddedilmesi hem de onun etrafında oluşturulan ideolojik dokunulmazlığın sürdürülmesi gibi iki uçtan uzak durabilir.

Bu bakımdan portrelerin büyüklüğünden çok, hangi tarihî mirasın nasıl sunulduğuna ve hangi ideolojik anlayışın siyasete yön verdiğine bakmak gerekir.

VI. 1924 Öncesinin Tarihî Mirası Türkiye’yi Birleştirebilir mi?

1924 öncesine dikkat çekmemizin sebebi, bu dönemin bütün icraatlarını kusursuz veya tartışılmaz kabul etmemiz değildir. Asıl mesele, Millî Mücadele’nin yürütüldüğü şartlar ve bu mücadele etrafında meydana gelen ortak millî iradedir.

İşgal karşısında vatanın bağımsızlığını savunmak, milletin varlığını ve istiklâlini korumak, farklı düşünce ve kesimleri ortak bir mücadelede buluşturmak, bu dönemin en önemli müşterek değerlerindendir. Bu mücadelede Anadolu insanının fedakârlığı, dinî hassasiyetleri, tarihî birikimi ve vatan sevgisi de önemli bir yer tutmuştur.

Ancak 1924 yılını, bütün değişimlerin bir anda gerçekleştiği kesin bir sınır gibi değerlendirmemek gerekir. Cumhuriyet, 29 Ekim 1923 tarihinde, Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’nda yapılan değişiklikle ilan edilmiştir. Aynı değişiklikte devletin dininin İslâm olduğu hükmü de yer almıştır.[4]

3 Mart 1924 tarihinde hilâfetin kaldırılması ve Tevhîd-i Tedrîsat Kanunu’nun kabul edilmesi, devlet ve eğitim hayatında önemli değişiklikler meydana getirmiştir. Bununla birlikte 20 Nisan 1924 tarihinde kabul edilen yeni Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’nun ikinci maddesinde de devletin dininin İslâm olduğu hükmü korunmuştur. Bu hüküm 10 Nisan 1928 tarihinde Anayasa’dan çıkarılmış; laiklik ilkesi ise 5 Şubat 1937 tarihinde Anayasa’ya eklenmiştir.[5][6]

Bu kronoloji, 1924’ü önemli bir dönüm noktası olarak değerlendirmemize imkân verir; fakat bütün değişimleri tek bir tarihe bağlamamıza izin vermez. Tarihî gelişmeleri kendi seyri içinde ele almak gerekir.

Bizim burada savunduğumuz husus, 1924 öncesindeki bütün karar ve uygulamaların aynen benimsenmesi değildir. Asıl mesele, Millî Mücadele’nin bağımsızlık, millî irade ve ortak vatan müdafaası gibi müşterek değerlerini yeniden hatırlamaktır.

Şayet Türkiye bu ortak mirası esas alarak yeni bir birlik zemini kurabilirse, farklı siyasi ve fikrî kesimlerin aynı vatan etrafında buluşması mümkün olabilir. Böyle bir birlik, geçmişteki bütün ihtilafları yok saymakla değil; ortak olanı öne çıkarıp ihtilaflı hususları hakkaniyetle değerlendirmekle kurulabilir.

Sonuç: Tarihî Şahsiyet mi, İdeolojik Miras mı?

Eymen Erdemli Hoca’nın değerlendirmesi, Türkiye’deki Kamâlist eğilimlerin yeniden tartışılmasına vesile olmuştur. Ancak bu tartışmanın sağlıklı yürütülebilmesi için öncelikle üç farklı Kamâlist kesimin birbirinden ayrılması gerekir: İslâm karşıtı sol eğilimli Kamâlistler, laik ve seküler olmakla birlikte İslâm düşmanı olmayan Kamâlistler ve milliyetçi-muhafazakâr Kamâlistler.

Özellikle üçüncü kesimin AK Parti ve MHP tabanında da karşılık bulduğunu gözden kaçırmamak gerekir. Eymen Hoca’nın AK Parti’de yadırgadığı eğilimin önemli bir kısmı, bu muhafazakâr bağlılık biçimiyle ilgilidir. Fakat bu kesimi OdaTV ve CHP çevresinde görünür olan İslâm karşıtı Kamâlist çizgiyle aynı kefeye koymak, aradaki temel farkı görmezden gelmek olur.

Bizim asıl dikkat çektiğimiz husus, Reis’in yönelişine dair iki ihtimaldir: M. Kemal Paşa’nın Millî Mücadele dönemindeki tarihî kimliğini öne çıkararak sonraki ideolojik dönüşümün istikametini tersine çevirmek veya muhalif düşünceyi, Kamâlizmin kendi döneminde uyguladığı aşamalı dönüştürme metoduyla tasfiye etmek.

İlk ihtimal, Millî Mücadele’nin bağımsızlık, millî birlik ve ortak vatan müdafaası değerlerini yeniden öne çıkarabilir. İkinci ihtimal ise Kamâlist ideolojinin toplum üzerindeki belirleyiciliğini, onun kendi tarihî yöntemine benzer bir yöntemle azaltmayı hedefliyor olabilir. Her iki ihtimal de şimdilik birer yorumdur; hangisinin gerçeğe daha yakın olduğu, ancak müşahhas siyasi tercihler ve uygulamalarla anlaşılabilir.

Yeni Parti’nin Kamâlist anlayışın yerine M. Kemal Paşa’nın tarihî şahsiyetini ve Millî Mücadele’deki rolünü öne çıkarması da bu çerçevede değerlendirilmelidir. Bir tarihî şahsiyeti inkâr etmeden onu ideolojik dokunulmazlıktan çıkarmak, portresini küçültmek ve siyasetin merkezinden uzaklaştırmak yanlış bir tercih değildir. Asıl önemli olan, tarihî hakikatleri masal ve efsanelerden ayırarak değerlendirmek ve hiçbir şahsiyeti milletin ortak iradesinin üzerinde tutmamaktır.

Unutmayalım: M. Kemal Paşa’nın Millî Mücadele’deki tarihî rolünü teslim etmek, Kamâlist ideolojinin bütün tercihlerini benimsemek değildir. Kamâlizmi eleştirmek de Millî Mücadele’nin tarihî mirasını reddetmek anlamına gelmez.

Türkiye’nin ihtiyacı, tarihî şahsiyetleri ve dönemleri birbirine karıştırmadan değerlendirmek; ortak değerleri siyasi istismar konusu hâline getirmeden yeni bir birlik zemini oluşturmaktır.

Asıl mesele portrelerin büyüklüğü değil; hangi tarihî mirasın yaşatıldığı, hangi ideolojinin tasfiye edildiği ve bu dönüşümün hangi usulle gerçekleştirildiğidir.

Hazırlayan: Ahmet Ziya İbrahimoğlu
19.11.2026 – Üsküdar

Dipnotlar ve Kaynaklar
[1] OdaTV Haber Merkezi, Yeni Parti Kuruluş Kurultayı’ndaki sahne düzeni, “Türkiye Yenileniyor” sloganı, Türk bayrağı ve M. Kemal Paşa portresinin yerleşimine ilişkin haber, 16 Kasım 2026. https://www.odatv.com/guncel/yeni-parti-kurultayinda-ataturk-ve-turk-bayragi-ayrintisi-kucuk-kaldi
[2] Eymen Erdemli, “AK Parti’de Yeşil Kemalizm Hortlarken Yeni Parti …”, Mirat Haber, 17 Kasım 2026. Yazarın OdaTV haberi hakkındaki değerlendirmesi ve “Yeşil Kemalizm” nitelemesi için bk. https://www.mirathaber.com/ak-partide-yesil-kemalizm-hortlarken-yeni-parti-ataturku-kucultuyor-mu/
[3] Akşam gazetesi, 5 Şubat 1935 tarihli haber. Anadolu Ajansı açıklamasına dayandırılan haberde Kamâl yazılışının gerekçesi aktarılmaktadır. Ayrıca bk. Enis Dinç, Atatürk on Screen: Documentary Film and the Making of a Leader, 2020.
[4] Türkiye Cumhuriyeti Devlet Arşivleri Başkanlığı, Cumhuriyet’in 97. Yılında Millî Mücadele Sergisi: Hâkimiyet Milletindir, Ankara, 2020, “Cumhuriyet’in İlan Belgesi”. 29 Ekim 1923 tarihli anayasa değişikliğinin resmî metni ve devletin dininin İslâm olduğuna ilişkin hüküm burada yer almaktadır.
[5] Türkiye Büyük Millet Meclisi, Osmanlı’dan Günümüze Türk Anayasa Metinleri, Ankara, TBMM Basımevi, 2023. 1924 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’nun 2. maddesi, 10 Nisan 1928 tarihli 1222 sayılı değişiklik ve 5 Şubat 1937 tarihli 3115 sayılı değişiklik için bk. ilgili kanun metinleri. Ayrıca TBMM, “1924 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu Genel Bilgiler” sayfası.
[6] Millî Eğitim Bakanlığı, M. Kemal Paşa’nın hayatına ve 1923-1924 dönemindeki gelişmelere ilişkin kronolojik bilgiler. Cumhuriyet’in ilanı, 3 Mart 1924 tarihli kanunlar ve 20 Nisan 1924 tarihli Teşkilât-ı Esasiye Kanunu için bk. ilgili kronoloji.

ترجمة من التركية إلى العربية:👇

هل يريد الرئيس عكس مسار تحوّل «كمال» إلى «كامال»، أم إحياء «الكامالية» من جديد؟

ثلاثة اتجاهات مختلفة لدى أنصار الكمالية في تركيا، والتمييز بين الهوية التاريخية لمصطفى كمال باشا والكامالية، وقراءة في التوجّه السياسي للرئيس

الملخّص

إن الفئات التي تكنّ الولاء لمصطفى كمال باشا في تركيا لا تتبنّى جميعها الرؤية التاريخية نفسها ولا التصوّر الديني والسياسي ذاته. وتتناول هذه المقالة تلك الأوساط ضمن ثلاث مجموعات: أنصار الكمالية ذوو التوجّه اليساري المعادي للإسلام، وأنصار الكمالية العلمانيون الذين لا يعادون الإسلام، وأنصار الكمالية القوميون المحافظون.

ثم تتناول المقالة الفرق بين الهوية التاريخية لمصطفى كمال باشا في مرحلة الكفاح الوطني، وبين الأيديولوجيا الكمالية التي تطوّرت بعد عام 1924 واتّضحت مع الإصلاحات والانقلابات التشريعية والسياسية. ويتمثّل السؤال المحوري للمقالة في احتمال أن يكون الرئيس، انطلاقاً من هذا التمييز التاريخي، بصدد عكس مسار التحوّل الأيديولوجي الذي تبلور في المرحلة اللاحقة، أو أن يكون يفكّر في تصفية الفكر المعارض من خلال المنهج التدريجي نفسه الذي استُخدم في تلك المرحلة لتحويل المجتمع.

ولا نتناول هذين الاحتمالين باعتبارهما نيّتين سياسيتين محسومتين، بل باعتبارهما قراءتين ينبغي تقييمهما في ضوء الوقائع التاريخية والممارسات السياسية.

الكلمات المفتاحية: مصطفى كمال باشا، الكمالية، الكمالوية، أنصار الكمالية، الكفاح الوطني، 1924، الرئيس، الوحدة الوطنية.

I. بداية المسألة: ماذا يتغيّر حين يصغر حجم الصورة؟

تناول الأستاذ أيمن إردملي، في تقييم نشره موقع «مرآة خبر» بتاريخ 17 نوفمبر 2026 بعنوان «بينما تنهض الكمالية الخضراء داخل حزب العدالة والتنمية، الحزب الجديد…»، الخبر الذي نشره موقع «أودا تي في» بشأن ترتيب المنصة في مؤتمر تأسيس الحزب الجديد. وقد ذكر خبر «أودا تي في» المنشور بتاريخ 16 نوفمبر 2026 أن شعار «تركيا تتجدّد» تصدّر الشاشات الإلكترونية الكبيرة في قاعة المؤتمر، في حين وُضع العلم التركي وصورة مصطفى كمال باشا على لوحات أصغر في الجزء العلوي من المنصة.[1]

وقد فسّر الأستاذ أيمن هذه الصورة من زاوية موقع الكمالية في الحياة السياسية، واعتبر الكمالية أحد العوائق الدوغمائية التي تقف أمام تركيا، وأعرب عن أمله في أن يتراجع هذا الإرث الأيديولوجي في توجهات الحزب الجديد. كما ذهب إلى أن تيار «الكمالية الخضراء»، الذي يرى أن عمر تشليك يمثّله داخل حزب العدالة والتنمية، آخذ في الانتشار.[2]

ولنؤكد أولاً أن المساحة التي تُخصّص لصورة أو لعلم في قاعة مؤتمر حزبي لا تكفي وحدها للكشف بصورة قاطعة عن رؤية الحزب التاريخية وتوجّهه الأيديولوجي. فالصورة مشهد واقع، أما المعنى الذي يُحمّل لها فهو تفسير. وتصغير الصورة لا يعني بالضرورة التقليل من شأن الشخصية التاريخية أو من جميع القيم التي تمثّلها، كما أن تكبيرها لا يعني تبنّي جميع أفكار تلك الشخصية.

ومع ذلك، فقد أتاح هذا الخبر فرصة لمناقشة مسألة أعمق: هل يمثّل جميع الذين يكنّون الولاء لمصطفى كمال باشا في تركيا فكراً واحداً؟ وهل الهوية التاريخية لمصطفى كمال باشا في مرحلة الكفاح الوطني هي نفسها الأيديولوجيا الكمالية التي تطوّرت لاحقاً؟ وهل يمكن أن يكون التوجّه السياسي للرئيس يرمي إلى تحديد مسار مختلف، من خلال إبراز مكانة مصطفى كمال باشا في مرحلة الكفاح الوطني، بدلاً من إحياء ذلك الإرث الأيديولوجي؟ أم أنه يريد تحويل الفكر المعارض باستخدام المنهج التدريجي نفسه الذي اتبعته الكمالية عند ظهورها على مسرح التاريخ؟

نرى أن جوهر النقاش يكمن في هذه الأسئلة.

II. ثلاثة اتجاهات مختلفة لدى أنصار الكمالية في تركيا

ليس من الصواب وضع الفئات التي تكنّ المحبة والولاء لمصطفى كمال باشا في تركيا في قالب فكري واحد. فتصوّرات هذه الأوساط للدين والعلمانية والقومية والتاريخ تختلف بعضها عن بعض. ولتوضيح المسألة بصورة أفضل، يمكننا تصنيفها ضمن ثلاث مجموعات رئيسية:

  1. أنصار الكمالية ذوو التوجّه اليساري المعادي للإسلام

لا يحصر المنتمون إلى هذه المجموعة الكمالية في مجرّد مفاهيم الجمهورية أو القومية أو العلمانية، بل يربطونها بفهم يستهدف إضعاف المكانة المحورية للإسلام في حياة الدولة والأمة، بل يسعى أحياناً إلى إقصاء القيم الدينية عن الحياة العامة.

وينبغي النظر في وصف الأستاذ أيمن لموقع «أودا تي في» بأنه يمثّل «اليسار الكمالي»، وفي انتقاده للخط الذي يمثّله، ضمن هذا الإطار. ويمكن القول إن بعض الخطابات السياسية والفكرية الظاهرة في الأوساط المحيطة بحزب الشعب الجمهوري وموقع «أودا تي في» تتّسم بموقف متحفّظ تجاه القيم الإسلامية، بل بمعارضة صريحة لها في بعض الأحيان. ومع ذلك، فليس من الصواب افتراض أن جميع الأشخاص المرتبطين بهذه المؤسسات يتبنّون الفكر نفسه. وإنما المقصود هنا هو السمات التي يتّصف بها تيار سياسي وفكري معيّن.

  1. أنصار الكمالية العلمانيون، من غير المعادين للإسلام

أما أفراد المجموعة الثانية، فيتبنّون العلمانية ونمط الحياة العلماني، لكنهم لا يحملون العداء للإسلام أو للمسلمين أو للممارسة الدينية. وقد يدافعون عن الفصل بين شؤون الدين والدولة، لكنهم لا يحوّلون ذلك إلى صراع يستهدف عقيدة المسلمين وحقوقهم الدينية.

إن وضع هذه الفئة في كفّة واحدة مع المجموعة الأولى خلطٌ بين أفكار ومقاصد مختلفة. فتَبَنّي العلمانية شيء، ومعاداة الإسلام شيء آخر. وينبغي عدم إغفال هذا التمييز.

  1. أنصار الكمالية القوميون المحافظون

أما المجموعة الثالثة فهي من أكثر الفئات إثارة للاهتمام في هذا النقاش. إذ ينظر أفرادها إلى مصطفى كمال باشا باعتباره قائداً أنقذ الوطن، وقاد الكفاح الوطني، ولم يكن معادياً للدين. وغالباً ما يقوم ولاؤهم له على ذاكرة تاريخية تستند إلى ذكريات الكفاح الوطني، لكنها تختلط أيضاً بروايات مناقبية وحكايات وأساطير لم تثبت صحتها بالوثائق.

ولا يعرف قسم مهم من هذه الفئة بما فيه الكفاية اختيارات مصطفى كمال باشا السياسية والفكرية في المرحلة اللاحقة، أو يتجنّب مساءلتها رغم معرفته بها. فصورة مصطفى كمال باشا في أذهانهم هي، قبل كل شيء، صورة الشخصية التاريخية التي أنقذت الوطن وقادت الأمة نحو الاستقلال.

كما توجد شخصيات تنتمي إلى هذه المجموعة الثالثة ضمن الناخبين والأوساط السياسية التي يخاطبها حزبا العدالة والتنمية والحركة القومية. ولذلك، فإن حرص التحالف السياسي بين الحزبين على الابتعاد عن الخطابات والممارسات التي قد تثير استياء هذه الفئة أمر يمكن فهمه من الناحية السياسية.

ونرى أن التوجّه الذي استنكره الأستاذ أيمن داخل حزب العدالة والتنمية ووصفه بـ«الكمالية الخضراء» يرتبط إلى حدّ كبير بهذا الشكل من الولاء القومي المحافظ. غير أن تفسير وجود هذه الفئة على أنه نقل مباشر للكمالية المعادية للإسلام إلى حزب العدالة والتنمية ليس تفسيراً دقيقاً؛ لأن الولاء للشخصية التاريخية نفسها قد ينشأ عن دوافع فكرية ودينية مختلفة.

III. الفرق بين الهوية التاريخية لمصطفى كمال باشا والكمالية

هنا يكمن التمييز المفاهيمي الذي يشكّل الفكرة الأساسية لمقالتنا.

نستخدم في هذه المقالة مصطلحي «الكمالية» و«الكمالوية» عن قصد، للدلالة على معنيين مختلفين. ولكن ينبغي أن نوضّح أمراً مهماً: قد لا يكون من الصواب تحويل شخصية مصطفى كمال باشا التاريخية ومرحلة الكفاح الوطني قبل عام 1924 إلى أيديولوجيا باسم «الكمالية»، وكأن هذه الأيديولوجيا كانت قائمة آنذاك. فما نقصده ليس أيديولوجيا مستقرة في تلك المرحلة، بل شخصية مصطفى كمال باشا الذي نشأ ضابطاً في الدولة العثمانية، وقاد الكفاح الوطني، وأدّى دوراً تاريخياً في الدفاع المشترك عن الوطن.

أما حين نتحدث عن «الكمالوية»، فإننا نعني الفهم الأيديولوجي الذي بدأ يتطوّر بعد عام 1924، وتشكل بفعل الاختيارات السياسية والإدارية، واتّضحت مع الإصلاحات التي أُجريت، وتكوّنت أرضيته الفكرية قبل اعتماد اسم «كامال» عام 1935.

وبناءً على ذلك، فإننا لا نعتبر تغيير الاسم سبباً للتحوّل الأيديولوجي، بل تطوراً جاء بعد التغيّر السياسي والفكري الذي سبقه، وانسجم مع الهوية الجديدة. وبعبارة أخرى، وقعت أولاً تطورات جعلت استخدام اسم «كامال» ذا دلالة، ثم ظهر هذا الاسم في الاستعمال الرسمي عام 1935.

ووفقاً للسجلات التاريخية، ورد اسم مصطفى كمال باشا بصيغة «كمال» في سجل النفوس لعام 1934، في حين استُخدمت صيغة «كامال» في البيانات الرسمية المنشورة في فبراير/شباط 1935. وقد فسّرت صحف تلك المرحلة هذا التغيير بالقول إن كلمة «كامال» ذات أصل تركي، وإنها تحمل معنى «الجيش» و«القلعة».[3]

إن تغيير الاسم واقعة موثّقة من الناحية التاريخية. غير أنه لا يمكن تفسير جميع الأسباب الفكرية والسياسية لهذا التغيير بالاستناد إلى الاسم وحده. ولذلك، فإننا نتناول تغيير الاسم لا باعتباره دليلاً قاطعاً بمفرده على تحوّل أيديولوجي كامل، بل باعتباره إشارة تاريخية تستحق الدراسة والتمحيص.

كما أننا لا نزعم أن التمييز بين «الكمالية» و«الكمالوية» تصنيف مستقر ومعتمد لدى جميع المؤرخين. وإنما هو تمييز مفاهيمي مقصود نستخدمه لتوضيح الأطروحة الأساسية للمقالة.

وتكمن أهمية هذا التمييز في أن الاعتراف بالدور التاريخي الذي أدّاه مصطفى كمال باشا في الكفاح الوطني لا يستلزم تبنّي جميع الاختيارات السياسية والأيديولوجية التي ظهرت في المرحلة اللاحقة. وبالمثل، فإن انتقاد الممارسات الكمالوية لا يعني إنكار القيمة التاريخية للكفاح الوطني.

IV. توجّه الرئيس: احتمالان

إن المسألة التي نريد لفت الانتباه إليها أعمق وأبعد من تصنيف المجموعات الكمالية الثلاث.

فهل يفكّر الرئيس في عكس مسار التحوّل الأيديولوجي الذي تطوّر في السنوات اللاحقة، من خلال إعادة إبراز المكانة التاريخية لمصطفى كمال باشا في مرحلة الكفاح الوطني؟ أم أنه يريد تحويل الفهم الكمالوي من داخله، مستخدماً المنهج التدريجي الذي اتبعته الكمالوية في تحويل الفكر المعارض؟

الاحتمال الأول: العودة إلى الهوية التاريخية لمصطفى كمال باشا

وفقاً لهذا الاحتمال، قد يسعى الرئيس إلى إعادة تقييم مصطفى كمال باشا، لا من خلال هويته الكمالوية اللاحقة واختياراته الأيديولوجية، بل باعتباره باشا في الدولة العثمانية، وقائداً عسكرياً للكفاح الوطني، وإحدى الشخصيات البارزة في النضال من أجل الاستقلال في مواجهة الاحتلال.

وقد يتيح هذا التوجّه الفصل بين الإرث التاريخي لمصطفى كمال باشا في الكفاح الوطني وبين الاختيارات الأيديولوجية التي ظهرت في المرحلة اللاحقة. كما يمكن أن يوفّر أرضية تاريخية مشتركة لفئات واسعة تقرّ بدوره في الكفاح الوطني، لكنها لا تتبنّى جميع ممارسات المرحلة اللاحقة.

وما قد يكون مطروحاً هنا ليس إحياء الكمالوية من جديد، بل استعادة شخصية مصطفى كمال باشا التاريخية وإرث الكفاح الوطني، قبل تشكّل هويته الأيديولوجية اللاحقة.

الاحتمال الثاني: تحويل الفكر المعارض باستخدام منهجه نفسه

أما الاحتمال الثاني، فيعبّر عن توجّه مختلف يستحق التوقف عنده ودراسته بصورة مستقلة.

فلو طرح مصطفى كمال باشا إعلان الجمهورية والإصلاحات التي ستُنفّذ بعد ذلك بصورة صريحة في عامي 1919 أو 1920، فهل كان من الممكن أن يحظى بتأييد واسع في ظل ظروف الكفاح الوطني آنذاك؟ بل كان من المرجّح بقوة أن يعارض هذه الاختيارات عدد مهم من أقرب رفاقه. ذلك أن الهدف المشترك في تلك المرحلة كان إنهاء الاحتلال وإنقاذ استقلال الوطن. فلو أُعلنت جميع التغييرات السياسية والفكرية التي نُفّذت في السنوات اللاحقة صراحةً عند بداية الكفاح الوطني، فهل كان من الممكن أن تحظى بالقبول نفسه؟

إن هذا السؤال مهم لفهم المنهج السياسي لتلك المرحلة. ويتمثل هذا المنهج في تحقيق الوحدة أولاً حول أهداف مشتركة تحظى بقبول قطاعات واسعة من المجتمع، ثم تغيير الأرضية السياسية وقناعات المجتمع تدريجياً بعد ذلك. ومثل هذا الأسلوب يقتضي نقاشاً جاداً حول الكيفية التي أُنجز بها التحوّل السياسي.

ومن هذا المنظور، فهل نجح مصطفى كمال باشا في تحقيق توافق اجتماعي واسع من خلال عدم الإعلان صراحةً عن أهدافه السياسية واختياراته اللاحقة عند بداية الكفاح الوطني، ثم اتجه بعد ذلك إلى مسار مختلف؟ وإذا كان الأمر كذلك، فمن الممكن أيضاً تقديم تقييم يضعه في مقدمة أكبر المضلّلين السياسيين في التاريخ. وبطبيعة الحال، فهذا رأي حادّ ينبغي بحثه بصورة مستقلة في ضوء الأدلة التاريخية، ولا ينبغي عرضه باعتباره حكماً نهائياً محسومًا.

فهل يمكن أن يكون الرئيس اليوم يريد استخدام منهج مشابه، ولكن في الاتجاه المعاكس، من أجل تصفية الكمالوية؟ أي أن يبرز أولاً الهوية التاريخية لمصطفى كمال باشا التي تحظى بقبول واسع في المجتمع، وإرث الكفاح الوطني، ثم يستند إلى هذا الإرث لتقليص هيمنة الأيديولوجيا الكمالوية؟

إن مثل هذا الاحتمال يبيّن لنا أنه لا ينبغي قراءة توجّه الرئيس السياسي على أنه إحياء للكمالوية من جديد فحسب. غير أن صحة هذا التفسير لا يمكن التحقق منها من خلال الرموز أو التصريحات المنفردة، بل من خلال الاختيارات السياسية الملموسة التي ستظهر مع مرور الوقت.

V. استراتيجية الحزب الجديد: ماذا يعني تصغير الصورة؟

ينبغي أيضاً ألا ننظر إلى وضع صورة مصطفى كمال باشا في مساحة أصغر خلال مؤتمر الحزب الجديد بمعزل عن هذا النقاش.

فليس من الضروري أن يضع حزب سياسي مصطفى كمال باشا في مركز كل اجتماع، أو أن يعرّف هويته السياسية من خلاله، لمجرد أنه يعترف به شخصية تاريخية. وقد لا يعني تصغير الصورة إنكار الشخصية التاريخية، بل قد يعني إخراجها من دائرة الرمز السياسي الذي لا يجوز المساس به، ووضعها بين الشخصيات التاريخية التي يمكن تقييمها، أي جعلها شخصية تاريخية عادية من هذه الناحية.

ونرى أن تركيز الحزب الجديد على شخصية مصطفى كمال باشا التاريخية ودوره في الكفاح الوطني، بدلاً من الفهم الكمالوي، لا ينبغي اعتباره خياراً خاطئاً إذا نُفّذ وفق استراتيجية صحيحة. فالإقرار بالخدمات التاريخية لشخصية ما أمر، وتبنّي جميع اختياراتها السياسية والأيديولوجية في المرحلة اللاحقة أمر آخر.

ويمكن للحزب الجديد أن يطوّر خطاً سياسياً لا ينكر الدور التاريخي لمصطفى كمال باشا في الكفاح الوطني، وفي الوقت نفسه يقلّص هيمنة الأيديولوجيا الكمالوية. وبذلك يمكنه الابتعاد عن طرفين متقابلين: الرفض الكامل للشخصية التاريخية، والإبقاء على الحصانة الأيديولوجية التي أُحيطت بها.

ومن هذه الناحية، ينبغي أن ننظر إلى الإرث التاريخي الذي يُعرض، وإلى الفهم الأيديولوجي الذي يوجّه السياسة، أكثر من اهتمامنا بحجم الصور واللوحات.

VI. هل يستطيع الإرث التاريخي لما قبل عام 1924 أن يوحّد تركيا؟

إن سبب تركيزنا على مرحلة ما قبل عام 1924 ليس أننا نعتبر جميع قرارات تلك المرحلة وممارساتها كاملة أو غير قابلة للنقاش. وإنما تتمثل المسألة الأساسية في الظروف التي جرى فيها الكفاح الوطني، وفي الإرادة الوطنية المشتركة التي تشكّلت حول ذلك الكفاح.

إن الدفاع عن استقلال الوطن في مواجهة الاحتلال، والحفاظ على وجود الأمة واستقلالها، وجمع مختلف الأفكار والفئات في نضال مشترك، من أبرز القيم المشتركة في تلك المرحلة. كما كان لتضحيات أبناء الأناضول، وحساسياتهم الدينية، ورصيدهم التاريخي، وحبهم للوطن، مكانة مهمة في ذلك الكفاح.

ومع ذلك، ينبغي ألا نتعامل مع عام 1924 باعتباره حداً فاصلاً حاسماً وقعت عنده جميع التغييرات دفعة واحدة. فقد أُعلنت الجمهورية في 29 أكتوبر/تشرين الأول 1923، بموجب تعديل أُدخل على قانون النظام الأساسي. وقد تضمّن التعديل نفسه أيضاً حكماً ينص على أن دين الدولة هو الإسلام.[4]

وفي 3 مارس/آذار 1924، أُلغيت الخلافة وقُبل قانون توحيد التعليم، الأمر الذي أحدث تغييرات مهمة في حياة الدولة والتعليم. ومع ذلك، فقد احتفظت المادة الثانية من قانون النظام الأساسي الجديد، الذي أُقرّ في 20 أبريل/نيسان 1924، بالحكم القائل إن دين الدولة هو الإسلام. ثم حُذف هذا الحكم من الدستور في 10 أبريل/نيسان 1928، وأُضيف مبدأ العلمانية إلى الدستور في 5 فبراير/شباط 1937.[5][6]

يتيح لنا هذا التسلسل الزمني اعتبار عام 1924 محطة مفصلية مهمة، لكنه لا يسمح لنا بربط جميع التغييرات بتاريخ واحد. إذ ينبغي تناول التطورات التاريخية وفق مسارها الفعلي.

إن ما ندافع عنه هنا ليس التبنّي الحرفي لجميع القرارات والممارسات التي سبقت عام 1924، بل استعادة القيم المشتركة للكفاح الوطني، مثل الاستقلال والإرادة الوطنية والدفاع المشترك عن الوطن.

فإذا استطاعت تركيا أن تؤسس أرضية جديدة للوحدة انطلاقاً من هذا الإرث المشترك، فقد يصبح من الممكن جمع الفئات السياسية والفكرية المختلفة حول الوطن نفسه. ولا يمكن بناء مثل هذه الوحدة بتجاهل جميع الخلافات الماضية، بل بإبراز القواسم المشتركة وتقييم المسائل الخلافية بإنصاف.

الخاتمة: الشخصية التاريخية أم الإرث الأيديولوجي؟

لقد أتاح تقييم الأستاذ أيمن إردملي فرصة لإعادة النقاش حول الاتجاهات الكمالية في تركيا. غير أن السير بهذا النقاش على نحو سليم يقتضي أولاً التمييز بين المجموعات الكمالية الثلاث: أنصار الكمالية ذوو التوجّه اليساري المعادي للإسلام، وأنصار الكمالية العلمانيون الذين لا يعادون الإسلام، وأنصار الكمالية القوميون المحافظون.

وينبغي بوجه خاص ألا نغفل أن المجموعة الثالثة تجد صدى لها أيضاً في قواعد حزبي العدالة والتنمية والحركة القومية. فالتوجّه الذي استنكره الأستاذ أيمن داخل حزب العدالة والتنمية يرتبط جزء مهم منه بهذا الشكل من الولاء المحافظ. غير أن وضع هذه الفئة في كفّة واحدة مع التيار الكمالي المعادي للإسلام، الظاهر في أوساط «أودا تي في» وحزب الشعب الجمهوري، يعني تجاهل الفارق الجوهري بينهما.

أما المسألة التي نلفت إليها الانتباه أساساً، فهي الاحتمالان المتعلقان بتوجّه الرئيس: إما عكس مسار التحوّل الأيديولوجي اللاحق من خلال إبراز الهوية التاريخية لمصطفى كمال باشا في مرحلة الكفاح الوطني، وإما تصفية الفكر المعارض باستخدام منهج التحويل التدريجي الذي اتبعته الكمالوية في مرحلتها التاريخية.

قد يتيح الاحتمال الأول إعادة إبراز قيم الاستقلال والوحدة الوطنية والدفاع المشترك عن الوطن، وهي القيم التي قام عليها الكفاح الوطني. أما الاحتمال الثاني، فقد يكون هدفه تقليص هيمنة الأيديولوجيا الكمالوية على المجتمع من خلال منهج يشبه المنهج التاريخي الذي اتبعته هي نفسها. وكلا الاحتمالين لا يزال في الوقت الحاضر مجرد تفسير، ولا يمكن معرفة أيهما أقرب إلى الحقيقة إلا من خلال الاختيارات والممارسات السياسية الملموسة.

كما ينبغي تقييم إبراز الحزب الجديد للشخصية التاريخية لمصطفى كمال باشا ودوره في الكفاح الوطني، بدلاً من الفهم الكمالوي، ضمن هذا الإطار. إن إخراج شخصية تاريخية من دائرة الحصانة الأيديولوجية، وتصغير صورتها وإبعادها عن مركز السياسة، من دون إنكارها، ليس خياراً خاطئاً. فالأمر الأهم هو تقييم الحقائق التاريخية بعيداً عن الحكايات والأساطير، وعدم وضع أي شخصية فوق الإرادة المشتركة للأمة.

ولنتذكّر: إن الإقرار بالدور التاريخي الذي أدّاه مصطفى كمال باشا في الكفاح الوطني لا يعني تبنّي جميع اختيارات الأيديولوجيا الكمالوية. كما أن انتقاد الكمالوية لا يعني رفض الإرث التاريخي للكفاح الوطني.

إن ما تحتاج إليه تركيا هو تقييم الشخصيات والمراحل التاريخية من دون الخلط بينها، والعمل على تأسيس أرضية جديدة للوحدة، من غير تحويل القيم المشتركة إلى موضوع للاستغلال السياسي.

فالمسألة الحقيقية ليست في حجم الصور، بل في تحديد الإرث التاريخي الذي يُراد إحياؤه، والأيديولوجيا التي يُراد إنهاؤها، والمنهج الذي سيُعتمد لتحقيق هذا التحوّل.

إعداد: أحمد ضياء إبراهيم أوغلو
19 نوفمبر/تشرين الثاني 2026 – أُوسكُودار

الهوامش والمصادر
[1] المركز الإخباري لموقع «أودا تي في»، خبر بشأن ترتيب المنصة في مؤتمر تأسيس الحزب الجديد، وشعار «تركيا تتجدّد»، والعلم التركي وموقع صورة مصطفى كمال باشا، 16 نوفمبر/تشرين الثاني 2026.
https://www.odatv.com/guncel/yeni-parti-kurultayinda-ataturk-ve-turk-bayragi-ayrintisi-kucuk-kaldi
[2] أيمن إردملي، «بينما تنهض الكمالية الخضراء داخل حزب العدالة والتنمية، هل يصغّر الحزب الجديد صورة أتاتورك؟»، «مرآة خبر»، 17 نوفمبر/تشرين الثاني 2026. يُنظر إلى تقييم الكاتب لخبر «أودا تي في» ووصفه تياراً بـ«الكمالية الخضراء»:
https://www.mirathaber.com/ak-partide-yesil-kemalizm-hortlarken-yeni-parti-ataturku-kucultuyor-mu/
[3] صحيفة «أقشام»، خبر بتاريخ 5 فبراير/شباط 1935. وقد نقل الخبر، استناداً إلى بيان لوكالة الأناضول، التفسير الذي قُدّم لصيغة كتابة اسم «كامال». وينظر أيضاً:
Enis Dinç, Atatürk on Screen: Documentary Film and the Making of a Leader, 2020.
[4] رئاسة الأرشيفات الحكومية في الجمهورية التركية، معرض الكفاح الوطني في الذكرى السابعة والتسعين لإعلان الجمهورية: السيادة للأمة، أنقرة، 2020، «وثيقة إعلان الجمهورية». ويتضمن هذا المصدر النص الرسمي للتعديل الدستوري الصادر في 29 أكتوبر/تشرين الأول 1923، والحكم المتعلق بكون الإسلام دين الدولة.
[5] الجمعية الوطنية الكبرى التركية، النصوص الدستورية التركية من العهد العثماني إلى يومنا هذا، أنقرة، مطبعة الجمعية الوطنية الكبرى التركية، 2023. يُنظر إلى النصوص القانونية ذات الصلة بالمادة الثانية من قانون النظام الأساسي لعام 1924، والتعديل رقم 1222 الصادر في 10 أبريل/نيسان 1928، والتعديل رقم 3115 الصادر في 5 فبراير/شباط 1937. وينظر أيضاً إلى صفحة الجمعية الوطنية الكبرى التركية بعنوان «معلومات عامة عن قانون النظام الأساسي لعام 1924».
[6] وزارة التربية الوطنية، المعلومات التسلسلية المتعلقة بحياة مصطفى كمال باشا والتطورات التي شهدتها الفترة 1923-1924. يُنظر إلى التسلسل التاريخي لإعلان الجمهورية، والقوانين الصادرة في 3 مارس/آذار 1924، وقانون النظام الأساسي الصادر في 20 أبريل/نيسان 1924.