M. Kamâl Paşa’yı Niçin ve Kimden Korumaya Çalışıyoruz?

Korunmaya muhtaç olmayan bir şahsiyeti kanunla korumanın anlamı nedir?

Aydın Ünal Bey’in zikrettikleri ve değinmedikleri

Giriş

Aydın Ünal Bey’in, Yeni Şafak Gazetesi’nde 11 Kasım’da “Bir İstismar Aracı Olarak Atatürk” başlığıyla yayımlanan makalesi ile Akit Gazetesi Koordinatörü ve Akit TV yorumcusu Muharrem Çoşkun Bey’in “10 Kasım’da Yaşanan İlkellikler” başlıklı konuşması, bu yazının hazırlanmasına vesile olmuştur.

Aydın Ünal Bey’in zikredilen yazısı: 👇https://www.aynamayansiyanlar.com/secilmis-tavsiyeler/yenisafak-gazetesinin-yayindan-kaldirdigi-bir-10-kasim-yazisi/

Muharrem Çoşkun Bey’in Akit TV’deki değerlendirmesi: 👇
https://youtu.be/c1Me0CR8dzA

Yeni Şafak gazetesi yazarı Aydın Ünal Bey, 11 Kasım 2025 tarihinde yayımlanan “Bir İstismar Aracı Olarak Atatürk” başlıklı yazısında, Türkiye’de uzun zamandır serbestçe ve hakkaniyetle tartışılması gereken bir mes’eleyi yeniden gündeme taşımıştır.[1]

Ünal, yazısına, M. Kamâl Paşa’yı insanüstü bir şahsiyet gibi gösteren aşırı övgülerle onu ölçüsüz biçimde yeren yaklaşımların dışında, 5816 sayılı Kanun’un sınırlarını da gözeten tarihî bir değerlendirme yapmanın mümkün olup olmadığını sorgulayarak başlamaktadır.

Yazısında öncelikle M. Kamâl Paşa’nın askerî hayatını kendi devrindeki Osmanlı subaylarıyla mukayese etmekte; Çanakkale dışındaki askerî başarılarının sınırlı olduğunu ileri sürmekte ve Millî Mücadele’nin tek bir şahsın değil, milletin ve farklı kumandanların ortak gayretinin neticesi olduğunu vurgulamaktadır. Ardından onun bir mütefekkirden ziyade başarılı bir siyasetçi olduğunu, fikirlerinin kendisinden sonra kalıcı bir tesir meydana getirmediğini savunmaktadır.

Ünal’ın yazısının ikinci kısmında ise M. Kamâl Paşa’nın vefatından sonra adının siyasî maksatlarla kullanılmasına dikkat çekilmektedir. İsmet İnönü döneminde onun resmî imajının geri plana itilmesini, 1950 sonrasında Celâl Bayar ve Adnan Menderes dönemlerinde ise yeniden siyasî meşruiyet vasıtası hâline getirilmesini bu istismar sürecinin farklı safhaları olarak değerlendirmektedir. Ayrıca M. Kamâl Paşa’nın adı etrafında oluşturulan kültün, Batılı hayat tarzını ve laiklik anlayışını korumak isteyen çevrelerce bir meşrulaştırma vasıtası olarak kullanıldığını ileri sürmektedir. Yazısının sonunda da tarihî şahsiyetlerin kanunlarla dokunulmaz hâle getirilmesi yerine, onların tarih içindeki yerlerinin serbestçe konuşulabilmesini savunmaktadır.[1]

Aydın Ünal Bey’in bu tespitleri, üzerinde durulmayı hak eden önemli başlıklar ihtiva etmektedir. Bununla birlikte, yazıda ileri sürülen bazı askerî ve tarihî iddiaların ayrıca belge ve kronoloji bakımından incelenmesi; bazı hususların ise daha geniş bir çerçevede ele alınması gerektiği kanaatindeyiz. Nitekim M. Kamâl Paşa’nın 1917 yılında 7. Ordu’dan ayrılışını Kudüs’ün işgaliyle ilişkilendiren değerlendirmede tarih sıralamasının düzeltilmesi gerekmektedir. 7. Ordu’dan ayrılışı 6 Ekim 1917’de gerçekleşmiş, Kudüs ise 9 Aralık 1917’de İngilizlerin eline geçmiştir. Dolayısıyla onun Kudüs’ün işgali üzerine ordudan ayrıldığı söylenemez. Bununla birlikte, bu ayrılışın askerî ve siyasî şartları ayrıca değerlendirilmelidir.[2]

Bizim burada üzerinde durmak istediğimiz mesele, Aydın Ünal Bey’in yazısındaki her hükmü aynen benimsemek veya reddetmek değildir. Asıl maksadımız, onun açtığı tartışmayı daha geniş bir tarihî ve İslâmî çerçevede sürdürmek; yazıda zikredilen hususların yanında, yeterince üzerinde durulmayan meseleleri de gündeme getirmektir.

Çünkü M. Kamâl Paşa’nın askerî hizmetleri, siyasî tercihleri, dinî ve içtimâî hayata dair icraatları, ilmî görüşleri ve vefatından sonra adına oluşturulan dokunulmazlık anlayışı birbirinden ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Burada cevaplandırılması gereken asıl soru şudur: Bir tarihî şahsiyetin askerî hizmetleri, siyasî tercihleri, dinî ve içtimâî hayata dair icraatları, ilmî görüşleri ve milletin hafızasında bıraktığı izler niçin serbestçe değerlendirilemesin? Bir insanı hakaret ve iftiradan korumak başka, onun tarihî icraatlarını tenkitten muaf tutmak başkadır. Bu iki hususu birbirine karıştırmak, hakikatin araştırılmasını güçleştirir.

Bizim maksadımız M. Kamâl Paşa’ya hakaret etmek, şahsına yönelik kin ve husumeti körüklemek yahut tarihî vakıaları bugünün ölçülerine göre çarpıtmak değildir. Maksadımız, onun hayatını ve icraatlarını kendi devrinin şartları, Osmanlı Cihan Devleti’nin mirası, İslâmî ölçüler ve tarihî belgeler ışığında değerlendirmektir.

Bir Müslüman, hilâfetin kaldırılmasını, medreselerin kapatılmasını, dinî hayatın devlet eliyle dar bir alana sıkıştırılmasını, harf değişikliğiyle asırlık yazılı mirasla irtibatın zayıflatılıp koparılmasını ve dinî kisve ile hayat tarzına müdahaleleri ağır bir medeniyet kaybı olarak görür. Bu değerlendirmeyi dile getirmek, tek başına hakaret değildir. Aynı şekilde, bu icraatların arkasındaki niyet ve maksat hakkında hüküm verirken de belgeye, şahitliğe ve tarihî bağlama dayanmak gerekir.

Bu sebeple meseleye ne peşin bir övgü ne de peşin bir yergiyle yaklaşacağız. Şahsı, icraatı, dönemin şartlarını ve sonradan oluşturulan resmî imajı birbirinden ayıracağız. Çünkü tarihî hakikat, herhangi bir şahsı yüceltmek veya mahkûm etmek için değil, geçmişten ibret almak için araştırılır.

I. 5816 sayılı kanun: Hakaretin önlenmesi mi, tarihî tenkidin caydırılması mı?

25 Temmuz 1951’de kabul edilen ve 31 Temmuz 1951 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 5816 sayılı Kanun, M. Kamâl Paşa’nın hatırasına alenen hakaret ve sövmeyi; onu temsil eden heykel, büst ve anıtlarla kabrine yönelik tahrip fiillerini cezalandırmaktadır. Kanunun lafzı, tarihî şahsiyetlerin hayatını ve icraatlarını ilmî usullerle incelemeyi doğrudan yasaklamamaktadır.[3]

Bu ayrımı açıkça ortaya koymak gerekir. Herhangi bir insanın hatırasına hakaret edilmesini önlemek başka, o insanın tarihî karar ve icraatlarını tenkitten muaf tutmak başkadır. Birincisi, şahsiyet haklarının ve kamu düzeninin korunması çerçevesinde tartışılabilir. İkincisi ise tarih araştırmasını ve ifade hürriyetini daraltan bir anlayışa dönüşebilir.

Bir devletin kurucusu, kumandanı veya herhangi bir tarihî şahsiyet, yaptığı hizmetler sebebiyle takdir edilebilir. Ancak bu takdir, onun bütün kararlarının doğru kabul edilmesini gerektirmez. Tarihte hiçbir şahıs, hiçbir makam ve hiçbir icraat tenkitten müstağni değildir.

5816 sayılı Kanun’un varlığı tek başına her tarihî tenkidin yasaklandığı anlamına gelmez. Bununla birlikte, kanunun uygulama biçimi, geniş yorumlanması veya kişiler üzerinde meydana getirdiği korku sebebiyle tarihî tartışmaları daraltması ihtimali ayrıca değerlendirilmelidir.

Burada temel ölçü şudur: Hakaret, sövme, iftira ve tehdit hukuk düzeninin konusu olabilir; fakat tarihî belgeye dayanan tenkit, sırf bir şahsiyetin hatırasına dokunduğu gerekçesiyle suç gibi gösterilmemelidir.

Bir milletin geçmişini konuşabilmesi, kendi tarihine düşmanlık değil, tarihine karşı mes’uliyet duymasıdır.

II. M. Kamâl Paşa’nın askerî şahsiyeti ve tarihî ölçü meselesi

M. Kamâl Paşa’nın askerî hayatını değerlendirirken iki uç yaklaşımdan uzak durmak gerekir. Onu bütün askerî başarıların tek sahibi gibi göstermek de askerî hizmetlerini bütünüyle yok saymak da tarihî hakkaniyetle bağdaşmaz.

Çanakkale cephesinde üstlendiği vazife ve Anafartalar’daki askerî başarısı tarihî bir vakıadır. Aynı şekilde, Birinci Dünya Savaşı’nın farklı cephelerindeki görevleri, komuta ettiği birliklerin durumu ve üst komuta kademesiyle yaşadığı ihtilaflar da birlikte incelenmelidir.

Aydın Ünal Bey’in M. Kamâl Paşa’nın askerî safahatını döneminin diğer Osmanlı subaylarıyla mukayese ederek sınırlı bulması, tartışmaya açık bir hükümdür. Böyle bir hükmün sağlam biçimde ortaya konulabilmesi için yalnızca görev listesini sıralamak yetmez. Aynı dönemdeki kumandanların görevleri, cephe şartları, ellerindeki kuvvetler, üstlendikleri sorumluluklar ve elde ettikleri neticeler de mukayeseye dâhil edilmelidir.

1917’de 7. Ordu Komutanlığına getirilen M. Kamâl Paşa, General Falkenhayn ile askerî harekât ve cephe idaresi hususunda anlaşmazlığa düşmüş, 6 Ekim 1917’de görevinden ayrılmıştır. Ardından İstanbul’a dönmüş, 15 Aralık 1917’de Veliaht Vahdeddin’in maiyetinde Almanya seyahatine katılmış; daha sonra böbrek rahatsızlığı sebebiyle Viyana ve Karlsbad’da tedavi görmüştür. 1918 Ağustosunda yeniden 7. Ordu Komutanlığına getirilmiş, İngiliz taarruzu karşısında birliklerin Halep’in kuzeyine düzenli biçimde çekilmesinde rol oynamıştır.[2]

Bu bilgiler, onun 1917’de Kudüs’ün işgalinden sonra ordusunu terk ettiği iddiasını geçersiz kılar mı bilmem, ancak 1917’deki görevden ayrılışının askerî sorumluluk bakımından nasıl değerlendirilmesi gerektiği ayrı bir mes’eledir. Bir tarihî hüküm, doğru kronolojiye dayanmalıdır.

Millî Mücadele’ye gelince…

Bu mücadele, tek bir kişinin şahsî gayretiyle kazanılmış değildir. Cephede savaşan askerlerin, kumandanların, Anadolu halkının, kadınların, yaşlıların, gençlerin, cephe gerisinde çalışanların ve maddî imkânlarını seferber eden milletin ortak gayretinin neticesidir.

M. Kamâl Paşa’nın bu mücadeledeki liderlik ve sevk-idare rolünü teslim etmek, diğer kumandanların ve milletin fedakârlıklarını görmezden gelmeyi gerektirmez. Kâzım Karabekir, Ali Fuat Cebesoy, İsmet İnönü, Fevzi Çakmak, Refet Bele ve daha nice kumandanın hizmetleri de kendi şartları içinde değerlendirilmelidir.

Millî Mücadele’yi bir şahsın şahsî destanına dönüştürmek, milletin fedakârlığını gölgede bırakır. Onu tek bir şahsın iradesinden ibaret görmemek ise o şahsın tarihî rolünü inkâr etmek değildir.

III. İslâmî ölçülerle temel icraatların değerlendirilmesi

M. Kamâl Paşa’nın tarihî mirasını değerlendirirken üzerinde en fazla durulması gereken hususlardan biri, dinî hayat ve İslâm medeniyetinin müesseseleriyle ilgili icraatlardır.

Bu mes’eleyi şahsî niyetlere dair kesin hükümler vermeden, kanunlar, kararlar ve bunların neticeleri üzerinden ele almak gerekir.

  1. Hilâfetin kaldırılması

3 Mart 1924 tarihli ve 431 sayılı Kanun ile hilâfet kaldırılmış, Osmanlı hanedanının Türkiye Cumhuriyeti sınırları dışına çıkarılmasına dair düzenleme de aynı gün kabul edilmiştir. Bu karar, yalnızca bir makamın kaldırılması değil, asırlar boyunca İslâm dünyasının siyasî ve dinî hafızasında yer tutmuş bir müessesenin sona erdirilmesidir.[4]

Hilâfet mes’elesi, İslâm tarihinde farklı hukukî ve siyasî yorumlara konu olmuştur. Bununla birlikte, Müslümanların birlik ve dayanışmasını temsil eden bir makam olarak taşıdığı tarihî anlam da inkâr edilemez.

Hilâfetin kaldırılmasının hangi şartlarda, hangi müzakereler neticesinde ve hangi siyasî tercihlerle gerçekleştiği araştırılmalıdır. Bu kararın İslâm dünyasında meydana getirdiği tesirler de yalnızca Türkiye’nin iç siyasetiyle sınırlı görülmemelidir.

Bir Müslüman, hilâfetin kaldırılmasını İslâm ümmetinin ortak hafızası ve siyasî birliği bakımından ağır bir kayıp olarak değerlendirebilir. Bu değerlendirme, tarihî bir kararın dinî ve medenî neticelerine dair bir hükümdür. Kararı alan şahısların kalplerindeki niyetleri bildiğimiz iddiası değildir.

  1. Medreselerin kapatılması ve din eğitiminin idare altına alınması

3 Mart 1924 tarihli ve 430 sayılı Tevhid-i Tedrisat Kanunu, ülkedeki bütün eğitim müesseselerini Maarif Vekâleti’ne bağlamıştır. Kanunun dördüncü maddesinde yüksek din uzmanları yetiştirmek üzere İlahiyat Fakültesi kurulması ve imamlık-hatiplik gibi dinî hizmetleri görecek görevliler için mektepler açılması öngörülmüştür.

Ancak kanunun kabulünü takip eden günlerde medreselerin kapatılması yönünde ayrıca idarî kararlar alınmış; 11 Mart 1924 tarihli emirle vilayet, kaza ve köylerdeki ilmiye medreselerinin kapatıldığı belirtilmiştir. Maarif Vekili Vasıf Bey’in 13 Mart 1924 tarihli beyanatında bu medreselerin sayısını 479 olarak verdiği görülmektedir. Dolayısıyla medreselerin kapatılmasını doğrudan Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nun açık hükmü gibi göstermek doğru olur mu bilmem ama kanun ile onun ardından gelen idarî uygulamaları birbirinden ayırmak gerekir.[5]

Burada asıl üzerinde durulması gereken husus, asırlardır dinî ilimlerin öğretildiği medrese geleneğinin tasfiyesi ve din eğitiminin devlet idaresinin tekeline alınmasıdır.

Elbette medreselerin de yenilenmeye, programlarının geliştirilmesine, eğitim usullerinin gözden geçirilmesine ihtiyacı vardı. Ancak ıslah edilmesi gereken bir müesseseyi bütünüyle ortadan kaldırmak, onun ilmî birikimini ve yetiştirdiği insan kaynağını da ortadan kaldırma tehlikesini beraberinde getirir.

İslâm ilim geleneğinin devamı, yalnızca birkaç din dersi veya sınırlı sayıda din görevlisi yetiştirmekle sağlanamaz. Tefsir, hadis, fıkıh, usul, kelâm, Arap dili ve diğer temel ilimlerin birbirini tamamlayan bir eğitim anlayışı içinde öğretilmesi gerekir.

  1. Tekke ve zaviyelerin kapatılması

30 Kasım 1925 tarihli ve 677 sayılı Kanun ile tekke ve zaviyeler kapatılmış; tarikatlara ait bazı unvan ve kıyafetlerin kullanılması da yasaklanmıştır.[6]

Tarih boyunca tekke ve zaviyeler arasında ilmî, ahlâkî ve içtimâî hizmetler görenler bulunduğu gibi, dinin özüne aykırı uygulamalara yönelenler de olmuştur. Bu sebeple bütün tekke ve zaviyeleri aynı hükümle değerlendirmek doğru değildir.

İslâm’ın temel ölçülerine aykırı hurafelerin, istismarların ve din adına ortaya atılan bâtıl uygulamaların tenkit edilmesi elbette gereklidir. Ancak yanlış uygulamaların varlığı, tasavvuf geleneğinin ve bu gelenek içinde hizmet veren bütün müesseselerin ortadan kaldırılmasını haklı kılmaz.

Islah ile tasfiye aynı şey değildir. Bir müessesede bozulma varsa, öncelikle o bozulmanın giderilmesi ve sahih ilimle irtibatının güçlendirilmesi düşünülmelidir.

  1. Dinî hayat, Kur’an öğretimi ve ezan meselesi

Dinî hayatın devlet eliyle yeniden düzenlenmesi, yalnızca medreselerin ve tekkelerin kapatılmasıyla sınırlı kalmamıştır. Kur’an öğretimi, dinî yayınlar, din görevlilerinin yetiştirilmesi ve ibadet hayatına ilişkin uygulamalar da bu dönemin tartışmalı başlıkları arasındadır.

Arapça ezanın Türkçe okunması uygulaması 1932 yılında başlatılmış, 1933 başlarında yayımlanan emirle ülke çapında yaygınlaştırılmıştır. 2 Haziran 1941 tarihli ve 4055 sayılı Kanun’la Türk Ceza Kanunu’nun 526. maddesine eklenen hükümle Arapça ezan okuyanlara cezaî yaptırım getirilmiş; söz konusu kanun, 6 Haziran 1941 tarihli ve 4827 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Bu yaptırım, 16 Haziran 1950 tarihli ve 5665 sayılı Kanun’la kaldırılmıştır.[7]

Bu kronolojiyi doğru vermek önemlidir. Arapça ezanın yerine Türkçe okunması uygulamasının 1932’de başlatılması ile 1941’de ceza hükmü hâline getirilmesi birbirinden farklı safhalardır.

Ezan, yalnızca namaz vaktini bildiren bir çağrı değildir; İslâm’ın tevhid esasını ve Müslümanların ortak ibadet dilini temsil eder. Bu sebeple ezanın aslî lafızlarıyla okunmasının engellenmesi, Müslümanların dinî hayatına yönelik ağır bir müdahale olarak değerlendirilmiştir.

Bir ibadetin diline devlet eliyle müdahale edilmesi, din ve vicdan hürriyeti bakımından ciddi bir mes’eledir. Bu uygulamaların tarihî ve hukukî sorumluluğu, ilgili kararları alan makamlar ve dönemin idare anlayışı üzerinden incelenmelidir.

  1. Kılık kıyafet düzenlemeleri ve İskilipli Âtıf Efendi’nin idamı

Şapka İktisası Hakkında Kanun 25 Kasım 1925’te kabul edilmiştir.[8] Bu düzenleme ve ardından gelen uygulamalar, dinî kisve ve kıyafet mes’elesini ülkenin en tartışmalı konularından biri hâline getirmiştir.

İskilipli Mehmed Âtıf Efendi’nin 1926’da idam edilmesi de bu dönemin üzerinde dikkatle durulması gereken hadiselerindendir.

Âtıf Efendi, 1924 yılında, Şapka Kanunu henüz çıkarılmadan önce, Frenk Mukallitliği ve Şapka adlı risalesini yayımlamıştı. Risalenin Maarif Vekâleti ruhsatıyla basıldığı, daha sonra kendisinin tutuklandığı ve Ankara İstiklâl Mahkemesinde yargılandığı TDV İslâm Ansiklopedisi’nde ayrıntılı biçimde anlatılmaktadır. İlk yargılamasında beraat etmesine rağmen serbest bırakılmamış, daha sonra yeniden tutuklanarak yargılanmış ve 4 Şubat 1926’da idam edilmiştir.[9]

Bu hadise hakkında konuşurken yargılamanın bütün safhalarını, mahkemenin ileri sürdüğü gerekçeleri ve Âtıf Efendi’ye yöneltilen diğer isnatları da dikkate almak gerekir. Nitekim mahkeme kararında risalenin dağıtılması ve bazı isyan hadiseleriyle irtibatlandırılması gibi iddialar da yer almıştır. Bununla birlikte, bir eserin ilgili kanundan önce yayımlanmış olması ve yazarının daha sonra idam edilmesi, hukukî ve vicdanî bakımdan ciddi sorular doğurmaktadır.

Bir kimsenin kıyafet hakkındaki dinî veya fikrî görüşünü açıklaması, tek başına ölüm cezasını gerektiren bir fiil olarak görülemez. İsyana teşvik veya başka ağır suçlamalar ileri sürülüyorsa, bunların da açık ve güvenilir delillerle ispat edilmesi gerekir.

  1. Harf değişikliği ve tarihî hafızayla irtibat

1 Kasım 1928 tarihli ve 1353 sayılı Kanun’la alfabe ve harf değişikliği yapılmış, Türkçe yazımda Latin esaslı yeni harfler kullanılmaya başlanmıştır.[10]

Yeni harflerin öğretimi, okuryazarlığın yaygınlaştırılması ve eğitimde yeni bir dönem açılması gibi gerekçelerle savunulmuştur. Ancak bu değişikliğin asırlardır kullanılan Osmanlı Türkçesiyle yazılmış kitaplara, arşivlere, mezar taşlarına, vakfiye ve mahkeme kayıtlarına erişim bakımından meydana getirdiği kopuş da göz ardı edilemez.

Bir milletin geçmişi yalnızca sözlü hatıralardan ibaret değildir. Kütüphaneler, arşivler, vakfiyeler, mahkeme sicilleri, kitabeler ve binlerce yazma eser, o milletin hafızasını meydana getirir.

Harf değişikliğiyle birlikte yeni nesillerin eski yazılı mirasa doğrudan erişimi zorlaşmış; bu mirası okuyup anlayabilecek insanların yetişmesi ayrı bir ihtisas alanına dönüşmüştür.

Burada mesele yeni harflerin öğrenilmesine karşı çıkmak değildir. Asıl mes’ele, yeni harflerin kabulüyle birlikte eski yazının ve o yazıyla meydana getirilmiş büyük bir ilmî ve edebî birikimin geniş halk kitleleri için erişilmesi güç bir hâle gelmesidir.

Bir millet, yeni bir yazı sistemini öğrenebilir; fakat bunun bedeli kendi tarihî hafızasıyla irtibatını kaybetmek olmamalıdır. Yeni nesiller hem bugünün yazısını hem de geçmişin yazılı mirasını okuyabilecek şekilde yetiştirilmelidir.

IV. Fikrî tercihler ve ilmî otorite meselesi

M. Kamâl Paşa’nın fikrî mirasını değerlendirirken üzerinde durulması gereken başlıklardan biri de dil ve tarih alanında desteklenen bazı nazariyelerdir.

1930’lu yıllarda gündeme gelen Güneş-Dil teorisi, Türkçenin ve diğer dillerin kökenine dair geniş iddialar ileri sürmüştür. Teorinin oluşumunda Viyanalı Hermann F. Kvergiç’in La Psychologie de Quelques Éléments des Langues Turques adlı çalışmasının etkili olduğu, Atatürk Ansiklopedisi’nde de belirtilmektedir. Teoriye göre güneş, insanlığın dil ve düşünce dünyasının başlangıcında temel bir yere sahipti; Türkçe de diğer dillerin kökenini açıklayan bir ana kaynak olarak kabul ediliyordu.[11]

Ancak bu görüş, dil biliminin sağlam ve kabul görmüş ölçüleriyle ispatlanamamış, zaman içinde terk edilmiştir.

Burada iki ayrı mes’eleyi birbirinden ayırmak gerekir. Birincisi, Türk dilinin tarihî köklerini araştırmak ve Türkçenin zenginliğini ortaya koymak meşru ve kıymetli bir ilmî gayrettir. İkincisi ise bütün dillerin Türkçeden türediği gibi geniş bir iddianın yeterli delil olmadan benimsenmesidir.

Bir devlet başkanının veya siyasî liderin bir nazariyeyi desteklemesi, o nazariyeyi ilmî hakikate dönüştürmez. İlimde ölçü, makam ve nüfuz değil; delil, yöntem ve ispat gücüdür.

M. Kamâl Paşa’nın dil ve tarih alanındaki ilgisi, bu konulara verdiği önem bakımından incelenebilir. Ancak onun desteklediği her fikrin ilmî bakımdan doğru kabul edilmesi mümkün değildir.

Aynı şekilde, bir nazariyenin yanlış çıkması da kişinin bütün fikrî kabiliyetini veya hayatındaki her tercihi geçersiz kılmaz. İlmî tenkit, şahsı bütünüyle mahkûm etme vasıtası değildir.

Asıl üzerinde durulması gereken husus, ilmî araştırmanın siyasî iradeye tâbi kılınmaması ve devlet nüfuzunun ilmî hakikatin yerine geçirilmemesidir.

V. Tek parti idaresi, muhalefet ve devlet otoritesinin kullanılması

Cumhuriyet’in ilk yıllarında ülkenin karşı karşıya bulunduğu güvenlik meseleleri, isyanlar, dış tehditler ve idarî güçlükler inkâr edilemez. Yeni bir devletin kurulması, savaşlardan çıkmış bir milletin yeniden teşkilatlanması ve ülkenin bütünlüğünün korunması ciddi mes’uliyetler gerektiriyordu.

Ancak güvenlik ihtiyacı, her türlü siyasî tasarrufu kendiliğinden meşru hâle getirmez. Devlet otoritesinin kullanılması da adalet, ölçülülük ve hukuk ilkeleriyle sınırlı olmalıdır.

1925’te çıkarılan Takrir-i Sükûn Kanunu, hükümete kamu düzenini sağlamak gerekçesiyle geniş yetkiler vermiştir.[12] Bu dönemde Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kapatılmış, siyasî muhalefet önemli ölçüde sınırlandırılmıştır. Daha sonra Serbest Cumhuriyet Fırkası da kısa ömürlü olmuş ve kendisini feshetmiştir.

İstiklâl Mahkemeleri, Millî Mücadele sırasında ve Cumhuriyet’in ilk yıllarında olağanüstü şartlarda görev yapmış özel mahkemelerdi. Bu mahkemelerin kuruluş gerekçeleri ve karşı karşıya bulundukları güvenlik tehditleri tarihî bağlam içinde incelenmelidir. Bununla birlikte, verdikleri kararlar, yargılama usulleri ve muhaliflere yönelik uygulamaları da hukuk ve adalet ölçüleri bakımından tenkit edilebilir.[13]

Özellikle İzmir Suikastı davasında, suikast teşebbüsüyle doğrudan ilgisi bulunduğu ispatlanamayan bazı eski kumandanların ve siyasî muhaliflerin de yargılanma sürecine dâhil edilmesi, dönemin hukuk anlayışı bakımından tartışılmalıdır.

Bir devletin güvenliğini sağlamak elbette vazifesidir. Fakat güvenlik gerekçesi, siyasî muhalefetin bütünüyle ortadan kaldırılmasına veya muhalif görüşlerin suç gibi değerlendirilmesine dönüşmemelidir.

İslâm’ın adalet anlayışı, dost ve düşman ayrımı yapmadan hakkı gözetmeyi emreder. Devlet idaresinde de aynı ölçü geçerlidir. İktidarı elinde bulunduranların, kendilerine muhalif olanları da adaletle değerlendirmeleri gerekir.

VI. M. Kamâl Paşa’nın vefatından sonra oluşturulan imaj ve siyasî istismar

M. Kamâl Paşa’nın 10 Kasım 1938’de vefatından sonra, onun şahsiyeti ve hatırası Türkiye’nin siyasî hayatında önemli bir meşruiyet vasıtası hâline gelmiştir.

Aydın Ünal Bey, İsmet İnönü döneminde M. Kamâl Paşa’nın tarih sahnesinden silinmeye çalışıldığını, 1950 sonrasında ise Celâl Bayar ve Adnan Menderes dönemlerinde yeniden öne çıkarıldığını ileri sürmektedir.

Bu iddiayı daha dikkatli ifade etmek gerekir. İnönü döneminde M. Kamâl Paşa’nın resmî imajında ve temsil biçiminde değişiklikler meydana gelmiş olması, onun bütünüyle tarihten silinmeye çalışıldığı anlamına gelmez. Nitekim bu dönemde de onun hatırası ve kurucu şahsiyeti resmî söylemde yer almaya devam etmiştir.

1950 sonrasında ise M. Kamâl Paşa’nın adı ve hatırası, yeni iktidar tarafından da siyasî meşruiyetin bir unsuru olarak kullanılmıştır. 5816 sayılı Kanun’un 1951 yılında kabul edilmesi de bu dönemin dikkat çekici gelişmelerinden biridir.[3]

Burada asıl üzerinde durulması gereken mes’ele, bir tarihî şahsiyetin hatırasının farklı iktidarlar tarafından kendi siyasî ihtiyaçlarına göre yeniden yorumlanmasıdır.

Bir şahsiyetin hizmetlerini takdir etmek başka, onu siyasî bir dokunulmazlık sembolüne dönüştürmek başkadır. Onun adına yapılan her icraatı doğru kabul etmek, tarihî şahsiyetin kendisine de haksızlıktır.

M. Kamâl Paşa’nın hatırası üzerinden siyaset yapanlar, onun bütün icraatlarını savunmak zorunda değildir. Aynı şekilde, onun bazı icraatlarını tenkit edenler de askerî hizmetlerini ve tarihî rolünü yok saymak zorunda değildir.

Tarihî şahsiyetlerin siyasî istismarına karşı en güçlü koruma, onların hayatını ve icraatlarını serbestçe araştırabilmek, doğruyu yanlıştan ayırabilmek ve her hükmü delile dayandırabilmektir.

VII. Aydın Ünal’ın zikrettikleri ve değinmedikleri

Aydın Ünal Bey’in yazısı, M. Kamâl Paşa’nın askerî ve siyasî hayatı ile vefatından sonra oluşturulan imajı bakımından önemli başlıkları gündeme taşımaktadır. Ancak yazının daha geniş bir tarihî ve İslâmî değerlendirmeye ulaşabilmesi için bazı hususların da ele alınması gerektiği kanaatindeyiz.

Bunların başında Osmanlı Cihan Devleti’nin ilmî, dinî ve içtimâî mirası gelmektedir.

Osmanlı Devleti, yalnızca bir siyasî teşkilât değildi. Medreseleri, vakıfları, kütüphaneleri, mahkemeleri, tekkeleri, imaretleri, eğitim müesseseleri ve asırlar boyunca yetiştirdiği âlimleriyle büyük bir medeniyet birikimini temsil ediyordu.

Bu müesseselerin tamamının kusursuz olduğunu söylemek elbette mümkün değildir. Her devirde ıslaha ihtiyaç duyan yapılar, yanlış uygulamalar ve çözülme belirtileri bulunabilir. Ancak bu gerçek, asırlar boyunca meydana getirilmiş ilmî ve medenî birikimin bütünüyle değersiz görülmesini haklı çıkarmaz.

Bir medeniyetin müesseselerini yenilemek ile o medeniyetin hafızasını ve temel irtibatlarını koparmak arasında büyük fark vardır.

Aydın Ünal Bey’in yazısında M. Kamâl Paşa’nın fikirlerinin kalıcı tesir meydana getirmediği de ileri sürülmektedir. Bu iddia, onun şahsî düşüncelerinin ilmî kıymeti ile kurduğu siyasî düzenin sonraki nesiller üzerindeki tesirini birbirinden ayırarak incelenmelidir.

Bir düşüncenin ilmî bakımdan güçlü olmaması, onun siyasî ve içtimâî tesir meydana getirmediği anlamına gelmez. Bazı fikirler, ilmî delillerinden ziyade devlet gücü, eğitim politikaları, kanunlar ve resmî kurumlar vasıtasıyla uzun süre etkili olabilir.

Bu sebeple M. Kamâl Paşa’nın fikrî mirası değerlendirilirken yalnızca onun şahsî eserlerine değil, kurulan düzenin eğitim, hukuk, din ve kültür hayatında meydana getirdiği neticelere de bakılmalıdır.

VIII. Mustafa Kemal’den Kamâl Atatürk’e: Bu isim değişikliği, bir zihniyet değişimi mi?

1924 sonrasında Türkiye’de gerçekleştirilen değişiklikler, yalnızca devlet idaresinin ve hukuk düzeninin yeniden şekillendirilmesinden ibaret değildi. Bu değişiklikler aynı zamanda toplumun din, dil, tarih, kültür ve medeniyet anlayışını da köklü biçimde değiştiren bir zihniyet dönüşümünün parçalarıydı. Hilâfetin ilgasından eğitim birliğine, tekke ve zaviyelerin kapatılmasından harf inkılâbına kadar uzanan bu süreçte, İslâm medeniyetinin asırlar boyunca şekillendirdiği hayat anlayışından uzaklaşma istikametinde adımlar atıldı.

Mustafa Kemal’in önce Atatürk soyadını alması, ardından Kemal adının Kamâl şeklinde yazılmaya başlanması da bu dönüşümden bağımsız düşünülemez. Nitekim 24 Kasım 1934 tarihli ve 2587 sayılı Kanun’la kendisine Atatürk soyadı verildiğinde, kanun metninde adı hâlâ “Kemal” olarak geçiyordu. 1935 yılının Şubat ayında ise dönemin basınında “Kamâl Atatürk” yazılışı kullanılmaya başlandı. Anadolu Ajansı’nın 5 Şubat 1935 tarihli açıklamasında Kamâl adının Arapça Kemal kelimesinden farklı olduğu, Türkçede “ordu ve kale” mânasına geldiği ileri sürülüyordu.[14]

Bu değişim, yalnızca bir imla tercihi olarak kalmadı; Kemal adının Arapça kökeninden uzaklaştırılarak yeni bir Türk kimliği anlayışı içinde yeniden tanımlanması çabasını da yansıttı.

Ancak meselenin asıl üzerinde durulması gereken tarafı bundan daha derindir. Çünkü burada söz konusu olan, yalnızca bir ismin Arapça kökeninden arındırılması değildir. İsim, insanın kimliğini ve mensubiyetini ifade eden işaretlerden biridir. Bir ismin taşıdığı dil ve medeniyet bağını değiştirme gayreti, o ismin temsil ettiği düşünce ve kültür dünyasıyla kurulan ilişkinin de yeniden düzenlenmesi anlamına gelebilir.

Bu bakımdan Kemal adının Kamâl şeklinde değiştirilmesini, İslâm medeniyetinin dilinden uzaklaşmanın ötesinde, düşünce dünyasını da İslâmî anlayışın tesirinden tecrit etme istikametindeki zihniyetin sembollerinden biri olarak değerlendirmek mümkündür. Zira 1924 sonrasında yürütülen değişikliklerin ortak istikameti, dinin yalnızca devlet idaresindeki yerini değil, eğitimden dile, hukuktan gündelik hayata kadar uzanan tesir alanını da yeniden belirlemekti.

Öyleyse isim değişikliğini, bütün bu değişikliklerin başlangıcı olarak değil; 1924 sonrasında adım adım yürütülen zihniyet dönüşümünün sembolik bir merhalesi, belki de onu taçlandıran bir işaret olarak okumak daha isabetlidir.

Muharrem Çoşkun Bey’in “Atatürk, Mustafa Kemal’e karşı savaş açtı” şeklindeki çarpıcı yorumu da bu noktada anlam kazanmaktadır. Bu ifade, elbette tarihî bir hüküm olarak değil, Mustafa Kemal’in önceki kimliğiyle sonraki siyasî ve fikrî yönelişi arasındaki kopuşu sorgulayan bir yorum olarak ele alınmalıdır.

Şu soruların üzerinde düşünmek gerekiyor:

Bir insanın adını değiştirmesi, yalnızca bir kelimenin yazılışını değiştirmek midir? Yoksa o adın bağlı bulunduğu tarihî, dinî ve kültürel mirastan uzaklaşma arzusunun da işareti olabilir mi?

Mustafa Kemal’den Kamâl Atatürk’e geçiş, 1924 sonrasında gerçekleştirilen değişikliklerden bağımsız, münferit bir tercih midir; yoksa yeni bir millet, yeni bir kimlik ve yeni bir medeniyet tasavvuru oluşturma gayretinin sembolik bir ifadesi midir?

Bize göre bu isim değişikliği, dönemin diğer uygulamalarıyla birlikte değerlendirildiğinde, yalnızca dildeki bir tasarruf olarak görülemez. İslâmî geçmişle ve bu geçmişin meydana getirdiği düşünce dünyasıyla araya mesafe koyma yönelişinin dikkat çekici sembollerinden biridir.

IX. Bir asır sonra aslımıza dönüş arayışı

Bugün üzerinde düşünmemiz gereken mes’elelerden biri de geçmişimizle yeniden sahih bir irtibat kurabilmektir.

Bu irtibat, geçmişte yaşanan her şeyi aynen tekrar etmek veya tarih içinde ortaya çıkmış bütün uygulamaları kusursuz kabul etmek anlamına gelmez. Asıl maksat, milletimizin ilmî, dinî ve medenî birikimini yeniden tanımak; doğru olanı korumak, yanlış olanı ayıklamak ve gelecek nesillere sağlam bir miras bırakmaktır.

Osmanlı Türkçesinin öğretilmesi, Arapçanın ve klasik İslâm ilimlerinin öğrenilmesi, vakıf ve medrese geleneğinin sahih esaslar üzerinde ihya edilmesi bu bakımdan önemlidir.

Bir millet, kendi tarihini başkalarının tercümeleri ve yorumları üzerinden tanımak zorunda kalmamalıdır. Kendi arşivini okuyabilmeli, kendi kaynaklarını inceleyebilmeli ve kendi tarihine dair hükümlerini birinci elden belgelere dayanarak verebilmelidir.

Bugün genç nesillerin Kur’an ve Sünnet’i anlayabilecek seviyede Arapça öğrenmeleri, klasik kaynaklarla doğrudan irtibat kurmaları ve kendi tarihî miraslarını tanımaları büyük bir ihtiyaçtır.

Bu arayış, geçmişe takılıp kalmak değil; geçmişin birikiminden güç alarak geleceği inşa etmektir.

X. Geçmişin kayıpları, bugünün kazanımları ve savunma sanayii

Tarihî değerlendirmelerde adaletli olmak, yalnızca kayıpları veya yalnızca kazanımları sıralamakla sağlanamaz.

Cumhuriyet döneminde eğitim, sağlık, ulaşım, sanayi, haberleşme ve savunma alanlarında meydana gelen gelişmeleri yok saymak doğru değildir. Türkiye’nin son yıllarda savunma sanayii alanında ortaya koyduğu kabiliyetler, kendi imkânlarıyla üretim yapabilme ve dışa bağımlılığı azaltma gayretleri bakımından takdire değer gelişmelerdir.

Bununla birlikte, teknik ve iktisadî kazanımların geçmişte yaşanan dinî, ilmî ve kültürel kayıpları kendiliğinden telafi ettiğini söylemek de doğru olmaz.

Bir ülke savunma sanayiinde ilerleyebilir; fakat aynı zamanda kendi tarihî hafızasıyla irtibatını güçlendirmeye, dinî ilimlerini geliştirmeye ve aile yapısını korumaya da muhtaçtır.

Bağımsızlık, yalnızca askerî ve teknik imkânlarla ölçülemez. İlmî, iktisadî, kültürel ve fikrî bağımsızlık da en az onlar kadar önemlidir.

Dolayısıyla geçmişin hatalarını konuşmak, bugünün kazanımlarını inkâr etmek değildir. Bugünün kazanımlarını takdir etmek de geçmişte meydana gelen ağır kayıpları görmezden gelmeyi gerektirmez.

XI. Şahsiyet, icraat ve hakikat: Adaletin ölçüsü

Bütün bu değerlendirmelerin temelinde, Kur’an-ı Kerîm’in ortaya koyduğu adalet ölçüsü bulunmalıdır.

Yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا ۚ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ

“Ey iman edenler! Allah için hakkı ayakta tutan, adaletle şahitlik eden kimseler olun. Bir topluluğa duyduğunuz kin, sizi adaletsiz davranmaya sevk etmesin. Adaletli olun; bu, takvaya daha yakındır.” (el-Mâide, 5/8)

Bu ayet, tarihî şahsiyetleri değerlendirirken de temel ölçümüz olmalıdır.

Bir kimseyi seviyor olmamız, onun yanlışlarını doğru göstermemize izin vermez. Bir kimseye karşı olumsuz kanaatimiz bulunması da onun doğru hizmetlerini inkâr etmemizi haklı kılmaz.

M. Kamâl Paşa’nın askerî hizmetleri, siyasî kararları, dinî hayata dair icraatları ve vefatından sonra oluşturulan resmî imajı ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Onun bazı hizmetlerini takdir etmek, bütün icraatlarını benimsemeyi gerektirmez. Bazı icraatlarını ağır biçimde tenkit etmek de şahsına hakaret etmeyi veya tarihî vakıaları çarpıtmayı meşru kılmaz.

Özellikle niyet ve maksat mes’elesinde ihtiyatlı davranılmalıdır. Bir icraatın İslâmî ölçülere aykırı olduğunu söylemek başka, o icraatı yapan kişinin kalbinden geçenleri kesin olarak bildiğini iddia etmek başkadır.

Bizim değerlendirmemiz, mümkün olduğu ölçüde belgeye, tarihî kayda, şahitliğe ve şer‘î ölçülere dayanmalıdır. İhtimal, yorum ve kanaatler de kesin bilgi gibi sunulmamalıdır.

Sonuç: M. Kamâl Paşa’yı niçin ve kimden korumaya çalışıyoruz?

Başta sorduğumuz soruya yeniden dönelim:

M. Kamâl Paşa’yı kimden ve niçin korumaya çalışıyoruz?

Bir tarihî şahsiyetin hatırasını hakaret ve iftiradan korumak ile onun tarihî icraatlarını, fikirlerini ve tercihlerini tenkitten muaf tutmak aynı şey değildir. Bir insanın şahsına hakaret edilmesini doğru bulmamak, onun kararlarının ve uygulamalarının serbestçe incelenmesine engel teşkil etmemelidir. Zira tarihî şahsiyetlere gösterilmesi gereken saygı, onların yaptıklarını sorgulamaktan vazgeçmekle değil, hakikati araştırırken adaletten ayrılmamakla mümkündür.

M. Kamâl Paşa’nın askerî hizmetleri, Millî Mücadele’deki rolü ve devletin kuruluşundaki tarihî yeri teslim edilmelidir. Bunun yanında hilâfetin kaldırılması, medreselerin kapatılması, dinî hayatın devlet denetimine alınması, ezan uygulaması, harf değişikliği, kılık kıyafet düzenlemeleri ve siyasî muhalefete yönelik uygulamalar da tarihî belgeler, hukukî ölçüler ve İslâmî esaslar ışığında değerlendirilmelidir. Bunları araştırmak ve tenkit etmek, hakaret veya düşmanlık değil, tarihî hakikati ortaya çıkarma gayretidir.

Üstelik mesele yalnızca siyasî ve idarî icraatlarla da sınırlı değildir. 1924 sonrasında gerçekleştirilen değişikliklerin dil, eğitim, tarih, kültür ve din anlayışı üzerindeki tesirleri de bir bütün olarak incelenmelidir. Mustafa Kemal’in adının önce Atatürk soyadıyla, ardından Kamâl yazılışıyla anılması da bu dönüşümün dışında tutulamaz. Elbette bir isim değişikliği tek başına bir zihniyetin bütün mahiyetini açıklamaz. Ancak bu değişiklik, İslâm medeniyetinin dilinden, tarihî mirasından ve düşünce dünyasından uzaklaşma istikametindeki diğer uygulamalarla birlikte değerlendirildiğinde, yeni bir kimlik ve medeniyet tasavvurunun sembollerinden biri olarak anlam kazanır.

Muharrem Çoşkun Bey’in, “Atatürk, Mustafa Kemal’e karşı savaş açtı” şeklindeki yorumu da bu bakımdan üzerinde düşünülmesi gereken bir tespittir. Burada asıl mesele, bir ismin değişmesinden ibaret değildir; o isimle birlikte temsil edilen tarihî, dinî ve kültürel mirasla nasıl bir ilişki kurulmak istendiğidir. Dolayısıyla tartışılması gereken, yalnızca Mustafa Kemal’in hangi adı kullandığı değil, onun öncülüğünde yürütülen değişimlerin hangi düşünce ve medeniyet anlayışına dayandığıdır.

Asıl tehlike, herhangi bir tarihî şahsiyeti insanüstü bir konuma yükselterek onun icraatlarını, fikirlerini ve tercihlerini tartışılmaz hâle getirmektir. Böyle bir anlayış, yalnızca tarih araştırmasına değil, milletin kendi geçmişinden ibret alma ve geleceğini sağlıklı bir muhasebe üzerine kurma imkânına da zarar verir.

Bir şahsiyetin hatırasına gösterilecek en büyük saygı, onun hakkında hakikati gizlemek değil; doğru olanı doğru, yanlış olanı yanlış söyleyebilmektir. Tarihî hizmetleri teslim etmek, hataları örtbas etmeyi; hataları ortaya koymak da hizmetleri inkâr etmeyi gerektirmez. Adalet, bu iki hususu birbirine karıştırmamayı icap ettirir.

M. Kamâl Paşa’yı tenkitten korumaya çalışmak, onu tarihî bir şahsiyet olmaktan çıkarıp dokunulmaz bir sembole dönüştürmek demektir. Oysa hiçbir insan, hangi makamda bulunmuş, hangi hizmetleri gerçekleştirmiş olursa olsun, tarihî tenkitten müstağni değildir. Hiçbir kanun da bir şahsın fikirlerini, kararlarını ve icraatlarını tarihî araştırmanın dışında bırakamaz.

Bizim itirazımız, bir insanın hatırasının korunmasına değil; hatırasının, icraatlarının ve fikirlerinin sorgulanamaz bir dokunulmazlık alanına dönüştürülmesinedir. Tarihî şahsiyetleri kanunların himayesi altında tartışılmaz kılmak yerine, belgelerin ve ilmî araştırmanın ışığında değerlendirebilmeliyiz.

Bir milletin geçmişini sorgulamasından korkuluyorsa, asıl sorgulanması gereken, o korkuyu meydana getiren zihniyet ve uygulamalardır. Çünkü tarihî hakikatlerden korkmayan bir millet, geçmişiyle yüzleşmekten de geleceğini inşa etmekten de çekinmez.

Hazırlayan: Ahmet Ziya İbrahimoğlu
15.11.2026 – Üsküdar

Yazımızı teyit eden videoları dinlemek için:👇
Bir Zihniyetin Adalet Anlayışı İdi
İstiklal Mahkemeleri Gerçeği
👇
https://www.facebook.com/reel/992964383852298/?mibextid=ZZyLBr
Yavuz Bülent Bakiler’e Yakup Kadri Anlattı:
M. Kamâl Paşanın Güneş Dil Nazariyesinin Perde Arkası👇
https://www.facebook.com/reel/1940196184053411/?hpir=1
Gerçekçi ve Akıllı Bir Milliyetçi Olan
Merhum Yavuz Bülent Bakiler Bey:

https://x.com/06koksal71/status/2120798734577451441?a=j_w784FnU52qYPB-Ags&s=48
Y. B. Bakiler Beyin Hayatı İçin:👇
https://tr.wikipedia.org/wiki/Yavuz_Bülent_Bâkiler

Dipnotlar
[1] Aydın Ünal, “Bir İstismar Aracı Olarak Atatürk”, Yeni Şafak, 11 Kasım 2025, 04.00. https://www.yenisafak.com/yazarlar/aydin-unal/bir-istismar-araci-olarak-ataturk-4767493
[2] M. Kamâl Paşa’nın 7. Ordu Komutanlığından istifası 6 Ekim 1917 tarihlidir. Aynı gün Enver Paşa’ya istifa yazısını bildirmiş, 11 Ekim’de Halep’ten ayrılmış ve 15 Ekim 1917’de izinli olarak İstanbul’a gelmiştir. Kudüs’ün İngilizlerce işgali ise 9 Aralık 1917’dir. Kronoloji için bk. Millî Savunma Bakanlığı, Atatürk Sitesi, “Atatürk Kronolojisi”; Atatürk Ansiklopedisi, “Sina ve Filistin Cephesi’nde Atatürk” maddesi; Figen Atabey, “Mustafa Kemal (Atatürk) Paşa’nın 7. Ordu Komutanlığı Görevine İlişkin Belgeler Işığında Genel Bir Değerlendirme”, 9. Uluslararası Atatürk Kongresi, 2021.
[3] 5816 sayılı Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanun, kabul tarihi: 25 Temmuz 1951, Resmî Gazete, 31 Temmuz 1951, Sayı: 7872.
[4] 3 Mart 1924 tarihli ve 431 sayılı Hilâfetin İlgasına ve Osmanlı Hanedanının Türkiye Cumhuriyeti Memaliki Haricine Çıkarılmasına Dair Kanun, Resmî Gazete, 6 Mart 1924, Sayı: 63; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Hilâfet” maddesi.
[5] 3 Mart 1924 tarihli ve 430 sayılı Tevhid-i Tedrisat Kanunu, Resmî Gazete, 6 Mart 1924, Sayı: 63. Kanun metninde medreselerin kapatıldığına dair açık hüküm yoktur; medreseler Maarif Vekâleti’ne bağlanmıştır. Kapatma emri Maarif Vekili Vasıf Bey’in 11 Mart 1924 tarihli genelgesiyle verilmiş, Vasıf Bey 13 Mart 1924 tarihli gazetelerde yayımlanan beyanatında vilayet, kaza ve köylerdeki ilmiye medreselerinin sayısını 479 olarak belirtmiştir. Bk. Atatürk Ansiklopedisi, “Tevhid-i Tedrisat Kanunu” maddesi.
[6] 30 Kasım 1925 tarihli ve 677 sayılı Tekke ve Zaviyelerle Türbelerin Seddine ve Türbedarlıklar ile Bir Takım Unvanların Men ve İlgasına Dair Kanun, Resmî Gazete, 13 Aralık 1925, Sayı: 243.
[7] Arapça ezanın Türkçe okunması uygulaması 1932 yılında başlatılmış, 1933 başlarında yayımlanan emirle ülke çapında yaygınlaştırılmıştır. Cezaî müeyyide, 2 Haziran 1941 tarihli ve 4055 sayılı Kanun’la Türk Ceza Kanunu’nun 526. maddesine eklenmiştir (Resmî Gazete, 6 Haziran 1941, Sayı: 4827). Bu hüküm, 16 Haziran 1950 tarihli ve 5665 sayılı Kanun’la kaldırılmıştır (Resmî Gazete, 17 Haziran 1950, Sayı: 7535).
[8] 25 Kasım 1925 tarihli ve 671 sayılı Şapka İktisası Hakkında Kanun, Resmî Gazete, 28 Kasım 1925, Sayı: 230.
[9] TDV İslâm Ansiklopedisi, “İskilipli Mehmed Âtıf Efendi” maddesi; Atatürk Ansiklopedisi, “Teâlî-i İslâm Cemiyeti” maddesi; Ankara İstiklâl Mahkemesi kararları ve 4 Şubat 1926 tarihli infaz kaydı.
[10] 1 Kasım 1928 tarihli ve 1353 sayılı Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun, Resmî Gazete, 3 Kasım 1928, Sayı: 1030.
[11] Atatürk Ansiklopedisi, “Güneş-Dil Teorisi” maddesi; Hermann F. Kvergiç, La Psychologie de Quelques Éléments des Langues Turques.
[12] 4 Mart 1925 tarihli ve 578 sayılı Takrir-i Sükûn Kanunu, Resmî Gazete, 4 Mart 1925, Sayı: 87 (bazı kayıtlarda 90).
[13] Cevdet Küçük, “İstiklâl Mahkemeleri”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 23, s. 367-372.
[14] 24 Kasım 1934 tarihli ve 2587 sayılı, “Kemal Öz Adlı Cümhur Reisimize Verilen Soyadı Hakkında Kanun”, Resmî Gazete, 27 Kasım 1934, Sayı: 2865; Anadolu Ajansı’nın “Kamâl” yazılışına ilişkin açıklaması, 5 Şubat 1935 tarihli gazetelerden Akşam, Cumhuriyet ve Son Posta’da yayımlanmıştır. Açıklamada Kamâl adının Türkçede “ordu ve kale” mânasına geldiği ileri sürülmüştür.

ترجمة من التركية إلى العربية:👇

لماذا نسعى إلى حماية مصطفى كمال باشا؟ وممّن نحاول حمايته؟

ما معنى أن يحمي القانون شخصيةً لا تحتاج إلى حماية؟

ما ذكره أيْدن أونال وما لم يتطرّق إليه

المقدمة

كان المقال الذي نشره الكاتب أيْدن أونال في صحيفة «يني شفق» يوم 11 نوفمبر/تشرين الثاني تحت عنوان «أتاتورك أداةً للاستغلال»، إلى جانب حديث السيد محرم تشوشكون، منسّق صحيفة «آكيت» ومعلّق قناة «آكيت تي في»، بعنوان «مظاهر التخلّف التي شهدها يوم 10 نوفمبر»، من الدوافع التي حملتنا على إعداد هذه المقالة.

مقال السيد أيْدن أونال:

https://www.aynamayansiyanlar.com/secilmis-tavsiyeler/yenisafak-gazetesinin-yayindan-kaldirdigi-bir-10-kasim-yazisi/

وتعليق السيد محرم چوشكون على قناة «آكيت تي في»:

https://youtu.be/c1Me0CR8dzA

تناول الكاتب في صحيفة «يني شفق»، السيد أيْدن أونال، في مقاله المنشور بتاريخ 11 نوفمبر/تشرين الثاني 2025، تحت عنوان «أتاتورك أداةً للاستغلال»، قضيةً طالما كان ينبغي أن تُناقَش في تركيا بحرية وإنصاف، فأعاد طرحها على بساط البحث.[1]

وقد استهلّ أونال مقاله بالتساؤل عن إمكان تقديم قراءة تاريخية تتجاوز طرفَي المبالغة؛ أي الذين يصوّرون مصطفى كمال باشا شخصيةً فوق مستوى البشر، والذين يوجّهون إليه انتقادات قاسية لا تعرف الاعتدال، مع مراعاة الحدود التي رسمها القانون رقم 5816.

ثم تناول الحياة العسكرية لمصطفى كمال باشا، وقارنها بحياة الضباط العثمانيين الذين عاصروه، وذهب إلى أن إنجازاته العسكرية خارج جبهة جناق قلعة كانت محدودة، مؤكداً أن النصر في حرب الاستقلال لم يكن ثمرة جهود شخص واحد، بل كان حصيلة الجهود المشتركة للأمة وعدد من القادة العسكريين. وبعد ذلك رأى أنه كان سياسياً ناجحاً أكثر منه مفكراً، وأن أفكاره لم تترك أثراً دائماً بعد وفاته.

أما القسم الثاني من مقاله، فقد ركّز فيه على توظيف اسم مصطفى كمال باشا لأغراض سياسية بعد وفاته. فقد عدّ تراجع صورته الرسمية في عهد عصمت إينونو، ثم إعادة توظيفه بعد عام 1950 في عهد جلال بايار وعدنان مندريس وسيلةً للشرعية السياسية، مرحلتين مختلفتين من مراحل هذا الاستغلال. كما ذهب إلى أن بعض الأوساط التي أرادت حماية نمط الحياة الغربي ومفهوم العلمانية استخدمت الهالة التي أُنشئت حول اسم مصطفى كمال باشا أداةً لإضفاء الشرعية على توجهاتها. وختم مقاله بالدعوة إلى إتاحة الحديث بحرية عن المكانة التاريخية للشخصيات، بدلاً من جعلها بمنأى عن النقد بموجب القوانين.[1]

إن ما أورده السيد أيْدن أونال من ملاحظات يتضمن قضايا مهمة تستحق الوقوف عندها. غير أننا نرى أن بعض الادعاءات العسكرية والتاريخية الواردة في مقاله تحتاج إلى مراجعة مستقلة من حيث الوثائق والتسلسل الزمني، وأن بعض المسائل الأخرى ينبغي تناولها ضمن إطار أوسع. ومن ذلك، على سبيل المثال، ضرورة تصحيح التسلسل الزمني في التقييم الذي يربط مغادرة مصطفى كمال باشا الجيش السابع سنة 1917 باحتلال القدس؛ إذ إنه غادر الجيش السابع في 6 أكتوبر/تشرين الأول 1917، بينما وقعت القدس في أيدي القوات البريطانية في 9 ديسمبر/كانون الأول من العام نفسه. ولذلك لا يصح القول إنه غادر الجيش عقب احتلال القدس. ومع ذلك، فإن الظروف العسكرية والسياسية التي أحاطت بمغادرته منصبه تستحق دراسة مستقلة.[2]

وليس مقصدنا هنا أن نتبنّى جميع الأحكام التي وردت في مقال السيد أيْدن أونال، أو أن نرفضها جملةً وتفصيلاً. وإنما غايتنا أن نواصل النقاش الذي أثاره ضمن إطار تاريخي وإسلامي أوسع، وأن نطرح للنقاش، إلى جانب المسائل التي ذكرها، قضايا أخرى لم تنل ما تستحقه من البحث والتمحيص.

ذلك أن الخدمات العسكرية التي قدّمها مصطفى كمال باشا، وخياراته السياسية، وإجراءاته المتصلة بالحياة الدينية والاجتماعية، وآراؤه الفكرية، ومفهوم الحصانة الذي أُحيط به اسمه بعد وفاته؛ كل ذلك ينبغي أن يُدرس ويُقيّم كلٌّ على حدة.

والسؤال الجوهري الذي ينبغي الإجابة عنه هنا هو: لماذا لا يجوز تقييم الخدمات العسكرية لشخصية تاريخية، وخياراتها السياسية، وإجراءاتها المتعلقة بالحياة الدينية والاجتماعية، وآرائها الفكرية، والآثار التي تركتها في ذاكرة الأمة، بكل حرية؟ إن حماية الإنسان من الإهانة والافتراء أمر، وإعفاء قراراته وإجراءاته التاريخية من النقد أمر آخر. والخلط بين هذين الأمرين من شأنه أن يعرقل البحث عن الحقيقة.

ليس مقصدنا الإساءة إلى مصطفى كمال باشا، أو تأجيج مشاعر الحقد والعداء تجاه شخصه، أو تحريف الوقائع التاريخية وإخضاعها لمقاييس الحاضر. وإنما نريد أن ندرس حياته وأعماله في ضوء ظروف عصره، وتراث الدولة العثمانية العظمى، والموازين الإسلامية، والوثائق التاريخية.

فقد يرى المسلم أن إلغاء الخلافة، وإغلاق المدارس الشرعية، وحصر الحياة الدينية في نطاق ضيق تحت إشراف الدولة، وإضعاف الصلة بالتراث المكتوب الذي تراكم على مدى قرون بسبب تغيير الحروف، والتدخل في اللباس الديني ونمط الحياة، كل ذلك يمثّل خسارة حضارية جسيمة. والتعبير عن هذا التقييم لا يُعدّ في حد ذاته إهانةً لأحد. وفي الوقت نفسه، لا بد عند الحكم على النيات والمقاصد التي كانت وراء هذه الإجراءات من الاستناد إلى الوثائق والشهادات والسياق التاريخي.

ولهذا لن نتناول القضية بمنطق المدح المسبق ولا الذم المسبق، بل سنفصل بين الشخصية وأعمالها وظروف عصرها والصورة الرسمية التي صُنعت لها لاحقاً. فالحقيقة التاريخية لا يُبحث عنها من أجل تمجيد شخص أو إدانته، وإنما من أجل الاعتبار بالماضي واستخلاص الدروس منه.

أولاً: القانون رقم 5816؛ منع الإهانة أم ردع النقد التاريخي؟

يعاقب القانون رقم 5816، الذي أُقرّ في 25 يوليو/تموز 1951 ونُشر في الجريدة الرسمية بتاريخ 31 يوليو/تموز من العام نفسه، على إهانة ذكرى مصطفى كمال باشا وسبّها علناً، كما يعاقب على الأفعال التخريبية التي تستهدف التماثيل والنصب التذكارية التي تمثّله أو ضريحه. غير أن نص القانون لا يحظر بصورة مباشرة دراسة حياة الشخصيات التاريخية وأعمالها وفق المناهج العلمية.[3]

ومن الضروري توضيح هذا التمييز. فمنع الإساءة إلى ذكرى أي إنسان أمر، وإعفاء قراراته وأعماله التاريخية من النقد أمر آخر. فالأول يمكن مناقشته في إطار حماية الحقوق الشخصية والنظام العام، أما الثاني فقد يتحول إلى نهج يضيّق مجال البحث التاريخي وحرية التعبير.

يجوز تقدير مؤسس دولة أو قائد عسكري أو أي شخصية تاريخية أخرى لما قدّمته من خدمات، غير أن هذا التقدير لا يقتضي اعتبار جميع قراراتها صائبة. فلا توجد في التاريخ شخصية أو منصب أو ممارسة تعلو على النقد.

إن وجود القانون رقم 5816 لا يعني وحده أن كل نقد تاريخي محظور. ومع ذلك، ينبغي بحث احتمال أن تؤدي طريقة تطبيق القانون، أو التوسع في تفسيره، أو حالة الخوف التي قد يثيرها لدى الناس، إلى تضييق مجال النقاش التاريخي.

والمعيار الأساسي هنا هو أن الإهانة والسبّ والافتراء والتهديد قد تكون موضوعاً لأحكام القانون، أما النقد المستند إلى الوثائق التاريخية فلا ينبغي تصويره جريمةً لمجرد أنه يتناول ذكرى شخصية معينة.

إن قدرة الأمة على الحديث عن ماضيها ليست عداءً لتاريخها، بل هي تعبير عن شعورها بالمسؤولية تجاهه.

ثانياً: الشخصية العسكرية لمصطفى كمال باشا ومعيار التقييم التاريخي

ينبغي الابتعاد عن طرفَي الغلو عند تقييم الحياة العسكرية لمصطفى كمال باشا. فتصويره على أنه صاحب جميع الإنجازات العسكرية، كما أن إنكار خدماته العسكرية جملةً وتفصيلاً، كلاهما لا ينسجم مع الإنصاف التاريخي.

إن الدور الذي اضطلع به في جبهة جناق قلعة، ونجاحه العسكري في معارك أنافارتالار، حقيقتان تاريخيتان. وكذلك ينبغي دراسة مهامه في جبهات الحرب العالمية الأولى المختلفة، وأوضاع الوحدات التي تولّى قيادتها، والخلافات التي نشأت بينه وبين القيادة العليا، ضمن سياق واحد.

إن الحكم الذي يقدّمه السيد أيْدن أونال، حين يقارن المسيرة العسكرية لمصطفى كمال باشا بمسيرات الضباط العثمانيين الذين عاصروه ويرى أنها كانت محدودة، هو حكم قابل للنقاش. ولا يكفي لإثبات مثل هذا الحكم مجرد سرد قائمة المناصب التي شغلها؛ بل ينبغي أن تشمل المقارنة أيضاً مهام القادة الذين عاصروه، وظروف الجبهات، والقوات التي كانت تحت تصرفهم، والمسؤوليات التي تحمّلوها، والنتائج التي حققوها.

عُيّن مصطفى كمال باشا قائداً للجيش السابع سنة 1917، ثم نشب خلاف بينه وبين الجنرال فالكنهاين بشأن العمليات العسكرية وإدارة الجبهة، فغادر منصبه في 6 أكتوبر/تشرين الأول 1917. وبعد ذلك عاد إلى إسطنبول، وشارك في رحلة ولي العهد وحيد الدين إلى ألمانيا يوم 15 ديسمبر/كانون الأول 1917، ثم تلقّى العلاج في فيينا وكارلسباد بسبب إصابته بمرض في الكلى. وفي أغسطس/آب 1918 عُيّن مجدداً قائداً للجيش السابع، وأسهم في انسحاب القوات بصورة منظمة إلى شمال حلب في مواجهة الهجوم البريطاني.[2]

وتُبطل هذه المعلومات الادعاء بأنه ترك جيشه بعد احتلال القدس سنة 1917. غير أن تقييم مغادرته منصبه آنذاك من حيث المسؤولية العسكرية يظل مسألة مستقلة. فالحكم التاريخي لا بد أن يستند إلى تسلسل زمني صحيح.

أما حرب الاستقلال…

فلم يكن النصر فيها ثمرة جهود شخص واحد أو مساعيه الفردية، بل كان حصيلة الجهود المشتركة للجنود الذين قاتلوا في الجبهات، والقادة العسكريين، وأهالي الأناضول، والنساء والشيوخ والشباب، والعاملين في الجبهة الداخلية، والأمة التي سخّرت إمكاناتها المادية.

والاعتراف بالدور القيادي والتنظيمي الذي اضطلع به مصطفى كمال باشا في هذه الحرب لا يقتضي تجاهل تضحيات بقية القادة والأمة. بل ينبغي تقييم خدمات قادة أمثال قازم قره بكر، وعلي فؤاد جَبه صوي، وعصمت إينونو، وفوزي جاقماق، ورفعت بَله، وغيرهم كثير، في ضوء الظروف التي عملوا فيها.

إن تحويل حرب الاستقلال إلى ملحمة شخصية لشخص واحد يحجب تضحيات الأمة. أما عدم اختزالها في إرادة شخص واحد، فلا يعني إنكار دوره التاريخي.

ثالثاً: تقييم الإجراءات الأساسية في ضوء الموازين الإسلامية

من أبرز المسائل التي ينبغي التوقف عندها عند تقييم الإرث التاريخي لمصطفى كمال باشا، إجراءاته المتعلقة بالحياة الدينية ومؤسسات الحضارة الإسلامية.

وينبغي تناول هذه القضية من خلال القوانين والقرارات ونتائجها، من غير إصدار أحكام قطعية على النيات الشخصية.

  1. إلغاء الخلافة

أُلغيت الخلافة بموجب القانون رقم 431 الصادر في 3 مارس/آذار 1924، كما أُقرّ في اليوم نفسه تنظيم يقضي بإخراج أفراد الأسرة العثمانية من حدود الجمهورية التركية. ولم يكن هذا القرار مجرد إلغاء لمنصب، بل كان إنهاءً لمؤسسة احتلت مكانةً في الذاكرة السياسية والدينية للعالم الإسلامي على مدى قرون.[4]

لقد كانت قضية الخلافة موضع تفسيرات فقهية وسياسية مختلفة في التاريخ الإسلامي. ومع ذلك، لا يمكن إنكار معناها التاريخي بوصفها منصباً ارتبط بتمثيل وحدة المسلمين وتضامنهم.

وينبغي البحث في الظروف التي أُلغيت فيها الخلافة، والمداولات التي سبقت القرار، والخيارات السياسية التي أفضت إليه. كما لا يصح حصر الآثار التي خلّفها هذا القرار في العالم الإسلامي ضمن نطاق السياسة الداخلية التركية وحدها.

ويجوز للمسلم أن ينظر إلى إلغاء الخلافة بوصفه خسارة جسيمة تمسّ الذاكرة المشتركة للأمة الإسلامية ووحدتها السياسية. وهذا حكم يتعلق بالنتائج الدينية والحضارية لقرار تاريخي، وليس ادعاءً بمعرفة النيات التي كانت في قلوب من اتخذوه.

  1. إغلاق المدارس الشرعية وإخضاع التعليم الديني لإدارة الدولة

ربط قانون توحيد التعليم رقم 430، الصادر في 3 مارس/آذار 1924، جميع المؤسسات التعليمية في البلاد بوزارة المعارف. وقد نصت المادة الرابعة منه على إنشاء كلية للإلهيات لتخريج المتخصصين في العلوم الدينية العليا، وفتح مدارس لإعداد الموظفين الذين يتولون الخدمات الدينية، كالإمامة والخطابة.

غير أنه في الأيام التي تلت إقرار القانون، اتُّخذت قرارات إدارية مستقلة تقضي بإغلاق المدارس الشرعية. وقد جاء في الأمر الصادر بتاريخ 11 مارس/آذار 1924 إغلاق المدارس العلمية الشرعية الموجودة في الولايات والأقضية والقرى. كما ورد في تصريح وزير المعارف واصف بك، المنشور في الصحف بتاريخ 13 مارس/آذار 1924، أن عدد هذه المدارس بلغ 479 مدرسة. ولذلك لا يصح تصوير إغلاق المدارس الشرعية على أنه حكم صريح ورد في قانون توحيد التعليم نفسه؛ إذ ينبغي التمييز بين نص القانون والإجراءات الإدارية التي أعقبته.[5]

والمسألة الأساسية التي تستحق البحث هنا هي القضاء على تقليد المدارس الشرعية الذي تولّى تعليم العلوم الدينية على مدى قرون، وإخضاع التعليم الديني لاحتكار إدارة الدولة.

ولا شك أن المدارس الشرعية كانت بحاجة إلى التجديد، وتطوير مناهجها، ومراجعة أساليب التعليم فيها. غير أن القضاء على مؤسسة كان ينبغي إصلاحها بدلاً من إصلاحها يحمل في طياته خطر إهدار رصيدها العلمي والقضاء على الكوادر البشرية التي كانت تُخرّجها.

إن استمرار تقليد العلوم الإسلامية لا يتحقق بمجرد تدريس بضعة دروس دينية أو إعداد عدد محدود من الموظفين الدينيين؛ بل يتطلب تعليم التفسير والحديث والفقه وأصوله وعلم الكلام واللغة العربية وسائر العلوم الأساسية ضمن منهج تعليمي متكامل تتكامل فيه هذه العلوم بعضها مع بعض.

  1. إغلاق الزوايا والتكايا

أُغلقت الزوايا والتكايا بموجب القانون رقم 677 الصادر في 30 نوفمبر/تشرين الثاني 1925، كما حُظر استخدام بعض الألقاب والملابس الخاصة بالطرق الصوفية.[6]

لقد وُجدت عبر التاريخ تكايا وزوايا أدّت خدمات علمية وأخلاقية واجتماعية، كما وُجدت مؤسسات أخرى انحرفت إلى ممارسات تخالف جوهر الدين. ولهذا لا يصح إصدار حكم واحد على جميع التكايا والزوايا دون تمييز.

ولا شك في ضرورة نقد الخرافات والاستغلال والممارسات الباطلة التي تُنسب إلى الدين، وتخالف أصوله. غير أن وجود ممارسات خاطئة لا يبرر القضاء على التراث الصوفي بأكمله، ولا إلغاء جميع المؤسسات التي أدّت خدمات في إطار هذا التراث.

فالإصلاح شيء، والاستئصال شيء آخر. وإذا ظهر الخلل في مؤسسة ما، فينبغي أن يكون التفكير أولاً في إزالة ذلك الخلل وتعزيز صلتها بالعلم الصحيح.

  1. الحياة الدينية وتعليم القرآن الكريم وقضية الأذان

لم تقتصر إعادة تنظيم الحياة الدينية بيد الدولة على إغلاق المدارس الشرعية والتكايا؛ بل شملت أيضاً تعليم القرآن الكريم، والمنشورات الدينية، وإعداد العاملين في الشؤون الدينية، والتطبيقات المتعلقة بشعائر العبادة، وهي جميعاً من القضايا التي أثارت جدلاً واسعاً في تلك المرحلة.

بدأ تطبيق قراءة الأذان باللغة التركية بدلاً من العربية سنة 1932، ثم عُمّم في أنحاء البلاد بموجب أمر صدر في مطلع سنة 1933. وفي 2 يونيو/حزيران 1941، أُضيف حكم إلى المادة 526 من قانون العقوبات التركي بموجب القانون رقم 4055، يقضي بفرض عقوبات على من يرفع الأذان باللغة العربية. وقد نُشر هذا القانون في الجريدة الرسمية بتاريخ 6 يونيو/حزيران 1941، العدد 4827. ثم أُلغي هذا الجزاء بموجب القانون رقم 5665 الصادر في 16 يونيو/حزيران 1950.[7]

ومن المهم عرض هذا التسلسل الزمني على وجهه الصحيح؛ إذ إن بدء تطبيق الأذان باللغة التركية بدلاً من العربية سنة 1932، وتحويل ذلك إلى فعل يعاقب عليه القانون سنة 1941، مرحلتان مختلفتان.

فالأذان ليس مجرد نداء للإعلام بدخول وقت الصلاة، بل هو شعار التوحيد في الإسلام، ورمز لوحدة لغة العبادة المشتركة بين المسلمين. ولهذا عُدّ منع الأذان من أداء ألفاظه الأصلية تدخلاً جسيماً في الحياة الدينية للمسلمين.

إن تدخل الدولة في لغة شعيرة من شعائر العبادة مسألة خطيرة من حيث حرية الدين والوجدان. وينبغي بحث المسؤولية التاريخية والقانونية عن هذه الممارسات في ضوء السلطات التي اتخذت القرارات المعنية، وطبيعة الإدارة السائدة في تلك المرحلة.

  1. تنظيم اللباس والملابس وإعدام إسكيليبلي عاطف أفندي

أُقرّ قانون ارتداء القبعة في 25 نوفمبر/تشرين الثاني 1925.[8] وقد جعل هذا التنظيم وما أعقبه من تطبيقات قضية اللباس والزي الديني من أكثر القضايا إثارةً للجدل في البلاد.

كما أن إعدام إسكيليبلي محمد عاطف أفندي سنة 1926 من الأحداث التي ينبغي التوقف عندها بعناية عند دراسة تلك المرحلة.

فقد نشر عاطف أفندي رسالته المعنونة «التقليد الإفرنجي والقبعة» سنة 1924، أي قبل صدور قانون القبعة. وقد عرضت موسوعة الديانة الإسلامية التركية، التابعة لوقف الديانة التركي، بالتفصيل أن الرسالة طُبعت بترخيص من وزارة المعارف، ثم اعتُقل مؤلفها ومُثّل أمام محكمة الاستقلال في أنقرة. وعلى الرغم من صدور حكم ببراءته في محاكمته الأولى، فإنه لم يُفرج عنه، ثم أُعيد اعتقاله ومحاكمته، وأُعدم في 4 فبراير/شباط 1926.[9]

وعند الحديث عن هذه الحادثة، ينبغي أخذ جميع مراحل المحاكمة، والأسباب التي استندت إليها المحكمة، والاتهامات الأخرى الموجهة إلى عاطف أفندي بعين الاعتبار. فقد تضمن حكم المحكمة أيضاً ادعاءات تتعلق بتوزيع الرسالة وربطها ببعض أحداث التمرد. ومع ذلك، فإن نشر مؤلَّف قبل صدور القانون المعني، ثم إعدام مؤلفه لاحقاً، يثيران أسئلة قانونية وأخلاقية جدية.

إن مجرد إعلان الإنسان عن رأيه الديني أو الفكري بشأن اللباس لا يمكن اعتباره فعلاً يستوجب عقوبة الإعدام. وإذا وُجّهت إليه اتهامات بالتحريض على التمرد أو بارتكاب جرائم جسيمة أخرى، فلا بد من إثباتها بأدلة واضحة وموثوقة.

  1. تغيير الحروف والانقطاع عن الذاكرة التاريخية

صدر القانون رقم 1353 في 1 نوفمبر/تشرين الثاني 1928، وبموجبه اعتُمدت حروف جديدة قائمة على الأبجدية اللاتينية في الكتابة التركية.[10]

وقد دافع أنصار الحروف الجديدة عن هذا التغيير بحجة تسهيل تعليم القراءة والكتابة وتوسيع نطاقهما، وفتح مرحلة جديدة في التعليم. غير أنه لا يمكن تجاهل الانقطاع الذي أحدثه هذا التغيير في إمكانية الوصول إلى الكتب والمحفوظات وشواهد القبور والوقفيات وسجلات المحاكم المكتوبة باللغة التركية العثمانية التي استُخدمت على مدى قرون.

فماضي الأمة لا يقتصر على الذكريات الشفوية؛ إذ إن المكتبات والأرشيفات والوقفيات وسجلات المحاكم والنقوش وآلاف المخطوطات تشكّل مجتمعةً ذاكرة الأمة.

ومع تغيير الحروف، أصبح وصول الأجيال الجديدة مباشرةً إلى التراث المكتوب القديم أكثر صعوبة، وتحولت القدرة على قراءة ذلك التراث وفهمه إلى اختصاص مستقل يحتاج إلى إعداد خاص.

وليست المسألة هنا الاعتراض على تعلّم الحروف الجديدة، بل إن جوهر القضية هو أن اعتماد الحروف الجديدة جعل التراث المكتوب القديم وما أُنتج به من رصيد علمي وأدبي ضخم بعيد المنال عن قطاعات واسعة من الناس.

يجوز للأمة أن تتعلم نظاماً جديداً للكتابة، لكن لا ينبغي أن يكون ثمن ذلك فقدان صلتها بذاكرتها التاريخية. بل ينبغي إعداد الأجيال الجديدة بحيث تستطيع قراءة كتابة الحاضر والتراث المكتوب للماضي معاً.

رابعاً: الخيارات الفكرية ومسألة المرجعية العلمية

من المسائل التي ينبغي الوقوف عندها عند تقييم الإرث الفكري لمصطفى كمال باشا بعض النظريات التي حظيت بالدعم في مجالي اللغة والتاريخ.

فقد ظهرت في ثلاثينيات القرن العشرين نظرية لغة الشمس، وطرحت ادعاءات واسعة بشأن أصول اللغة التركية وغيرها من اللغات. وتشير موسوعة أتاتورك أيضاً إلى أن دراسة هيرمان ف. كفيرغيتش، الباحث النمساوي، المعنونة «La Psychologie de Quelques Éléments des Langues Turques» كان لها أثر في نشأة هذه النظرية. ووفقاً لهذه النظرية، كانت الشمس تحتل مكانة أساسية في بدايات عالم اللغة والفكر الإنساني، كما اعتُبرت اللغة التركية مصدراً أصلياً يمكن من خلاله تفسير أصول اللغات الأخرى.[11]

غير أن هذه الرؤية لم تثبت وفق المعايير الراسخة والمعترف بها في علم اللغة، ثم جرى التخلي عنها مع مرور الزمن.

وينبغي هنا التمييز بين مسألتين مختلفتين: الأولى، البحث في الجذور التاريخية للغة التركية وإبراز ثرائها، وهو جهد علمي مشروع وقيّم. والثانية، تبنّي ادعاء واسع من قبيل اشتقاق جميع لغات العالم من اللغة التركية دون أدلة كافية.

إن دعم رئيس دولة أو قائد سياسي لنظرية ما لا يحوّلها إلى حقيقة علمية. فالمعيار في العلم ليس المنصب ولا النفوذ، وإنما الدليل والمنهج وقوة البرهان.

يمكن دراسة اهتمام مصطفى كمال باشا باللغة والتاريخ من حيث الأهمية التي أولاها لهذين المجالين. غير أنه لا يمكن اعتبار كل فكرة دعمها صحيحة من الناحية العلمية.

وفي المقابل، فإن ثبوت خطأ نظرية ما لا يُبطل جميع القدرات الفكرية للشخص، ولا يجعل كل اختياراته في حياته باطلة. فالنقد العلمي ليس وسيلةً لإدانة الإنسان بأكمله.

والمسألة الأساسية التي ينبغي التركيز عليها هي ألا يخضع البحث العلمي للإرادة السياسية، وألا يُحلّ نفوذ الدولة محل الحقيقة العلمية.

خامساً: حكم الحزب الواحد والمعارضة واستخدام سلطة الدولة

لا يمكن إنكار القضايا الأمنية والتمردات والتهديدات الخارجية والصعوبات الإدارية التي واجهتها البلاد في السنوات الأولى للجمهورية. فقد كان تأسيس دولة جديدة، وإعادة تنظيم أمة خرجت من الحروب، والمحافظة على وحدة البلاد، أموراً تتطلب مسؤوليات جسيمة.

غير أن الحاجة الأمنية لا تجعل كل تصرف سياسي مشروعاً من تلقاء نفسه. فاستخدام سلطة الدولة ينبغي أن يظل مقيداً بمبادئ العدل والتناسب والقانون.

لقد منح قانون حفظ الأمن، الصادر سنة 1925، الحكومة صلاحيات واسعة بحجة ضمان النظام العام.[12] وفي تلك المرحلة أُغلقت «الحزب الجمهوري التقدمي»، وتقلّص مجال المعارضة السياسية إلى حد كبير. ثم لم يدم «حزب الجمهورية الحرة» طويلاً أيضاً، وانتهى به الأمر إلى حلّ نفسه.

كانت محاكم الاستقلال محاكم خاصة أُنشئت للعمل في ظروف استثنائية خلال حرب الاستقلال والسنوات الأولى للجمهورية. وينبغي دراسة دوافع تأسيس هذه المحاكم والتهديدات الأمنية التي واجهتها في سياقها التاريخي. غير أن أحكامها وإجراءات المحاكمة فيها والتعامل مع المعارضين ينبغي أن تكون هي الأخرى موضع نقد في ضوء معايير القانون والعدالة.[13]

ومن الأمور التي تستحق المناقشة، على وجه الخصوص، إدخال بعض القادة العسكريين السابقين والمعارضين السياسيين في مسار المحاكمة في قضية محاولة اغتيال إزمير، رغم عدم ثبوت صلتهم المباشرة بمحاولة الاغتيال، وذلك من منظور الفهم القانوني السائد في تلك المرحلة.

إن حماية أمن الدولة واجب لا شك فيه، لكن لا ينبغي أن تتحول الذريعة الأمنية إلى وسيلة للقضاء على المعارضة السياسية برمتها، أو التعامل مع الآراء المخالفة وكأنها جرائم.

إن مفهوم العدل في الإسلام يأمر بمراعاة الحق دون تمييز بين صديق وعدو. وهذا المعيار واجب أيضاً في إدارة الدولة؛ إذ ينبغي لمن يتولى السلطة أن يتعامل بالعدل حتى مع من يعارضونه.

سادساً: الصورة التي أُنشئت بعد وفاة مصطفى كمال باشا والاستغلال السياسي لذكراه

بعد وفاة مصطفى كمال باشا في 10 نوفمبر/تشرين الثاني 1938، أصبحت شخصيته وذكراه وسيلةً مهمة لإضفاء الشرعية على مواقف وتوجهات في الحياة السياسية التركية.

ويرى السيد أيْدن أونال أن مصطفى كمال باشا جرى السعي إلى إبعاده عن المشهد التاريخي في عهد عصمت إينونو، ثم أُعيد إبرازه بعد سنة 1950 في عهد جلال بايار وعدنان مندريس.

وينبغي صياغة هذا الادعاء بمزيد من الدقة. فحدوث تغييرات في الصورة الرسمية لمصطفى كمال باشا وطريقة تمثيله في عهد إينونو لا يعني أن هناك محاولةً لمحو اسمه من التاريخ بالكامل. فقد استمرت ذكراه ومكانته بوصفه شخصيةً مؤسسةً للدولة حاضرتين في الخطاب الرسمي خلال تلك المرحلة أيضاً.

أما بعد سنة 1950، فقد استُخدم اسم مصطفى كمال باشا وذكراه من جانب السلطة الجديدة كذلك، بوصفهما أحد عناصر الشرعية السياسية. ويُعدّ إقرار القانون رقم 5816 سنة 1951 من التطورات اللافتة في تلك المرحلة.[3]

والمسألة الأساسية التي ينبغي الوقوف عندها هي إعادة تفسير ذكرى شخصية تاريخية وفقاً للاحتياجات السياسية لمختلف الحكومات.

فتقدير خدمات شخصية ما أمر، وتحويلها إلى رمز للحصانة السياسية أمر آخر. كما أن اعتبار كل إجراء يُتخذ باسمها صحيحاً يُعدّ إجحافاً بحق الشخصية التاريخية نفسها.

إن الذين يمارسون السياسة باسم ذكرى مصطفى كمال باشا ليسوا ملزمين بالدفاع عن جميع أعماله. وبالمثل، فإن الذين ينتقدون بعض إجراءاته ليسوا ملزمين بإنكار خدماته العسكرية ودوره التاريخي.

إن أقوى وسيلة للحماية من الاستغلال السياسي للشخصيات التاريخية هي إتاحة البحث الحر في حياتها وأعمالها، والتمييز بين الصواب والخطأ، والاستناد إلى الأدلة في كل حكم يصدر بشأنها.

سابعاً: ما ذكره أيْدن أونال وما لم يتطرّق إليه

لقد أثار مقال السيد أيْدن أونال قضايا مهمة تتعلق بالحياة العسكرية والسياسية لمصطفى كمال باشا، والصورة التي أُنشئت له بعد وفاته. غير أننا نرى أن الوصول إلى تقييم تاريخي وإسلامي أوسع يقتضي تناول مسائل أخرى أيضاً.

ويأتي في مقدمة هذه المسائل الإرث العلمي والديني والاجتماعي للدولة العثمانية العظمى.

فالدولة العثمانية لم تكن مجرد تنظيم سياسي، بل كانت تمثّل رصيداً حضارياً عظيماً بما امتلكته من مدارس شرعية، وأوقاف، ومكتبات، ومحاكم، وتكايا، ومطاعم خيرية، ومؤسسات تعليمية، وما أنجبته على مدى قرون من العلماء.

ولا شك أنه لا يمكن القول إن جميع هذه المؤسسات كانت خالية من العيوب. فقد وُجدت في كل عصر مؤسسات تحتاج إلى الإصلاح، وممارسات خاطئة، ومظاهر انحلال. غير أن هذه الحقيقة لا تبرر النظر إلى الرصيد العلمي والحضاري الذي تراكم على مدى قرون على أنه عديم القيمة برمّته.

فهناك فرق كبير بين تجديد مؤسسات حضارة ما، وبين قطع الصلة بذاكرتها وروابطها الأساسية.

كما ورد في مقال السيد أيْدن أونال أن أفكار مصطفى كمال باشا لم تُحدث أثراً دائماً. وينبغي دراسة هذا الادعاء مع التمييز بين القيمة العلمية لأفكاره الشخصية، وبين أثر النظام السياسي الذي أسسه في الأجيال اللاحقة.

فعدم تمتع فكرة ما بقوة علمية لا يعني أنها لم تُحدث أثراً سياسياً واجتماعياً. إذ قد تستمر بعض الأفكار في التأثير زمناً طويلاً، لا بفضل أدلتها العلمية، بل من خلال قوة الدولة والسياسات التعليمية والقوانين والمؤسسات الرسمية.

ولهذا ينبغي، عند تقييم الإرث الفكري لمصطفى كمال باشا، ألا نكتفي بالنظر إلى مؤلفاته الشخصية، بل يجب أيضاً دراسة النتائج التي ترتبت على النظام الذي أُنشئ في مجالات التعليم والقانون والدين والثقافة.

ثامناً: من مصطفى كمال إلى كمال أتاتورك: أهو تغيير في الاسم أم تحوّل في العقلية؟

لم تكن التغييرات التي شهدتها تركيا بعد سنة 1924 مقتصرةً على إعادة تشكيل إدارة الدولة والنظام القانوني، بل كانت أجزاءً من تحوّل فكري عميق غيّر أيضاً نظرة المجتمع إلى الدين واللغة والتاريخ والثقافة والحضارة. ففي سياق امتد من إلغاء الخلافة إلى توحيد التعليم، ومن إغلاق التكايا والزوايا إلى إصلاح الحروف، اتُّخذت خطوات في اتجاه الابتعاد عن نمط الحياة الذي صاغته الحضارة الإسلامية على مدى قرون.

ولا يمكن فصل حصول مصطفى كمال على لقب أتاتورك، ثم البدء بكتابة اسم كمال بصيغة «كامال» (Kamâl)، عن هذا التحول. فعندما مُنح لقب أتاتورك بموجب القانون رقم 2587 الصادر في 24 نوفمبر/تشرين الثاني 1934، كان اسمه لا يزال يرد في نص القانون بصيغة «كمال» (Kemal). أما في فبراير/شباط 1935، فقد بدأت الصحافة في تلك المرحلة باستخدام كتابة «قمال أتاتورك» (Kamâl Atatürk). وفي بيان لوكالة الأناضول بتاريخ 5 فبراير/شباط 1935، ذُكر أن اسم «قمال» يختلف عن الكلمة العربية «كمال»، وأنه يعني في اللغة التركية «الجيش والحصن».[14]
ولم يقتصر هذا التغيير على كونه اختياراً إملائياً، بل عكس أيضاً محاولةً لإبعاد اسم كمال عن أصله العربي وإعادة تعريفه ضمن تصور جديد للهوية التركية.

غير أن الجانب الأعمق الذي ينبغي التوقف عنده في هذه المسألة يتجاوز ذلك؛ فالقضية لا تتعلق بمجرد تنقية اسم من أصله العربي، لأن الاسم من العلامات التي تعبّر عن هوية الإنسان وانتمائه. ومحاولة تغيير الصلة اللغوية والحضارية التي يحملها اسم ما قد تعني أيضاً إعادة تنظيم العلاقة مع عالم الفكر والثقافة الذي يمثّله ذلك الاسم.

ومن هذا المنطلق، يمكن النظر إلى تغيير كتابة اسم كمال إلى «قمال» بوصفه أحد الرموز الدالة على عقلية تسعى، إلى جانب الابتعاد عن لغة الحضارة الإسلامية، إلى عزل عالم الفكر عن تأثير الفهم الإسلامي. ذلك أن الاتجاه المشترك للتغييرات التي نُفّذت بعد سنة 1924 لم يكن مقتصراً على إعادة تحديد مكانة الدين في إدارة الدولة، بل امتد إلى إعادة رسم نطاق تأثيره في التعليم واللغة والقانون والحياة اليومية.

وعليه، فمن الأَوْلى ألا نقرأ تغيير الاسم على أنه بداية جميع هذه التحولات، بل بوصفه مرحلة رمزية من مراحل التحول الفكري الذي جرى تنفيذه تدريجياً بعد سنة 1924، وربما كان علامةً تُتوّج ذلك التحول.

وفي هذا السياق يكتسب تعليق السيد محرم چوشكون اللافت: «أتاتورك أعلن الحرب على مصطفى كمال»، دلالته. وبالطبع، ينبغي التعامل مع هذه العبارة بوصفها قراءةً تفسيرية تتساءل عن القطيعة بين الهوية السابقة لمصطفى كمال وتوجهاته السياسية والفكرية اللاحقة، لا باعتبارها حكماً تاريخياً قاطعاً.

وهناك أسئلة تستحق التأمل:

هل تغيير الإنسان اسمه مجرد تغيير في طريقة كتابة كلمة؟ أم يمكن أن يكون أيضاً علامةً على الرغبة في الابتعاد عن التراث التاريخي والديني والثقافي الذي يرتبط بذلك الاسم؟

وهل كان الانتقال من مصطفى كمال إلى «كمال أتاتورك» اختياراً فردياً منفصلاً عن التغييرات التي شهدتها البلاد بعد سنة 1924؟ أم كان تعبيراً رمزياً عن السعي إلى بناء تصور جديد للأمة والهوية والحضارة؟

نرى أن تغيير الاسم، عند دراسته إلى جانب التطبيقات الأخرى في تلك المرحلة، لا يمكن اعتباره مجرد تصرف لغوي. بل هو أحد الرموز اللافتة للتوجه نحو إبعاد المجتمع عن ماضيه الإسلامي وعن عالم الفكر الذي نشأ في ظل ذلك الماضي.

تاسعاً: البحث عن العودة إلى أصالتنا بعد قرن من الزمن

من المسائل التي ينبغي أن نتأمل فيها اليوم كيفية إعادة بناء صلة صحيحة بماضينا.

ولا تعني هذه الصلة تكرار كل ما حدث في الماضي كما هو، أو اعتبار جميع الممارسات التي ظهرت عبر التاريخ صحيحةً وخاليةً من العيوب. وإنما الغاية الأساسية هي إعادة التعرف إلى الرصيد العلمي والديني والحضاري لأمتنا، والمحافظة على الصحيح منه، وتنقية ما يحتاج إلى تصحيح، وترك إرث راسخ للأجيال القادمة.

ومن هذا المنطلق تكتسب أهميةً كبيرةً مسائل تعليم اللغة التركية العثمانية، وتعلّم العربية والعلوم الإسلامية الكلاسيكية، وإحياء تقاليد الوقف والمدارس الشرعية على أسس صحيحة.

ينبغي ألا تضطر أمة إلى التعرف إلى تاريخها من خلال ترجمات الآخرين وتفسيراتهم وحدها، بل يجب أن تكون قادرةً على قراءة أرشيفها، ودراسة مصادرها، وإصدار أحكامها بشأن تاريخها بالاستناد إلى الوثائق الأصلية والمصادر المباشرة.

إن تعلّم الأجيال الشابة اللغة العربية بمستوى يمكّنها من فهم القرآن الكريم والسنة النبوية، وإقامة صلة مباشرة بالمصادر الكلاسيكية، والتعرّف إلى تراثها التاريخي، كل ذلك حاجة ملحّة في عصرنا.

فهذا المسعى ليس انكفاءً على الماضي، بل هو بناء للمستقبل انطلاقاً من الرصيد الذي تركه لنا ذلك الماضي.

عاشراً: خسائر الماضي ومكاسب الحاضر وصناعة الدفاع

لا يتحقق الإنصاف في التقييمات التاريخية بمجرد سرد الخسائر وحدها، ولا بمجرد تعداد المكاسب وحدها.

فليس من الصواب تجاهل التطورات التي شهدتها تركيا في مجالات التعليم والصحة والمواصلات والصناعة والاتصالات والدفاع خلال عهد الجمهورية. كما أن القدرات التي حققتها تركيا في السنوات الأخيرة في مجال الصناعات الدفاعية، وجهودها في الإنتاج بإمكاناتها الذاتية وتقليل اعتمادها على الخارج، تطورات تستحق التقدير.

غير أنه ليس من الصواب أيضاً القول إن المكاسب التقنية والاقتصادية تعوّض تلقائياً الخسائر الدينية والعلمية والثقافية التي شهدها الماضي.

فقد تتقدم دولة في مجال الصناعات الدفاعية، لكنها تظل في الوقت نفسه بحاجة إلى تعزيز صلتها بذاكرتها التاريخية، وتطوير علومها الدينية، والمحافظة على بنيتها الأسرية.

ولا تُقاس الاستقلالية بالإمكانات العسكرية والتقنية وحدها؛ فالاستقلال العلمي والاقتصادي والثقافي والفكري لا يقل أهميةً عنها.

ومن ثم، فإن الحديث عن أخطاء الماضي لا يعني إنكار مكاسب الحاضر، كما أن تقدير مكاسب اليوم لا يقتضي التغاضي عن الخسائر الجسيمة التي وقعت في الماضي.

الحادي عشر: الشخصية والأعمال والحقيقة؛ معيار العدل

ينبغي أن يكون المعيار الذي تقوم عليه جميع هذه التقييمات هو مبدأ العدل الذي قرره القرآن الكريم.

يقول الله تعالى:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا ۚ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى
(سورة المائدة، 5: 8)

ينبغي أن تكون هذه الآية معيارنا الأساسي أيضاً عند تقييم الشخصيات التاريخية.

فمحبتنا لشخص ما لا تبيح لنا تصوير أخطائه على أنها صواب، كما أن وجود موقف سلبي لدينا تجاه شخص آخر لا يبرر إنكار الخدمات الصحيحة التي قدّمها.

وينبغي تقييم الخدمات العسكرية لمصطفى كمال باشا، وقراراته السياسية، وإجراءاته المتعلقة بالحياة الدينية، والصورة الرسمية التي أُنشئت له بعد وفاته، كلٌّ على حدة.

إن تقدير بعض خدماته لا يستلزم تبنّي جميع إجراءاته، كما أن انتقاد بعض إجراءاته بشدة لا يبرر الإساءة إلى شخصه أو تحريف الوقائع التاريخية.

وينبغي توخي الحذر بوجه خاص في مسألة النيات والمقاصد؛ فالقول إن إجراءً ما يخالف الموازين الإسلامية شيء، والادعاء بمعرفة ما كان يدور في قلب من اتخذه على وجه اليقين شيء آخر.

ويجب أن يستند تقييمنا، قدر الإمكان، إلى الوثائق والسجلات التاريخية والشهادات والموازين الشرعية. كما ينبغي ألا تُعرض الاحتمالات والتفسيرات والآراء الشخصية وكأنها حقائق يقينية.

الخاتمة: لماذا نسعى إلى حماية مصطفى كمال باشا؟ وممّن نحاول حمايته؟

لنعد مرة أخرى إلى السؤال الذي بدأنا به:

ممّن نحاول حماية مصطفى كمال باشا؟ ولماذا؟

إن حماية ذكرى شخصية تاريخية من الإهانة والافتراء، وإعفاء أعمالها وأفكارها وخياراتها التاريخية من النقد، أمران مختلفان تماماً. فعدم قبول الإساءة إلى شخص الإنسان لا ينبغي أن يكون عائقاً أمام الدراسة الحرة لقراراته وتطبيقاته. ذلك أن الاحترام الواجب للشخصيات التاريخية لا يتحقق بالتخلي عن مساءلة أعمالها، وإنما بالالتزام بالعدل عند البحث عن الحقيقة.

ينبغي الاعتراف بالخدمات العسكرية التي قدّمها مصطفى كمال باشا، ودوره في حرب الاستقلال، ومكانته التاريخية في تأسيس الدولة. وفي الوقت نفسه، يجب تقييم إلغاء الخلافة، وإغلاق المدارس الشرعية، وإخضاع الحياة الدينية لرقابة الدولة، وتطبيقات الأذان، وتغيير الحروف، وتنظيمات اللباس والملابس، والممارسات الموجهة ضد المعارضة السياسية، في ضوء الوثائق التاريخية والمعايير القانونية والأصول الإسلامية. إن البحث في هذه المسائل ونقدها ليس إهانةً ولا عداءً، بل هو سعي إلى الكشف عن الحقيقة التاريخية.

ولا تقتصر القضية على الإجراءات السياسية والإدارية وحدها؛ بل ينبغي أيضاً دراسة آثار التغييرات التي نُفّذت بعد سنة 1924 في اللغة والتعليم والتاريخ والثقافة والفهم الديني، ضمن رؤية شاملة. كما لا يمكن استثناء تسمية مصطفى كمال أولاً بلقب أتاتورك، ثم كتابة اسمه بصيغة «كامال»، من هذا التحول. وبالطبع، فإن تغيير الاسم وحده لا يكشف عن جميع أبعاد عقلية ما، غير أن هذا التغيير يكتسب دلالته بوصفه أحد رموز التصور الجديد للهوية والحضارة، عندما يُدرس إلى جانب التطبيقات الأخرى التي اتجهت نحو الابتعاد عن لغة الحضارة الإسلامية وتراثها التاريخي وعالمها الفكري.

ومن هذا المنظور، فإن تعليق السيد محرم تشوشكون: «أتاتورك أعلن الحرب على مصطفى كمال»، يستحق التأمل والنقاش. فالمسألة الأساسية هنا لا تقتصر على تغيير اسم؛ بل تتعلق بطبيعة العلاقة التي أُريد إقامتها مع التراث التاريخي والديني والثقافي الذي كان ذلك الاسم يمثّله. ولذلك فإن القضية التي ينبغي مناقشتها ليست مجرد الاسم الذي اختار مصطفى كمال استخدامه، بل الفكر والتصور الحضاري اللذان استندت إليهما التغييرات التي نُفّذت بقيادته.

إن الخطر الحقيقي يكمن في رفع أي شخصية تاريخية إلى منزلة فوق بشرية، بحيث تصبح أعمالها وأفكارها وخياراتها بمنأى عن النقاش. فمثل هذا النهج لا يضر بالبحث التاريخي وحده، بل يضر أيضاً بقدرة الأمة على استخلاص العبر من ماضيها، وبإمكانها بناء مستقبلها على أساس مراجعة واعية ومنصفة.

إن أعظم احترام يمكن إبداؤه لذكرى شخصية ما ليس إخفاء الحقيقة بشأنها، بل القدرة على القول إن الصواب صواب، وإن الخطأ خطأ. فالاعتراف بالخدمات التاريخية لا يستلزم التستر على الأخطاء، كما أن كشف الأخطاء لا يستلزم إنكار الخدمات. والعدل يقتضي عدم الخلط بين هذين الأمرين.

إن السعي إلى حماية مصطفى كمال باشا من النقد يعني إخراجه من دائرة الشخصيات التاريخية وتحويله إلى رمز لا يجوز المساس به. والحال أنه لا يوجد إنسان، مهما كان المنصب الذي شغله أو الخدمات التي قدّمها، بمنأى عن النقد التاريخي. كما لا يستطيع أي قانون أن يخرج أفكار شخص ما وقراراته وأعماله من دائرة البحث التاريخي.

إن اعتراضنا لا يتوجه إلى حماية ذكرى إنسان، بل إلى تحويل ذكراه وأعماله وأفكاره إلى مجال من الحصانة المطلقة التي لا يجوز مساءلتها. فبدلاً من جعل الشخصيات التاريخية بمنأى عن النقاش تحت حماية القوانين، ينبغي أن نكون قادرين على تقييمها في ضوء الوثائق والبحث العلمي.

وإذا كان هناك خوف من أن تراجع الأمة ماضيها وتساءل عنه، فإن ما ينبغي مساءلته حقاً هو العقلية والممارسات التي أوجدت ذلك الخوف. فالأمة التي لا تخشى الحقائق التاريخية لا تخشى مواجهة ماضيها، ولا تتردد في بناء مستقبلها.

إعداد: أحمد ضياء إبراهيم أوغلو
15.11.2026 – أُوسكودار

الهوامش والمراجع
[1] أيْدن أونال، «أتاتورك أداةً للاستغلال»، صحيفة يني شفق، 11 نوفمبر/تشرين الثاني 2025، الساعة 04:00.
https://www.yenisafak.com/yazarlar/aydin-unal/bir-istismar-araci-olarak-ataturk-4767493
[2] يعود تاريخ استقالة مصطفى كمال باشا من قيادة الجيش السابع إلى 6 أكتوبر/تشرين الأول 1917. وقد أبلغ إنفر باشا باستقالته في اليوم نفسه، وغادر حلب في 11 أكتوبر/تشرين الأول، ووصل إلى إسطنبول في 15 أكتوبر/تشرين الأول 1917 بإذن رسمي. أما احتلال القدس من قبل القوات البريطانية فقد وقع في 9 ديسمبر/كانون الأول 1917. وللاطلاع على التسلسل الزمني، يُراجع: وزارة الدفاع الوطني التركية، موقع أتاتورك، «التسلسل الزمني لحياة أتاتورك»؛ وموسوعة أتاتورك، مادة «أتاتورك في جبهة سيناء وفلسطين»؛ وفيغن أتاباي، «تقييم عام لمهمة مصطفى كمال (أتاتورك) باشا في قيادة الجيش السابع في ضوء الوثائق»، المؤتمر الدولي التاسع لأتاتورك، 2021.
[3] القانون رقم 5816 بشأن الجرائم المرتكبة ضد أتاتورك، تاريخ إقراره: 25 يوليو/تموز 1951، الجريدة الرسمية، 31 يوليو/تموز 1951، العدد 7872.
[4] القانون رقم 431، الصادر في 3 مارس/آذار 1924، بشأن إلغاء الخلافة وإخراج الأسرة العثمانية من أراضي الجمهورية التركية، الجريدة الرسمية، 6 مارس/آذار 1924، العدد 63؛ وموسوعة الديانة الإسلامية التركية، مادة «الخلافة».
[5] القانون رقم 430، الصادر في 3 مارس/آذار 1924، بشأن توحيد التعليم، الجريدة الرسمية، 6 مارس/آذار 1924، العدد 63. لا يتضمن نص القانون حكماً صريحاً بإغلاق المدارس الشرعية، وإنما نص على ربطها بوزارة المعارف. وقد صدر أمر الإغلاق بموجب تعميم وزير المعارف واصف بك بتاريخ 11 مارس/آذار 1924. وذكر واصف بك في تصريحه المنشور في الصحف بتاريخ 13 مارس/آذار 1924 أن عدد المدارس العلمية الشرعية في الولايات والأقضية والقرى بلغ 479 مدرسة. يُراجع: موسوعة أتاتورك، مادة «قانون توحيد التعليم».
[6] القانون رقم 677، الصادر في 30 نوفمبر/تشرين الثاني 1925، بشأن إغلاق التكايا والزوايا والأضرحة، ومنع وإلغاء بعض الألقاب ووظائف خدمة الأضرحة، الجريدة الرسمية، 13 ديسمبر/كانون الأول 1925، العدد 243.
[7] بدأ تطبيق قراءة الأذان باللغة التركية سنة 1932، ثم عُمّم في أنحاء البلاد بموجب أمر صدر في مطلع سنة 1933. وأُضيف الجزاء الجنائي بموجب القانون رقم 4055، الصادر في 2 يونيو/حزيران 1941، إلى المادة 526 من قانون العقوبات التركي (الجريدة الرسمية، 6 يونيو/حزيران 1941، العدد 4827). ثم أُلغي هذا الحكم بموجب القانون رقم 5665، الصادر في 16 يونيو/حزيران 1950 (الجريدة الرسمية، 17 يونيو/حزيران 1950، العدد 7535).
[8] القانون رقم 671، الصادر في 25 نوفمبر/تشرين الثاني 1925، بشأن ارتداء القبعة، الجريدة الرسمية، 28 نوفمبر/تشرين الثاني 1925، العدد 230.
[9] موسوعة الديانة الإسلامية التركية، مادة «إسكيليبلي محمد عاطف أفندي»؛ وموسوعة أتاتورك، مادة «جمعية تعالي الإسلام»؛ وقرارات محكمة الاستقلال في أنقرة، وسجل تنفيذ حكم الإعدام بتاريخ 4 فبراير/شباط 1926.
[10] القانون رقم 1353، الصادر في 1 نوفمبر/تشرين الثاني 1928، بشأن اعتماد الحروف التركية وتطبيقها، الجريدة الرسمية، 3 نوفمبر/تشرين الثاني 1928، العدد 1030.
[11] موسوعة أتاتورك، مادة «نظرية لغة الشمس»؛ وهيرمان ف. كفيرغيتش، La Psychologie de Quelques Éléments des Langues Turques.
[12] القانون رقم 578، الصادر في 4 مارس/آذار 1925، بشأن حفظ الأمن، الجريدة الرسمية، 4 مارس/آذار 1925، العدد 87 (وترد في بعض السجلات الإشارة إلى العدد 90).
[13] جودت كوتشوك، «محاكم الاستقلال»، موسوعة الديانة الإسلامية التركية، المجلد 23، الصفحات 367-372.
[14] القانون رقم 2587، الصادر في 24 نوفمبر/تشرين الثاني 1934، بعنوان «القانون المتعلق بمنح لقب أتاتورك لرئيس الجمهورية المسمّى كمال»، الجريدة الرسمية، 27 نوفمبر/تشرين الثاني 1934، العدد 2865. أما بيان وكالة الأناضول المتعلق بكتابة الاسم بصيغة «كامال» (Kamâl)، فقد نُشر في الصحف الصادرة بتاريخ 5 فبراير/شباط 1935، ومنها «آقشام» و«جمهوريت» و«صون بوستا». وقد ورد في البيان أن اسم «كامال» يعني في اللغة التركية «الجيش والحصن».