Bilgi, Kibir ve Teslimiyet: Hakikat Karşısında İnsanın İmtihanı

Modern çağın en büyük yanılgılarından biri, bilgi arttıkça insanın otomatik olarak hakikate yaklaşacağını zannetmesidir. Oysa Kur’ân’ın ortaya koyduğu hakikat bunun her zaman böyle olmadığını açıkça göstermektedir. Bu bakımdan yazının; bilgi, zekâ ve teslimiyet arasındaki ilişkiye dikkat çekmesi önemli ve düşündürücü bir çabadır.

Özellikle “bilmenin tek başına kurtarıcı olmadığı” vurgusu İslâmî açıdan son derece önemlidir. Çünkü Kur’ân’ı Kerim’de helâke sürüklenen birçok topluluğun problemi salt bilgisizlik değildir. Asıl problem; hakikati bildikleri hâlde ona boyun eğmemeleri, kibir göstermeleri ve nefislerini merkeze almalarıdır.

Bu yönüyle yazının şeytan örneği üzerinden yaptığı vurgu dikkat çekicidir. Gerçekten de İblîs’in problemi Allah’ın varlığını inkâr etmesi değildi. O, Rabbini biliyordu; hatta ilahî hitaba doğrudan muhatap olmuştu. Fakat bilgi, teslimiyetle birleşmeyince onu kurtarmadı. Çünkü insanı Allah’a yaklaştıran şey yalnızca zihini farkındalık değil; kulluk, tevazu ve itaattir.

Kur’ân’ı Kerim’in birçok yerinde kibir ile hakikatten yüz çevirme arasında doğrudan bağ kurulması da bu sebepledir. Firavun, Nemrut veya İblîs gibi örneklerde mesele sadece cehalet değil; büyüklük vehmi ve nefsin kendisini merkeze koymasıdır. Bu açıdan metnin:
“Bazen en zor imtihan, çok bilenlerin imtihanıdır.”
tespiti oldukça yerindedir.

Bununla birlikte yazıda dikkat edilmesi gereken bazı noktalar da bulunmaktadır.

Öncelikle “yönelmek”, “hakikate açılmak” ve “ontolojik yasa” gibi ifadeler yer yer tasavvufî ve felsefî çağrışımlara açık bir dil üretmektedir. Bu ifadeler tamamen yanlış değildir; ancak İslâmî zeminde daha açık şekilde:
hidayet,
tevfik,
kulluk,
takva,
ihlâs
ve Allah’ın lütfu merkezli bir dille desteklenmesi daha sahih ve daha emniyetli olurdu.

Çünkü İslâm’da hakikate ulaşmak yalnızca derunî bir arayış değil; vahyin rehberliğine teslimiyetle mümkün olan bir yürüyüştür. İnsan sadece “hakikati arayan” değil; Allah’ın indirdiği ölçülere tâbi olmakla yükümlü bir kuldur.

Ayrıca yazıda yapay zekâ ile insan zekâsı arasında kurulan karşılaştırma dikkat çekici olsa da burada da hassas bir çizgi vardır. Yapay zekâ bilgi işleyebilir; fakat şuur, irade, sorumluluk ve kulluk taşımaz. İnsan ise yalnızca bilen değil; hesaba çekilecek bir varlıktır. Bu sebeple insanı diğer varlıklardan ayıran temel özellik sadece “düşünmesi” değil; Allah’a kullukla mükellef olmasıdır.

Metnin önemli taraflarından biri de modern entelektüel kibir problemine temas etmesidir. Gerçekten de günümüzde bazı insanlar hakikati anlamaya çalışırken bir noktadan sonra kendilerini hakikatin üstünde konumlandırabilmektedir. Sürekli analiz eden fakat teslim olmayan bir zihin, zamanla kendisini merkeze koyma tehlikesiyle karşı karşıya kalabilir. Bu durum özellikle dinî meseleleri sadece teorik ve akademik zemine hapseden yaklaşım biçimlerinde daha belirgin görülmektedir.

Oysa İslâm’da gerçek ilim;
insanı secdeye yaklaştıran,
kalpte haşyet üreten,
nefsi küçülten
ve kulun Rabbine olan ihtiyacını artıran ilimdir.

Nitekim Kur’ân’ı Kerim:
“Allah’tan kulları içinde ancak âlimler hakkıyla korkar.” (Fâtır, 35/28)
buyurarak gerçek ilmin insanı kibire değil, huşûya götürmesi gerektiğini haber vermektedir.

Netice itibarıyla bu yazıyı;
modern çağın bilgi-kibir ilişkisine dikkat çeken,
entelektüel gururun tehlikesini hatırlatan,
teslimiyet olmadan bilginin insanı kurtarmayacağını vurgulayan
kıymetli bir fikrî hatırlatma olarak görüyorum.

Ancak İslâmî terbiye açısından;
daha açık bir vahiy merkezliliğe,
daha belirgin bir kulluk diline
ve tasavvufî-felsefî çağrışımları sınırlayan daha muhkem bir akaid üslubuna ihtiyaç bulunduğu kanaatindeyim.

Çünkü insanı kurtaran şey yalnızca hakikati konuşmak değil; hakikatin önünde tevazu ile eğilebilmektir.

Ahmet Ziya İbrahimoğlu

Yazıma Mesned Olan Taşkın Koçak Beyin Paylaşımı:👇

Bilginin İmtihanı: Zekâ, Kibir ve Hakikate Yöneliş

(Mustafa Öztürk- Dücane Cündüoğlu)

302 kelime – Okuma süresi 1.5 dakika

Allah bütün insanlığın Rabbidir; rahmetiyle, rızkıyla ve yaratışıyla herkesi kuşatır. Fakat Allah’ın herkese aynı şekilde muamele etmesi ile herkesi aynı şekilde değerlendirmesi aynı şey değildir. Çünkü varoluşta belirleyici olan yalnızca “bilmek” değil, yönelmektir. Bilmek ise yönelmek ile birleşince anlam kazanır. Aksi takdirde YZ’den daha iyi bilen artık “kesinlikle” yok fakat YZ iman edebilir mi?
İnsan özgür bırakılmış bir varlıktır. Bu yüzden Allah, kendisine yöneleni başka bir yakınlıkla değerlendirir. Çünkü yönelmek, sadece zihinsel bir kabul değil; iradenin, kalbin ve benliğin hakikat karşısında konum alışıdır. Bir insan hakikate doğru yürüdükçe, hakikat de ona doğru açılır.
Buradaki mesele bir ayrıcalık değil, ontolojik bir yasadır. Nasıl ki güneşe dönen yüz daha fazla ışık alırsa, Allah’a yönelen kalp de ilahî yakınlığa daha açık hâle gelir. Çünkü Allah insana zorla iman yüklemez; fakat samimiyetle yöneleni karşılıksız da bırakmaz.
Şeytanın trajedisi de tam burada başlar. O, Allah’ın varlığını inkâr etmiyordu. Hatta Allah’ı bizden daha kesin biliyordu. Meleklerle aynı ortamda bulunmuş, ilahî hitaba doğrudan muhatap olmuştu. Yani onun problemi bilgi eksikliği değildi. Sorun, yönünü hakikatten kendisine çevirmesiydi. “Ben daha üstünüm” dediği anda, bilgisi onu kurtarmadı; aksine kibirle birleşen bilgi, onu hakikatten kopardı.
Asıl konunu en çarpıcı tarafı şudur: Şeytan hâlâ Allah’ın varlığını biliyor. Hâlâ kıyametin geleceğini biliyor. Hâlâ ilahî düzenin içinde hareket ediyor. Bir görevi, bir mühleti ve bir bilgisi var. Yani bazen insanın en büyük avantajı sandığı şey -bilgi, zekâ, derinlik- eğer teslimiyetle birleşmezse, kişiyi Allah’a yaklaştırmak yerine kendine hayran bırakabiliyor.
Bugün bazı isimler etrafında yürüyen tartışmaların temelinde de biraz bu vardır. Çünkü insan bazen hakikati ararken, bir noktadan sonra hakikatin üstünde konuşmaya başladığını fark etmez. Akıl büyüdükçe teslimiyet küçülürse, insan sürekli çözümleyen ama artık secde etmeyen bir zihne dönüşebilir.
Bu yüzden mesele yalnızca inanıp inanmamak değildir. Asıl mesele, insanın hakikat karşısında ne kadar eğilebildiğidir. Çünkü Allah’a ulaşmanın önündeki en büyük perde çoğu zaman cehalet değil, kibirdir. Ve bazen en zor imtihan, bilgisizlerin değil; çok bilenlerin imtihanıdır.”

Saygılarımla
Taşkın Koçak