Selanikten Osmanlı Sarayına: M. Kamâl Paşa ve Cumhuriyet’in Kurucu Kadrolarının Kimliği ve Türkçülük İddiası

Tartışma ve iddiaları gündeme taşıyanlar

Peşinen ifade edelim ki insan, kökeni ve soyu üzerinden değil; inancı, düşüncesi, söylemi ve fiilleri üzerinden değerlendirilir. Zira insanın hangi soydan ve hangi aileden dünyaya geleceği, kendi iradesiyle belirlediği bir tercih değildir. Hiç kimse, doğuştan taşıdığı bir nispet sebebiyle itham edilemez.

Öyleyse neden böyle bir meseleyi gündeme getiriyoruz?

Maksadımız bir kimseyi soyundan dolayı mahkûm etmek değil; iddia ile hakikat, söylem ile fiil, savunulan kimlik ile gerçek aidiyet arasındaki tenakuzu ortaya koymaktır.

Şayet birileri, kendi köken ve aidiyetleriyle bağdaşmayan bir kimliği başkalarına karşı üstünlük vesilesi hâline getiriyor; Türklük ve Türkçülük adına toplumun bir kesimini ötekileştirerek fitne ve tefrika kapısını aralıyorsa, burada sorgulanması gereken kişinin soyu değil; bu söylemin samimiyeti, maksadı ve doğurduğu neticelerdir.

Dolayısıyla mesele, “Sen hangi soydansın?” demek değildir.

Mesele şudur:

Savunduğun kimlik ile taşıdığın aidiyet; ileri sürdüğün iddialar ile ortaya koyduğun fiiller birbirini doğruluyor mu?

Çünkü soy bir tercih değildir; fakat bir kimliği siyasî ve ideolojik bir iddia hâline getirmek tercihtir. İnsan, seçmediği kökeninden değil; seçtiği düşünceden, benimsediği söylemden ve ortaya koyduğu fiillerden hesaba çekilir.

Bu sebeple bizim dikkat çektiğimiz husus nesep değil tenakuz; köken değil iddia; doğuştan gelen aidiyet değil, iradeyle benimsenen ideoloji ve onun doğurduğu neticelerdir.

Kısacası:

Kimse soyundan dolayı suçlanamaz; fakat soyunu, tarihini veya aidiyetini başkalarına karşı üstünlük ve tahakküm vasıtası hâline getiren bir söylem elbette sorgulanır.

M. Kamâl Paşa’nın ailesi, kökeni ve mensubiyeti hakkında ileri sürülen iddialar, XX. yüzyılın ilk çeyreğinden itibaren çeşitli hatıratlar, gazete haberleri, siyasî polemikler ve sonraki yıllarda kaleme alınan eserler vasıtasıyla gündeme gelmiştir.

Bu iddiaların bir kısmı M. Kamâl Paşa’nın Türk asıllı olmadığı, bir kısmı Yahudi kökenli bulunduğu, bir kısmı ise Dönme veya Sabetaycı bir aileye mensup olduğu yönündedir. Daha sonraki bazı eserlerde ise mesele; Selanik’teki Dönme topluluğu, İttihat ve Terakki, Jön Türkler ve Cumhuriyet’in kuruluş kadroları arasındaki münasebetlerle birlikte ele alınmıştır.

Buradaki maksadımız herhangi bir iddiayı peşinen doğrulamak veya reddetmek değildir. Tarih boyunca ileri sürülmüş iddiaları, bunları dile getiren şahısları, eserlerini ve iddiaların ana hatlarını bir araya getirerek okuyucunun dikkatine sunmaktır.

Bu sebeple isimler, mümkün olduğu ölçüde erken tarihten yeni tarihe doğru sıralanmış; her bir şahıs veya kaynağın ileri sürdüğü iddia, kendi mahiyeti içinde aktarılmıştır.

I. Erken dönem yerli kaynaklar ve siyasî şahsiyetler

1. Dr. Rıza Nur

Eser: Hayat ve Hatıratım

Açıklama: Dr. Rıza Nur, Millî Mücadele yıllarında Ankara hükûmetinde görev almış; Maarif ve Sıhhiye vekillikleri yapmış, Moskova ve Lozan süreçlerinde Türk heyetinde bulunmuştur. Hayat ve Hatıratım, M. Kamâl Paşa’nın şahsı, ailesi ve kökeni hakkında erken dönemde ortaya atılan çeşitli iddiaların başlıca hatırat kaynaklarından biridir. Eserde M. Kamâl Paşa’nın babası, ailesi ve aile menşei hakkında alışılmış anlatımın dışında çeşitli rivayet ve iddialara yer verilmekte; ayrıca M. Kamâl Paşa’nın çevresindeki bazı şahısların mensubiyeti hakkında da değerlendirmeler yapılmaktadır. Rıza Nur’un hatıratı, M. Kamâl Paşa ile siyasî ihtilafının kuvvetli izlerini de taşımaktadır.

İddianın özeti: M. Kamâl Paşa’nın ailesi ve özellikle baba tarafı hakkında bilinen anlatımın dışında çeşitli köken iddiaları ileri sürülmekte; onun Türk menşei konusunda farklı rivayetler aktarılmaktadır.

2. Mevlanzâde Rıfat

Eser: Türkiye İnkılâbının İç Yüzü

Açıklama: Mevlanzâde Rıfat’ın eseri, Millî Mücadele ve erken Cumhuriyet devrini dönemin şiddetli siyasî ayrışmaları içinden ele alan muhalif metinlerden biridir. Eserde İttihat ve Terakki, Selanik, Yahudiler ve Dönmeler arasında çeşitli münasebetler kurulmakta; Millî Mücadele kadroları da bu çerçeve içinde ele alınmaktadır.

İddianın özeti: M. Kamâl Paşa ve çevresindeki bazı isimlerin Selanik, Yahudi ve Dönme çevreleriyle irtibatlı olduğu; Millî Mücadele ve yeni rejimin kuruluşunda bu çevrelerin tesirinin bulunduğu ileri sürülmektedir.

3. Mustafa Sabri Efendi

Kaynak: Sürgün yıllarındaki eser ve makaleleri

Açıklama: Son Osmanlı Şeyhülislâmı Mustafa Sabri Efendi, Millî Mücadele ve Cumhuriyet inkılaplarına karşı sert tenkitlerde bulunmuştur. Yazılarında İttihat ve Terakki, Selanik, Yahudiler ve Dönmeler hakkında çeşitli değerlendirmeler bulunmakta; bu yazılar sonraki yıllarda gelişen polemik literatürün başlıca kaynakları arasında yer almaktadır.

İddianın özeti: Millî Mücadele ve Cumhuriyet kadrolarının Selanik, Yahudi ve Dönme çevreleriyle irtibatlı olduğu ileri sürülmektedir.

4. Damad Ferid Paşa

Kaynak: 1920 tarihli basın mülakatı ve buna dayanan haberler

Açıklama: M. Kamâl Paşa’nın kökenine dair yabancı basına yansıyan en eski açık ifadelerden biri Damad Ferid Paşa’ya nispet edilmektedir. 3 Temmuz 1920 tarihli Associated Press haberinde, Damad Ferid Paşa’nın M. Kamâl Paşa’yı Yahudi olarak takdim ettiği ve anne-babasının Selanikli Dönmeler olduğu yönündeki sözleri aktarılmıştır. Aynı haberin dönemin başka gazetelerinde de yayımlandığı görülmektedir.

İddianın özeti: M. Kamâl Paşa’nın ailesinin Selanikli ve Dönme kökenli olduğu; kendisinin de Yahudi/Dönme kökenine bağlandığı ileri sürülmektedir.

II. Yabancı basın, yabancı müellifler ve dış kaynaklarda yer alan iddialar

Bu kaynaklar, M. Kamâl Paşa’nın kökenine dair iddiaların yalnızca Türkiye’deki siyasî ve dinî polemiklerde değil, dönemin yabancı basınında da yer aldığını göstermesi bakımından ayrıca zikredilmelidir.

1. Associated Press

Kaynak: 3 Temmuz 1920 tarihli haber

Açıklama: Associated Press haberinde, dönemin Sadrazamı Damad Ferid Paşa’ya atfedilen sözler aktarılmıştır. Haberde M. Kamâl Paşa’nın Yahudi olarak tanıtıldığı ve anne-babasının Selanikli Dönmeler olduğu yönündeki ifade yer almaktadır.

İddianın özeti: Damad Ferid Paşa’ya nispet edilen M. Kamâl Paşa’yı Dönme/Yahudi kökenli gösteren sözler, Amerikan haber ajansı vasıtasıyla yayımlanmıştır.

2. The Times History of the War

Eser: The Break-up of Turkey, The Times History of the War, XXI. cilt, Londra, 1920

Açıklama: Eserde M. Kamâl Paşa hakkında “reported by some to be of Salonika Jewish descent” ifadesi kullanılmaktadır. Böylece M. Kamâl Paşa’nın Selanik Yahudisi kökenli olduğu yönündeki iddianın dönemin İngiliz yayınlarından birinde de yer aldığı görülmektedir.

İddianın özeti: M. Kamâl Paşa’nın Selanik Yahudisi kökenli olduğu yönündeki iddia, The Times History of the War içinde de zikredilmiştir.

3. The Literary Digest

Kaynak: “The Sort of Man Mustafa Kemal Is”, 14 Ekim 1922

Açıklama: Amerikan The Literary Digest dergisinde M. Kamâl Paşa, “Spanish Jew by ancestry, an orthodox Moslem by birth and breeding” şeklinde tanımlanmıştır. Yazıda ayrıca onun, İspanya’dan Osmanlı topraklarına gelen Yahudi ailelerin soyundan geldiği ileri sürülmektedir.

İddianın özeti: M. Kamâl Paşa’nın İspanyol Yahudisi kökeninden geldiği; buna karşılık Müslüman olarak doğup yetiştiği ileri sürülmektedir.

4. Achmed Abdullah ve Leo Anavi

Yazı: “The Rise of M. Kamal Pasha from Obscurity”, 28 Eylül 1922

Açıklama: Achmed Abdullah ile Leo Anavi tarafından kaleme alınan ve The Bridgeport Telegram gazetesinde yayımlanan yazıda M. Kamâl Paşa’nın İspanyol-Yahudi kökenine dair ifadeler bulunmaktadır. Yazıda ayrıca onun kökeninin “not even of Osmanli blood” olduğu ileri sürülmektedir. Bu kaynak, Rıfat N. Bali’nin eserinde de kayda geçirilmiştir.

İddianın özeti: M. Kamâl Paşa’nın İspanyol-Yahudi kökenli olduğu ve Osmanlı soyundan dahi gelmediği ileri sürülmektedir.

5. Joachim Prinz

Eser: The Secret Jews, 1973

Açıklama: Joachim Prinz’in eserinde Selanik, Dönmeler ve Jön Türk hareketi arasındaki münasebetlere yer verilmekte; M. Kamâl Paşa ile Cavid Bey Dönme olarak nitelenmektedir. Eserde M. Kamâl Paşa’nın Dönme geçmişinin muhalifleri tarafından kendisine karşı kullanıldığı da belirtilmektedir.

İddianın özeti: M. Kamâl Paşa’nın Dönme olduğu ve Dönme kökeninin siyasî rakipleri tarafından bilindiği ileri sürülmektedir.

III. Türkçe polemik, hatırat ve yakın dönem eserlerinde iddiaların genişlemesi

1. Cevat Rıfat Atilhan

Eser ve yazılar: Siyonizm, Masonluk, Yahudilik ve Dönmelik üzerine eserleri

Açıklama: Cevat Rıfat Atilhan, Yahudilik, Siyonizm, Masonluk ve Dönmelik arasında bağlar kuran eserleriyle bu literatürün önemli isimleri arasında yer almaktadır.

İddianın özeti: Selanik, Dönmelik, İttihat ve Terakki, Masonluk ve Cumhuriyet kadroları arasında çeşitli münasebetler bulunduğu ileri sürülmektedir.

2. Necip Fazıl Kısakürek

Kaynak: Büyük Doğu yazıları ve diğer eserleri

Açıklama: Necip Fazıl’ın yazılarında Dönmelik, Yahudilik, Masonluk ve Cumhuriyet kadroları arasında bağlar kuran değerlendirmeler yer almaktadır.

İddianın özeti: Dönme ve Yahudi çevrelerinin Cumhuriyet’in siyasî ve fikrî kadroları üzerinde geniş tesire sahip olduğu ileri sürülmektedir.

3. Mehmed Şevket Eygi

Kaynak: Dönmeler üzerine gazete yazıları

Açıklama: Mehmed Şevket Eygi, Dönmelerin Türkiye’deki nüfuzu hakkında geniş iddialar ileri süren yazarlardandır.

İddianın özeti: Dönmelerin Türkiye’de nüfuzlu mevkilere yerleştiği ve Cumhuriyet devrinin siyasî yapısında önemli bir tesire sahip olduğu ileri sürülmektedir.

4. Abdurrahman Dilipak

Kaynak: Bülbül Deresi ve çeşitli gazete yazıları

Açıklama: Abdurrahman Dilipak, Dönmelerin Türkiye’deki mevcudiyeti ve Cumhuriyet devriyle münasebetleri hakkında yazılar kaleme almıştır.

İddianın özeti: Dönme topluluğunun Türkiye’deki varlığı, nüfuzu ve Cumhuriyet devriyle irtibatı üzerinde durulmaktadır.

5. Mustafa Müftüoğlu

Eser: Yalan Söyleyen Tarih Utansın

Açıklama: Mustafa Müftüoğlu, İttihat ve Terakki, Selanik, Dönmelik ve Cumhuriyet kadroları arasındaki münasebetleri polemik tarihçiliği içinde ele alan yazarlardandır.

İddianın özeti: Bazı Cumhuriyet kadrolarının Dönme kökenleri ve bu kişilerin siyasî hayat içindeki konumları hakkında çeşitli iddialar ileri sürülmektedir.

6. Ziya Uygur

Eserleri: Siyonizm, Masonluk, Komünizm ve Dönmelik üzerine çalışmaları

Açıklama: Ziya Uygur, Dönmelik meselesini Siyonizm, Masonluk ve siyasî hareketlerle birlikte ele alan yazarlar arasındadır.

İddianın özeti: Dönme çevreleri ile Siyonizm, Masonluk ve siyasî hareketler arasında geniş münasebetler bulunduğu ileri sürülmektedir.

7. Kadir Mısıroğlu

Eserleri: Millî Mücadele ve Cumhuriyet tarihi üzerine çalışmaları

Açıklama: Kadir Mısıroğlu’nun eserlerinde Selanik, Dönmelik, Yahudilik, İttihat ve Terakki ve Cumhuriyet kadroları arasında çeşitli bağlantılar kurulmaktadır.

İddianın özeti: Cumhuriyet’in kuruluş kadroları içinde Selanikli, Yahudi veya Dönme çevrelerin tesirinin bulunduğu yönünde çeşitli iddialar ileri sürülmektedir.

8. Ilgaz Zorlu

Eser: Evet, Ben Selânikliyim, 1998

Açıklama: Ilgaz Zorlu’nun eserleri, Dönme meselesinin 1990’lı yıllarda yeniden geniş bir okuyucu kitlesinin gündemine girmesinde önemli bir yer tutmuştur. Zorlu, kendisini Dönme kökenli olarak tanımlamış; Selanik Dönmeleri, aileler ve cemaat hayatı üzerine çeşitli bilgiler vermiştir.

İddianın özeti: M. Kamâl Paşa’nın Selanik geçmişi ile Dönme topluluğu arasında aile ve çevre bağlantıları bulunduğu ileri sürülmektedir.

9. Yalçın Küçük

Eserleri: Tekelistan ve diğer çalışmaları

Açıklama: Yalçın Küçük, Dönmelik, Selanik ve Türkiye’nin siyasî, bürokratik ve fikrî seçkinleri arasında geniş münasebetler kuran eserler kaleme almıştır.

İddianın özeti: Dönme kökenli çevrelerin Türkiye’nin siyasî ve fikrî seçkinleri üzerindeki tesirinin geniş olduğu ileri sürülmektedir.

10. Soner Yalçın

Eserleri: Efendi: Beyaz Türklerin Büyük Sırrı (2004); Efendi 2: Beyaz Müslümanların Büyük Sırrı (2006)

Açıklama: Soner Yalçın’ın Efendi serisi, Dönmelik meselesini geniş bir okuyucu kitlesinin gündemine taşımıştır. Eserlerde Selanik, Dönme aileleri, İttihat ve Terakki, Osmanlı’nın son devri ve Cumhuriyet’in siyasî ve fikrî kadroları arasında çeşitli soy ve irtibat iddiaları kurulmaktadır. Ayrıca M. Kamâl Paşa’nın eşi Latife Hanım’ın ailesi Uşakizadeler hakkında da Dönme/Sabetaycı oldukları yönünde imalar ve değerlendirmeler yer almaktadır.

İddianın özeti: Dönme kökenli aile ve şahısların Osmanlı’nın son devri ile Cumhuriyet’in kuruluşu ve sonraki dönemlerde siyasî, iktisadî ve fikrî çevrelerde geniş bir tesire sahip olduğu; M. Kamâl Paşa’nın çevresinin de bu bağlam içinde değerlendirilmesi gerektiği ileri sürülmektedir.

11. Haim Errol Gelardin

Kaynak: 2012 tarihli televizyon programındaki konuşması

Açıklama: Haim Errol Gelardin, 2012 yılında katıldığı bir televizyon programında Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşu, M. Kamâl Paşa ve Sabetaycılar hakkında çeşitli iddialar ileri sürmüştür. Konuşmasında Sabetaycıların bir bölümünün Selanik’te kaldığını, bu çevreden yetişen bazı kişilerin Harp Okulu’na girdiğini ve M. Kamâl Paşa’nın da bu çevre içinde bulunduğunu söylemiştir.

İddianın özeti: M. Kamâl Paşa’nın Sabetaycı çevreye mensup olduğu; Selanik’te kalan Sabetaycıların bir bölümünün askerî okullara girdiği ve Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunda M. Kamâl Paşa ile birlikte rol aldıkları ileri sürülmektedir.

IV. İddiaları inceleyen, farklı görüş ortaya koyan veya tartışmayı geniş tarih çerçevesine taşıyan önemli kaynaklar

Bu bölümün maksadı, önceki iddiaları peşinen doğrulamak veya reddetmek değildir. Konuyu doğrudan inceleyen yahut söz konusu iddialardan farklı bir görüş ortaya koyan; ayrıca M. Kamâl Paşa’nın siyasî ve tarihî konumunu daha geniş bir çerçevede ele alan önemli eserleri de okuyucunun önüne koymaktır.

1. Rıfat N. Bali

Eser: A Scapegoat for All Seasons: The Dönmes or Crypto-Jews of Turkey

Önemi: Rıfat N. Bali’nin eseri, Dönme meselesi bakımından başvurulabilecek en geniş araştırmalardan biridir. Bali, kitabında doğrudan “M. Kamal and the Claim of his Dönme Roots” başlıklı bir bölüm açmış; ayrıca Dönme meselesinin Türk siyasî hayatında nasıl kullanıldığı ve bu iddiaların zaman içindeki seyri üzerinde durmuştur. Eserde Mehmed Şevket Eygi, Abdurrahman Dilipak, Necip Fazıl Kısakürek ve Mustafa Müftüoğlu gibi yazarların metinlerine de yer verilmiştir.

Önemi bakımından sonuç: M. Kamâl Paşa’nın Dönme kökenine dair iddiaların ve bu iddiaları taşıyan literatürün topluca takip edilebildiği başlıca eserlerden biridir.

2. Marc David Baer

Eser: The Dönme: Jewish Converts, Muslim Revolutionaries, and Secular Turks

Önemi: Baer, Dönmelerin Selanik’teki hayatını, Osmanlı modernleşmesini, Jön Türk hareketini ve Cumhuriyet devrine uzanan tarihlerini incelemektedir. Dönme topluluğunun tarihini M. Kamâl Paşa’ya dair tek bir köken iddiasına indirgemeden ele alan başlıca akademik çalışmalardandır.

3. Cengiz Şişman

Eser: The Burden of Silence: Sabbateanism and the Evolution of the Ottoman-Turkish Dönmes

Önemi: Şişman, Sabetaycılık ve Dönme topluluğunun Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan tarihini, inanç dünyasını ve cemaat yapısını incelemektedir. Dönme tarihinin dinî, toplumsal ve tarihî arka planını anlamak bakımından başvurulabilecek önemli eserlerdendir.

4. Leyla Neyzi

Makale: “Remembering to Forget: Sabbateanism, National Identity, and Subjectivity in Turkey”

Önemi: Neyzi, Dönme kimliği, hatıra, millî kimlik ve Cumhuriyet devrindeki kimlik dönüşümü üzerinde durmaktadır. Dönme kökenli kişilerin Cumhuriyet devrindeki kimlik meselelerini ele alan araştırmalardan biridir.

5. Arnold J. Toynbee

Eser: The Western Question in Greece and Turkey, 1922

Önemi: Toynbee, M. Kamâl Paşa ve Millî Mücadele hakkında dönemin önemli yabancı müelliflerinden biridir. Sonraki bazı eserlerde Toynbee’ye M. Kamâl Paşa’nın Dönme kökenli olduğunu kabul ettiği yönünde atıflar yapılmıştır. Ancak Toynbee’ye yapılan ikinci el atıflarla onun kendi eserindeki ifadelerin birbirinden ayrılması gerekir.

Toynbee’nin M. Kamâl Paşa hakkında yazdıkları, onun askerî ve siyasî şahsiyetini ayrıntılı biçimde ele almaktadır. Bu sebeple M. Kamâl Paşa’nın çağdaş yabancı müellifler tarafından nasıl tasvir edildiğini görmek bakımından önemlidir.

6. Yaşar Gören

Eser: Enver ve M. Kamal’in Kitabı 1908-1938, 3 cilt, İslâmbol Yayınları, 2025

Önemi: Yaşar Gören’in üç ciltlik eseri, doğrudan yalnızca M. Kamâl Paşa’nın nesebi veya Dönme kökeni meselesini araştıran bir çalışma değildir. Bununla beraber 1908-1938 arasındaki siyasî ve askerî hadiseleri, M. Kemâl Paşa’nın şahsiyetini, Selanik ve İttihat ve Terakki çevresini, Masonluk iddialarını, Millî Mücadele’yi ve Cumhuriyet’in kuruluş yıllarını geniş bir belge külliyatı içinde ele alması bakımından bu tartışmanın dışında bırakılmaması gereken yeni bir kaynaktır.

Eser, yazarın ifadesiyle “bir gazetecinin kaleminden belgelerle yakın tarihimiz” anlayışıyla hazırlanmış; arşiv belgeleri, elçilik raporları, mahkeme zabıtları, dönemin basın kayıtları ve çeşitli hatıratlardan yararlanılmıştır. Üç ciltlik takım 2025 yılında yayımlanmış olup yaklaşık 1.400 sayfalık geniş bir hacme sahiptir. (Şehadet Kitap⁠)

Eserde özellikle M. Kamâl Paşa’nın doğum tarihi, Selanik dönemi, İttihat ve Terakki ile ilişkiler, Masonluk iddiaları, 1908 hadisesi, Millî Mücadele yılları ve Cumhuriyet’in ilk dönemine ilişkin çok sayıda başlık bulunmaktadır. Eserin kapsamı bakımından, M. Kamâl Paşa’nın yalnızca kökeni değil, kimliği, siyasî çevresi, ilişkileri ve tarihî rolü hakkında daha geniş bir sorgulama yapılmasına imkân vermektedir. (Yeni Akit⁠)

Önemli kayıt: Yaşar Gören’in eserinin burada zikredilmesi, eserde bulunan bütün iddiaların ayrıca doğrulandığı anlamına gelmez. Eser, kendi belge ve kaynakları üzerinden değerlendirilmesi gereken müstakil bir tarih çalışmasıdır. Bununla birlikte M. Kamâl Paşa ve yakın tarih üzerine yeni ve geniş hacimli bir belge derlemesi olması sebebiyle, mevcut kaynak haritasına ilave edilmesi yerindedir.

Sonuç

M. Kamâl Paşa’nın kökenine dair tartışma, birbirinden farklı mahiyetteki kaynakların zaman içinde bir araya gelmesiyle genişlemiştir.

1920’li yıllarda Damad Ferid Paşa’ya nispet edilen sözler, Associated Press haberleri, The Times History of the War, The Literary Digest ve Achmed Abdullah–Leo Anavi yazısı gibi kaynaklarda M. Kamâl Paşa’nın Yahudi, Selanik Yahudisi veya İspanyol-Yahudi kökenli olduğu yönünde ifadeler görülmektedir.

Aynı dönem ve sonrasında Dr. Rıza Nur, Mevlanzâde Rıfat ve Mustafa Sabri Efendi gibi isimlerin eserlerinde M. Kamâl Paşa’nın ailesi, kökeni ve Selanik çevresi hakkında farklı rivayet ve iddialar yer almıştır.

Daha sonraki yıllarda Cevat Rıfat Atilhan, Necip Fazıl Kısakürek, Mehmed Şevket Eygi, Abdurrahman Dilipak, Mustafa Müftüoğlu, Ziya Uygur ve Kadir Mısıroğlu gibi isimler Dönmelik meselesini daha geniş bir siyasî çerçeve içinde ele almışlardır.

1990’lardan itibaren ise Ilgaz Zorlu, Yalçın Küçük ve Soner Yalçın gibi isimlerin eserleriyle konu yeniden geniş bir kamuoyu tartışmasının parçası hâline gelmiştir. Soner Yalçın’ın eserlerinde M. Kamâl Paşa’nın çevresi ve eşi Latife Hanım’ın ailesi de Dönme iddiaları bağlamında ele alınmıştır.

2012 yılında Haim Errol Gelardin’in televizyon konuşması ise M. Kamâl Paşa’yı doğrudan Sabetaycı çevreyle ilişkilendiren daha sonraki örneklerden biri olmuştur.

Buna karşılık Rıfat N. Bali, Marc David Baer, Cengiz Şişman ve Leyla Neyzi gibi araştırmacılar Dönme tarihini ve M. Kamâl Paşa’nın Dönme kökenine dair iddiaların tarih içindeki seyrini ayrı bir araştırma konusu hâline getirmişlerdir.

Yabancı müellifler arasında Arnold J. Toynbee’nin eserleri de ayrıca kayda geçirilmelidir. Bununla beraber Toynbee’ye sonraki eserlerde yapılan atıflar ile onun kendi eserindeki ifadelerin birbirinden ayrılması gerekir.

Yaşar Gören’in 2025’te yayımlanan üç ciltlik eseri ise bu kaynak haritasına farklı bir mahiyette yeni bir halka eklemektedir. Gören, M. Kamâl Paşa’nın kökeni meselesini tek başına ele almamakla birlikte, 1908-1938 arasındaki yakın tarihimizi; Selanik, İttihat ve Terakki, M. Kamâl Paşa, Masonluk iddiaları, Millî Mücadele ve Cumhuriyet’in kuruluş yıllarıyla birlikte geniş bir belge ve kaynak külliyatı içinde incelemektedir. Bu bakımdan eser, mevcut polemik literatürünün yanında ayrıca okunması ve kendi belgeleri üzerinden değerlendirilmesi gereken geniş hacimli yeni bir çalışmadır. (Şehadet Kitap⁠)

Böylece ortaya yalnızca tek yönde ilerleyen bir anlatım değil; iddialar, bu iddiaları taşıyan şahıslar, eserler, yabancı basın kayıtları, akademik araştırmalar ve yakın tarihin geniş belge külliyatını ele alan yeni çalışmaların bir arada görülebildiği bir kaynak haritası çıkmaktadır.

Buradaki maksadımız hüküm vermek değildir.

Maksadımız; iddiaları ortaya koymak, kaynaklarını göstermek, birbirinden farklı görüşleri aynı zeminde buluşturmak ve okuyucunun hükme varabilmesi için mümkün olduğu ölçüde geniş bir malzeme sunmaktır.

Çünkü tarihî hakikate ulaşmanın yolu, hoşumuza giden kaynakları toplamak değil; bütün kaynakları önümüze koyup belgeyi rivayetten, iddiayı vakıadan, yorumunu tarihî kayıttan ayırabilmektir.

Hazırlayan: Ahmet Ziya İbrahimoğlu
26.08.2026 – OF

Kronolojik iddia ve kaynak özeti:👇

Kronolojik iddia ve kaynak özeti:👆

ترجمة من التركية إلي العربية:👇

من سالونيك إلى البلاط العثماني: هوية مصطفى كمال باشا والقيادات المؤسسة للجمهورية ودعوى التُّركيّة

تمهيد

بادئ ذي بدء، نؤكد أن الإنسان لا يُقوَّم بأصله ونسبه، وإنما بإيمانه وفكره وقوله وفعله؛ إذ إن الأسرة التي يولد فيها، والنسب الذي ينحدر منه، ليسا أمرين اختارهما بإرادته. فلا يجوز أن يُتَّهَم أحد بسبب نسبةٍ وُلد عليها.

فلماذا نثير مثل هذه المسألة إذن؟

ليس مقصدنا إدانة أحد بسبب أصله، وإنما بيان التناقض بين الدعوى والحقيقة، وبين الخطاب والممارسة، وبين الهوية التي يُدافع عنها والانتماء الحقيقي الذي يُنسب إليه صاحبها.

فإذا جعل بعض الناس هويةً لا تنسجم مع أصولهم وانتماءاتهم وسيلةً للتفوق على غيرهم، واتخذوا من التركّية والتتريك ذريعةً لإقصاء طائفة من المجتمع وفتح أبواب الفتنة والتفرقة، فإن موضع النظر هنا ليس أصل الشخص ونسبه، وإنما صدق هذا الخطاب ومقصده والنتائج التي أفضى إليها.

ومن ثم فالمسألة ليست: «من أي أصل أنت؟».

وإنما المسألة:

هل تتوافق الهوية التي تدّعيها مع الانتماء الذي تحمله؟ وهل تتطابق دعاواك مع أفعالك؟

فالنسب ليس اختياراً؛ أما تحويل هويةٍ ما إلى دعوى سياسية وأيديولوجية فهو اختيار. فالإنسان لا يُحاسَب على أصل لم يختره، وإنما يُسأل عما اختاره من أفكار، وما تبناه من خطابات، وما ترتب على ذلك من أفعال ونتائج.

ومن هنا، فإن موضع عنايتنا ليس النسب، وإنما التناقض؛ وليس الأصل، وإنما الدعوى؛ وليس الانتماء الموروث، وإنما الأيديولوجيا التي يتبناها الإنسان بإرادته والنتائج التي تترتب عليها.

وخلاصة القول:

لا يجوز أن يُدان أحد بسبب أصله، ولكن الخطاب الذي يجعل الأصل أو التاريخ أو الانتماء وسيلةً للتفوق على الآخرين وإخضاعهم، لا ريب في أنه خطاب جدير بالنقد والمساءلة.

إن الادعاءات المتعلقة بأسرة مصطفى كمال باشا وأصله وانتمائه قد ظهرت وتداولتها مذكرات وشهادات وأخبار صحفية وسجالات سياسية منذ الربع الأول من القرن العشرين، ثم توسعت في مؤلفات ظهرت في العقود اللاحقة.

فمن هذه الادعاءات ما يذهب إلى أن مصطفى كمال باشا لم يكن من أصل تركي، ومنها ما ينسب إليه أصلاً يهودياً، ومنها ما يربطه بأسرة من الدونمة أو الساباتيّة. ثم توسعت بعض المؤلفات اللاحقة في تناول المسألة ضمن إطار العلاقة بين جماعة الدونمة في سالونيك، والاتحاد والترقي، والشباب الأتراك، والقيادات التي شاركت في تأسيس الجمهورية.

وليس مقصدنا هنا أن نصادق مسبقاً على أي من هذه الدعاوى أو نرفضها، وإنما نريد أن نجمع بين يدي القارئ أبرز الادعاءات التي طُرحت عبر التاريخ، وأسماء من أثاروها، ومؤلفاتهم، وخلاصة ما ذهبوا إليه، ليكون ذلك مادةً للنظر والمراجعة.

ولهذا رُتبت الأسماء والمصادر، قدر الإمكان، من الأقدم إلى الأحدث، مع عرض دعوى كل شخصية أو مصدر في حدود مضمونها وطبيعتها.

أولاً: المصادر المحلية المبكرة والشخصيات السياسية

  1. الدكتور رضا نور

المؤلف: «حياتي ومذكراتي» (Hayat ve Hatıratım)

بيان: كان الدكتور رضا نور من المسؤولين في حكومة أنقرة خلال سنوات الكفاح الوطني، وتولى وزارتي المعارف والصحة، وشارك في الوفد التركي في مرحلتي موسكو ولوزان. وتعد مذكراته من أبرز المصادر المبكرة التي تناولت شخصية مصطفى كمال باشا وأسرته وأصوله، واشتملت على روايات وادعاءات مختلفة تخالف الرواية المألوفة عن والده وأسرته وأصل العائلة، كما تضمنت تقويمات بشأن انتماءات بعض الشخصيات المحيطة بمصطفى كمال باشا. ولا تخلو مذكرات رضا نور من آثار الخلاف السياسي الشديد الذي كان قائماً بينه وبين مصطفى كمال باشا.

خلاصة الدعوى: أُثيرت بشأن أسرة مصطفى كمال باشا، ولا سيما جهة والده، دعاوى متعددة حول الأصل تخالف الرواية الشائعة، ونُقلت روايات مختلفة حول أصله التركي.

  1. مولان زاده رفعت

المؤلف: «الوجه الداخلي للثورة التركية» (Türkiye İnkılâbının İç Yüzü)

بيان: يُعد كتاب مولان زاده رفعت من المؤلفات المعارضة التي تناولت سنوات الكفاح الوطني وبدايات الجمهورية من داخل أجواء الانقسام السياسي الحاد في تلك المرحلة. ويربط الكتاب بين الاتحاد والترقي وسالونيك واليهود والدونمة في عدد من المواضع، كما يتناول قيادات الكفاح الوطني في هذا السياق.

خلاصة الدعوى: يذهب الكتاب إلى وجود صلات بين مصطفى كمال باشا وبعض المحيطين به وبين الأوساط السالونيكية واليهودية والدونمية، وأن لهذه الأوساط تأثيراً في الكفاح الوطني وفي تأسيس النظام الجديد.

  1. الشيخ مصطفى صبري أفندي

المصدر: مؤلفاته ومقالاته التي كتبها في سنوات المنفى

بيان: كان مصطفى صبري أفندي، آخر شيخ للإسلام في الدولة العثمانية، من أشد منتقدي الكفاح الوطني والإصلاحات الجمهورية. وتضمنت كتاباته تقويمات متعددة للاتحاد والترقي وسالونيك واليهود والدونمة، وأصبحت تلك الكتابات من المصادر الأساسية في الأدبيات الجدلية التي تطورت في العقود اللاحقة.

خلاصة الدعوى: تذهب بعض كتاباته إلى وجود صلات بين قيادات الكفاح الوطني والجمهورية وبين الأوساط السالونيكية واليهودية والدونمية.

  1. داماد فريد باشا

المصدر: مقابلة صحفية تعود إلى سنة 1920، وأخبار نُشرت استناداً إليها

بيان: تُنسب إلى داماد فريد باشا واحدة من أقدم التصريحات الصريحة التي ظهرت في الصحافة الأجنبية حول أصل مصطفى كمال باشا. ففي خبر لوكالة أسوشيتد برس مؤرخ في 3 يوليو 1920، نُسب إلى داماد فريد باشا أنه وصف مصطفى كمال باشا بأنه يهودي، وأن والديه من الدونمة السالونيكية. وقد نُشر الخبر نفسه في صحف أخرى في تلك الفترة.

خلاصة الدعوى: نُسب إلى داماد فريد باشا القول بأن أسرة مصطفى كمال باشا ذات أصل سالونيكي ودونمي، وربط أصله هو أيضاً باليهود والدونمة.

ثانياً: الصحافة الأجنبية والمؤلفون الأجانب والمصادر الخارجية

ينبغي ذكر هذه المصادر بصورة مستقلة؛ لأنها تبين أن الادعاءات المتعلقة بأصل مصطفى كمال باشا لم تكن محصورة في السجالات السياسية والدينية داخل تركيا، بل ظهرت كذلك في الصحافة الأجنبية في تلك المرحلة.

  1. وكالة أسوشيتد برس

المصدر: خبر مؤرخ في 3 يوليو 1920

بيان: نقلت وكالة أسوشيتد برس أقوالاً نُسبت إلى داماد فريد باشا، رئيس الوزراء في الدولة العثمانية آنذاك. وجاء في الخبر أن مصطفى كمال باشا قُدّم بوصفه يهودياً، وأن والديه من الدونمة السالونيكية.

خلاصة الدعوى: انتشرت، عبر وكالة أنباء أمريكية، أقوال منسوبة إلى داماد فريد باشا تربط مصطفى كمال باشا بأصل دونمي/يهودي.

  1. The Times History of the War

المؤلف: «The Break-up of Turkey»، ضمن The Times History of the War، المجلد الحادي والعشرون، لندن، 1920

بيان: ورد في الكتاب التعبير: «reported by some to be of Salonika Jewish descent»، أي إنه «قيل من بعضهم إنه من أصل يهودي سالونيكي». وبذلك يظهر أن الدعوى المتعلقة بأصل مصطفى كمال باشا اليهودي السالونيكي وردت أيضاً في أحد المنشورات البريطانية في تلك الفترة.

خلاصة الدعوى: ذُكرت دعوى الأصل اليهودي السالونيكي لمصطفى كمال باشا في The Times History of the War.

  1. The Literary Digest

المصدر: «The Sort of Man Mustafa Kemal Is»، 14 أكتوبر 1922

بيان: وصفت مجلة The Literary Digest الأمريكية مصطفى كمال باشا بأنه «Spanish Jew by ancestry, an orthodox Moslem by birth and breeding»، أي إنه من أصل يهودي إسباني، مع كونه مسلماً أرثوذكسياً بالولادة والنشأة. وذكرت المقالة كذلك أنه ينحدر من أسر يهودية جاءت من إسبانيا إلى الأراضي العثمانية.

خلاصة الدعوى: تذهب المقالة إلى أن مصطفى كمال باشا ينحدر من أصل يهودي إسباني، مع كونه قد وُلد ونشأ مسلماً.

  1. أحمد عبد الله وليو أنافي

المقال: «The Rise of M. Kamal Pasha from Obscurity»، 28 سبتمبر 1922

بيان: تضمن المقال الذي كتبه أحمد عبد الله وليو أنافي، ونشرته صحيفة The Bridgeport Telegram، عبارات تتعلق بالأصل الإسباني اليهودي لمصطفى كمال باشا. كما ورد فيه أن أصله «not even of Osmanli blood»، أي إنه «ليس حتى من الدم العثماني». وقد سجل رıفات ن. بالي هذا المصدر في أحد مؤلفاته.

خلاصة الدعوى: يذهب المقال إلى أن مصطفى كمال باشا من أصل إسباني يهودي، وأنه لا ينحدر حتى من أصل عثماني.

  1. يواخيم برينتس

المؤلف: The Secret Jews، 1973

بيان: تناول يواخيم برينتس في كتابه العلاقات بين سالونيك والدونمة وحركة الشباب الأتراك، ووصف مصطفى كمال باشا وجاويـد بك بأنهما من الدونمة. كما أشار إلى أن خلفية مصطفى كمال الدونمية استُخدمت من قبل خصومه السياسيين في مواجهته.

خلاصة الدعوى: يذهب الكتاب إلى أن مصطفى كمال باشا كان من الدونمة، وأن أصله الدونمي كان معروفاً لدى خصومه السياسيين واستُخدم ضده.

ثالثاً: السجال التركي ومذكرات الشخصيات والكتب الحديثة

  1. جودت رفعت أتلحان

المؤلفات والمقالات: مؤلفاته حول الصهيونية والماسونية واليهودية والدونمة

بيان: كان جودت رفعت أتلحان من أبرز الأسماء في الأدبيات التي أقامت صلات بين اليهودية والصهيونية والماسونية والدونمة، وبين عدد من التطورات السياسية في تركيا.

خلاصة الدعوى: تُطرح في مؤلفاته دعاوى عن وجود صلات بين سالونيك والدونمة والاتحاد والترقي والماسونية والقيادات الجمهورية.

  1. نجيب فاضل قساقوريك

المصدر: مقالاته في مجلة «بيوغو دوغو» وغيرها من مؤلفاته

بيان: تضمنت كتابات نجيب فاضل تقويمات تربط بين الدونمة واليهودية والماسونية وبين عدد من القيادات السياسية والفكرية في عهد الجمهورية.

خلاصة الدعوى: تذهب بعض كتاباته إلى أن الأوساط الدونمية واليهودية كان لها تأثير واسع في القيادات السياسية والفكرية للجمهورية.

  1. محمد شوقي إيغي

المصدر: مقالاته الصحفية حول الدونمة

بيان: كتب محمد شوقي إيغي مقالات عديدة حول نفوذ الدونمة في تركيا، وطرح دعاوى واسعة بشأن وجودهم وتأثيرهم في مواقع مختلفة.

خلاصة الدعوى: يذهب إلى أن الدونمة استقروا في مواقع مؤثرة داخل تركيا، وأن لهم تأثيراً مهماً في الحياة السياسية خلال عهد الجمهورية.

  1. عبد الرحمن ديليباك

المصدر: كتاب «بولبول دره سي» ومقالاته الصحفية المختلفة

بيان: كتب عبد الرحمن ديليباك حول وجود الدونمة في تركيا وعلاقاتهم بعهد الجمهورية.

خلاصة الدعوى: ركزت كتاباته على وجود جماعة الدونمة في تركيا ونفوذها وعلاقتها بعهد الجمهورية.

  1. مصطفى مفتوغلو

المؤلف: «ليخجل التاريخ الكاذب من كذبه» (Yalan Söyleyen Tarih Utansın)

بيان: تناول مصطفى مفتوغلو العلاقات بين الاتحاد والترقي وسالونيك والدونمة والقيادات الجمهورية ضمن إطار من الكتابة التاريخية الجدلية.

خلاصة الدعوى: أُثيرت في مؤلفاته دعاوى حول أصول بعض القيادات الجمهورية الدونمية ومواقع هؤلاء الأشخاص في الحياة السياسية.

  1. ضياء أوغور

مؤلفاته: أعماله حول الصهيونية والماسونية والشيوعية والدونمة

بيان: كان ضياء أوغور من المؤلفين الذين تناولوا قضية الدونمة في علاقتها بالصهيونية والماسونية والحركات السياسية.

خلاصة الدعوى: تُطرح في أعماله دعاوى عن وجود علاقات واسعة بين الأوساط الدونمية والصهيونية والماسونية والحركات السياسية.

  1. قادر ميسيـر أوغلو

مؤلفاته: أعماله حول الكفاح الوطني وتاريخ الجمهورية

بيان: أقام قادر ميسر أوغلو في مؤلفاته صلات مختلفة بين سالونيك والدونمة واليهودية والاتحاد والترقي والقيادات الجمهورية.

خلاصة الدعوى: تُطرح في مؤلفاته دعاوى عن تأثير الأوساط السالونيكية واليهودية والدونمية في بعض قيادات تأسيس الجمهورية.

  1. إلغاز زورلو

المؤلف: «نعم، أنا من سالونيك» (Evet, Ben Selânikliyim)، 1998

بيان: كان لمؤلفات إلغاز زورلو دور مهم في إعادة قضية الدونمة إلى دائرة النقاش العام الواسع في تسعينيات القرن العشرين. وقد عرّف زورلو نفسه بأنه من أصل دونمي، وقدم معلومات متعددة عن دونمة سالونيك وبعض الأسر وحياة الجماعة.

خلاصة الدعوى: تُطرح في أعماله صلات أسرية واجتماعية بين ماضي مصطفى كمال باشا في سالونيك وبين جماعة الدونمة.

  1. يالتشن كوتشوك

مؤلفاته: Tekelistan وغيرها

بيان: كتب يالتشن كوتشوك مؤلفات أقام فيها صلات واسعة بين الدونمة وسالونيك وبين النخب السياسية والبيروقراطية والفكرية في تركيا.

خلاصة الدعوى: يذهب إلى أن تأثير الأوساط ذات الأصل الدونمي كان واسعاً في النخب السياسية والفكرية التركية.

  1. صونر يالتشِن

مؤلفاته: Efendi: Beyaz Türklerin Büyük Sırrı (2004)، وEfendi 2: Beyaz Müslümanların Büyük Sırrı (2006)

بيان: نقلت سلسلة «أفندي» قضية الدونمة إلى جمهور واسع، وربطت بين سالونيك وأسر الدونمة والاتحاد والترقي وأواخر العهد العثماني والقيادات السياسية والفكرية في عهد الجمهورية، من خلال دعاوى مختلفة تتعلق بالأصل والنسب والصلات. كما تناولت أعماله أسرة لطيفة هانم، زوجة مصطفى كمال باشا، ولا سيما أسرة أوشاق زاده، في سياق إشارات وتقويمات تربطها بالدونمة أو الساباتيّة.

خلاصة الدعوى: تذهب هذه الأعمال إلى أن أسرًا وشخصيات ذات أصول دونمية كان لها تأثير سياسي واقتصادي وفكري واسع في أواخر العهد العثماني وعند تأسيس الجمهورية وفي المراحل اللاحقة، وأن محيط مصطفى كمال باشا ينبغي أن يُدرس في هذا السياق.

  1. حاييم إرول غيلاردين

المصدر: حديث تلفزيوني سنة 2012

بيان: طرح حاييم إرول غيلاردين في برنامج تلفزيوني شارك فيه سنة 2012 عدداً من الادعاءات حول تأسيس الجمهورية التركية ومصطفى كمال باشا والساباتيّة. وقال إن قسماً من الساباتيّة بقي في سالونيك، وإن بعض أبناء هذه الأوساط التحقوا بالمدارس العسكرية، وإن مصطفى كمال باشا كان أيضاً ضمن هذه الدائرة.

خلاصة الدعوى: يُطرح أن مصطفى كمال باشا كان منتمياً إلى البيئة الساباتية، وأن قسماً من الساباتيّة الذين بقوا في سالونيك دخلوا المدارس العسكرية وشاركوا، مع مصطفى كمال باشا، في تأسيس الجمهورية التركية.

رابعاً: مصادر مهمة درست هذه الادعاءات أو قدمت رؤى مختلفة أو وسعت النقاش في إطاره التاريخي

ليس المقصود من هذا القسم التصديق المسبق على الادعاءات السابقة أو رفضها، وإنما عرض مؤلفات مهمة تناولت المسألة مباشرة، أو قدمت رؤية مختلفة عنها، أو درست المكانة السياسية والتاريخية لمصطفى كمال باشا ضمن إطار أوسع.

  1. رفعت ن. بالي

المؤلف: A Scapegoat for All Seasons: The Dönmes or Crypto-Jews of Turkey

الأهمية: يعد كتاب رفعت ن. بالي من أوسع الدراسات التي يمكن الرجوع إليها في قضية الدونمة. وقد خصص فيه فصلاً بعنوان «M. Kamal and the Claim of his Dönme Roots»، كما تناول كيفية توظيف قضية الدونمة في الحياة السياسية التركية ومسار هذه الادعاءات عبر الزمن. وأورد في كتابه كذلك نصوصاً لمحمد شوقي إيغي وعبد الرحمن ديليباك ونجيب فاضل قساقوريك ومصطفى مفتوغلو وغيرهم.

خلاصة الأهمية: يُعد من أبرز المراجع التي يمكن من خلالها تتبع الادعاءات المتعلقة بأصل مصطفى كمال باشا الدونمي، والأدبيات التي حملت هذه الادعاءات بصورة جماعية.

  1. مارك ديفيد باير

المؤلف: The Dönme: Jewish Converts, Muslim Revolutionaries, and Secular Turks

الأهمية: يدرس باير حياة الدونمة في سالونيك، والتحديث العثماني، وحركة الشباب الأتراك، وتاريخ الجماعة الممتد إلى العهد الجمهوري. ويعد من أبرز الدراسات الأكاديمية التي تتناول تاريخ الدونمة دون اختزال تاريخ الجماعة في دعوى واحدة تتعلق بأصل مصطفى كمال باشا.

  1. جنكيز شيشمان

المؤلف: The Burden of Silence: Sabbateanism and the Evolution of the Ottoman-Turkish Dönmes

الأهمية: يدرس شيشمان تاريخ الساباتية وجماعة الدونمة من العهد العثماني إلى الجمهورية، وعقيدتهم وبنيتهم الجماعية. ويعد من المصادر المهمة لفهم الخلفية الدينية والاجتماعية والتاريخية لقضية الدونمة.

  1. ليلى نَيزي

المقال: “Remembering to Forget: Sabbateanism, National Identity, and Subjectivity in Turkey”

الأهمية: تتناول نَيزي قضية هوية الدونمة والذاكرة والهوية الوطنية وتحولات الهوية في عهد الجمهورية. وهي من الدراسات التي تبحث في مسائل الهوية المتعلقة بالأشخاص ذوي الأصول الدونمية في تركيا الجمهورية.

  1. أرنولد ج. توينبي

المؤلف: The Western Question in Greece and Turkey، 1922

الأهمية: كان توينبي من أبرز المؤلفين الأجانب المعاصرين لمصطفى كمال باشا الذين كتبوا عن الرجل وعن الكفاح الوطني. وقد نُسب إليه في بعض المؤلفات اللاحقة أنه أقر بأصل مصطفى كمال الدونمي. غير أن الإحالات الثانوية إلى توينبي ينبغي فصلها عن عباراته الواردة في مؤلفاته الأصلية.

وتتضمن كتابات توينبي وصفاً مفصلاً لمصطفى كمال باشا بوصفه شخصية عسكرية وسياسية، ولذلك تظل مهمة لفهم كيفية تصويره في كتابات المؤلفين الأجانب المعاصرين له.

  1. يشار غورَن

المؤلف: Enver ve M. Kamal’in Kitabı 1908-1938، ثلاثة مجلدات، منشورات إسلامبول، 2025

الأهمية: لا يقتصر عمل يشار غورَن، في ثلاثة مجلدات، على دراسة نسب مصطفى كمال باشا أو مسألة أصله الدونمي. غير أنه يتناول الأحداث السياسية والعسكرية بين عامي 1908 و1938، وشخصية مصطفى كمال باشا، وبيئة سالونيك والاتحاد والترقي، والادعاءات المتعلقة بالماسونية، والكفاح الوطني، والسنوات الأولى للجمهورية، في إطار واسع من الوثائق والمصادر. ومن ثم فلا ينبغي إغفال هذا العمل عند رسم خريطة المصادر المتعلقة بهذه المسألة.

ويقدم المؤلف عمله بوصفه دراسة في التاريخ القريب «من قلم صحفي، وبالوثائق»، مستنداً إلى وثائق أرشيفية وتقارير دبلوماسية ومحاضر محاكم وسجلات صحفية معاصرة ومذكرات متعددة. وقد صدر العمل في ثلاثة مجلدات سنة 2025، ويقارب مجموع صفحاته 1400 صفحة.

وتتضمن المجلدات، على وجه الخصوص، موضوعات تتعلق بتاريخ ميلاد مصطفى كمال باشا، ومرحلة سالونيك، وعلاقاته بالاتحاد والترقي، والادعاءات المتعلقة بالماسونية، وأحداث سنة 1908، وسنوات الكفاح الوطني، والسنوات الأولى للجمهورية.

ومن حيث نطاقه، يتيح هذا العمل دراسة مصطفى كمال باشا لا من زاوية أصله وحده، وإنما من حيث هويته وبيئته السياسية وعلاقاته ودوره التاريخي أيضاً.

تنبيه مهم: إن ذكر عمل يشار غورَن هنا لا يعني التصديق المسبق على جميع ما ورد فيه من دعاوى، وإنما يعني أنه عمل تاريخي مستقل ينبغي تقويمه في ضوء وثائقه ومصادره. إلا أن إدراجه في خريطة المصادر أمر مناسب، لكونه دراسة حديثة واسعة الحجم تضيف مادة وثائقية ومصدرية إلى الدراسات الموجودة حول مصطفى كمال باشا والتاريخ التركي الحديث.

خاتمة

إن النقاش حول أصل مصطفى كمال باشا قد اتسع عبر الزمن نتيجة اجتماع مصادر مختلفة الطبيعة وتراكمها.

ففي عشرينيات القرن العشرين ظهرت في أقوال نُسبت إلى داماد فريد باشا، وفي أخبار وكالة أسوشيتد برس، وفي The Times History of the War، وThe Literary Digest، وفي مقال أحمد عبد الله وليو أنافي، عبارات تصف مصطفى كمال باشا بأنه يهودي أو من يهود سالونيك أو من أصل يهودي إسباني.

وفي الفترة نفسها وما بعدها، تضمنت مؤلفات الدكتور رضا نور ومولان زاده رفعت ومصطفى صبري أفندي روايات وادعاءات مختلفة حول أسرة مصطفى كمال باشا وأصله وصلته ببيئة سالونيك.

وفي العقود اللاحقة تناول جودت رفعت أتلحان ونجيب فاضل قساقوريك ومحمد شوقي إيغي وعبد الرحمن ديليباك ومصطفى مفتوغلو وضياء أوغور وقادر ميسر أوغلو قضية الدونمة في إطار سياسي أوسع.

ومنذ تسعينيات القرن العشرين، أعادت مؤلفات إلغاز زورلو ويالتشن كوتشوك وصونر يالتشِن القضية إلى دائرة النقاش العام الواسع. كما تناولت مؤلفات صونر يالتشِن محيط مصطفى كمال باشا وأسرة زوجته لطيفة هانم، في سياق دعاوى تتعلق بالدونمة.

وفي سنة 2012، كان حديث حاييم إرول غيلاردين التلفزيوني من الأمثلة اللاحقة التي ربطت مصطفى كمال باشا بصورة مباشرة بالبيئة الساباتية.

وفي المقابل، تناول باحثون مثل رفعت ن. بالي ومارك ديفيد باير وجنكيز شيشمان وليلى نَيزي تاريخ الدونمة، ومسألة الادعاءات المتعلقة بأصل مصطفى كمال باشا الدونمي، ومسار هذه الادعاءات في التاريخ، كلٌّ من زاوية بحثية مختلفة.

ومن بين المؤلفين الأجانب، ينبغي أيضاً تسجيل أعمال أرنولد ج. توينبي. ومع ذلك، ينبغي التفريق بين ما نُسب إليه في المؤلفات اللاحقة وبين ما ورد فعلاً في كتبه الأصلية.

أما عمل يشار غورَن الصادر سنة 2025 في ثلاثة مجلدات، فيضيف حلقة جديدة إلى خريطة هذه المصادر، ولكن بطبيعة مختلفة. فهو لا يخصص بحثه لنسب مصطفى كمال باشا وحده، وإنما يتناول التاريخ التركي الحديث بين 1908 و1938، وسالونيك والاتحاد والترقي ومصطفى كمال باشا والادعاءات المتعلقة بالماسونية والكفاح الوطني والسنوات الأولى للجمهورية، ضمن مجموعة واسعة من الوثائق والمصادر. ومن ثم فهو عمل حديث واسع النطاق يستحق القراءة والتقويم في ضوء وثائقه ومصادره إلى جانب الأدبيات الجدلية الموجودة.

وبذلك لا نكون أمام رواية تسير في اتجاه واحد، وإنما أمام خريطة مصادر تضم الادعاءات، وأصحابها، والمؤلفات التي حملتها، وسجلات الصحافة الأجنبية، والدراسات الأكاديمية، والأعمال الحديثة التي تناولت التاريخ القريب في إطار أوسع.

وليس مقصدنا هنا إصدار حكم مسبق.

وإنما مقصدنا عرض الادعاءات، وبيان مصادرها، وجمع الآراء المختلفة في أرضية واحدة، وتقديم أكبر قدر ممكن من المادة التي تتيح للقارئ أن يتأمل ويحكم بنفسه.

فالوصول إلى الحقيقة التاريخية لا يكون بجمع المصادر التي توافق أهواءنا، وإنما بوضع المصادر المختلفة أمامنا، والتمييز بين الوثيقة والرواية، وبين الدعوى والواقعة، وبين التفسير والسجل التاريخي.

إعداد: أحمد ضياء إبراهيم أوغلو
26 أغسطس 2026 – أوف