Kur’ân Okumada Cüz Dağıtımı ve Hatim Uygulaması Üzerine Usûlî Bir İnceleme

1. Meselenin Mahalli: İbadet mi, Tertip mi?

Öncelikle şu ayrımın açıkça yapılması gerekir:

Kur’ân-ı Kerîm okumak bizzat ibadettir; bu ibadetin ne şekilde tertip edileceği ise usûl ve vesile alanına girer.

Usûl-i fıkıhta yerleşik ilkeye göre, ibadetlerin aslı nass ile sabit olur; bu ibadetlere ulaştıran vasıtalar ise zaman, mekân ve imkânlara göre değişebilir.¹

Bu çerçevede “cüz dağıtarak hatim yapmak”, yeni bir ibadet ihdas etmek değil; meşruiyeti sabit olan Kur’ân okuma ibadetini kolaylaştıran ve organize eden bir tertiptir.

2. “Resûlullah ve Sahâbe Yapmadı” İtirazının Usûlî Sınırı

Ehl-i sünnet usûlünde şu kaide sabittir:

“Resûlullah’ın ﷺ bir fiili yapmamış olması, tek başına o fiilin haram veya bid‘at olduğuna delil teşkil etmez.”²

Zira Resûlullah ﷺ:

  • Mushafı tek cilt hâlinde cem etmemiş,
  • Ayetleri harekelettirmemiş,
  • Teravihi cemaatle sürekli kıldırmamış,
  • Medrese, kürsü, minare gibi kurumları tesis etmemiştir.

Buna rağmen bu uygulamalar, sahâbe ve tâbiîn tarafından bid‘at değil, maslahat gereği ictihadî tertipler olarak kabul edilmiştir.³

Dolayısıyla “sahâbe döneminde cüz dağıtımı yoktu” tespiti tarihî olarak doğru olsa da, hüküm çıkarıcı değildir.

3. Mukabele ve Cüz Dağıtımı Arasındaki Mahiyet Birliği

Mukabele uygulamasında:

  • Bir kişi okur, diğerleri dinler.

Cüz dağıtımında:

  • Birden fazla kişi okur, neticede Kur’ân tamamlanır.

Her iki durumda da:

  • Okunan metin Kur’ân’dır,
  • Amaç tilâvet ve sevaptır,
  • Yasaklanmış bir fiil yoktur.

Sahâbe döneminde cüz dağıtımının bulunmaması, bunun yasak olmasından değil, mushaf yaygınlığının, okur-yazarlığın ve toplu tertip imkânlarının sınırlı olmasındandır.

4. İctihadın Meşruiyeti: Muâz b. Cebel Hadisi

Resûlullah’ın ﷺ Muâz b. Cebel’i Yemen’e vali olarak gönderirken kendisine sorduğu ve cevabını tasvip ettiği meşhur hadis, bu meselenin anahtarıdır:

“Allah’ın Kitabı’nda bulamazsam Resûlullah’ın sünnetiyle; onda da bulamazsam reyimle ictihad ederim.”

Resûlullah ﷺ bu cevaptan memnun olmuştur.

Bu hadis açıkça göstermektedir ki:

  • Her ayrıntı için nass aranmaz,
  • Nassın belirlemediği alanlarda, asla aykırı olmamak kaydıyla tertip ve düzenleme yapılabilir.

Cüz dağıtarak hatim yapmak da bu ictihad alanına dahildir.

5. Bid‘at Korkusu ve Ölçünün Korunması

Bid‘atten sakınma hassasiyeti yerindedir. Ancak İmam Şâtıbî’nin de belirttiği üzere:

“Bid‘at, şeriata aykırı olan yeniliktir; şeriatın maksadına hizmet eden düzenlemeler bid‘at sayılmaz.”

Kur’ân okumayı teşvik eden, yaygınlaştıran ve kolaylaştıran bir tertibin:

  • Şeriata aykırı olması,
  • Harama götürmesi,
  • İbadeti bozması söz konusu değildir.

Bu sebeple cüz dağıtımını bid‘at olarak nitelemek, bid‘at kavramını genişletmek ve meşru alanı daraltmak sonucunu doğurur.

6. Sonuç

Sonuç olarak denilebilir ki:

  1. Kur’ân okumak ibadettir ve meşruiyeti kat‘îdir.
  2. Cüz dağıtarak hatim yapmak, yeni bir ibadet değil; meşru bir ibadetin tertibidir.
  3. Resûlullah ﷺ ve sahâbenin bunu yapmamış olması, yasaklama delili değildir.
  4. Bu uygulama bid‘at değil, ictihad ve maslahat alanına girer.
  5. İtiraz edilecekse, tertibin kendisine değil; ibadetin özüne aykırılık olup olmadığına bakılmalıdır.

Bu çerçevede cüz dağıtarak yapılan hatimlere katılmak, dinî bakımdan sakıncalı değildir; aksine Kur’ân’la irtibatı artıran meşru bir yoldur.

Hazırlayan: Ahmet Ziya İbrahimoğlu
09.01.2026 – Üsküdar

Dipnotlar:

  1. Şâtıbî, el-Muvâfakât, I, 177.
  2. İbn Teymiyye, İktidâü’s-Sırâti’l-Müstakîm, II, 590.
  3. Nevevî, el-Mecmû‘, III, 526.
  4. Zürkânî, Menâhilü’l-İrfân, I, 242.
  5. Ebû Dâvûd, Akdiye, 11; Tirmizî, Ahkâm, 3.
  6. Şâtıbî, el-İ‘tisâm, I, 37.
  7. İzz b. Abdüsselâm, Kavâ‘idü’l-Ahkâm, II, 173.

ترجمة من التركية إلى العربية: 👇

دراسة أصولية حول تقسيم الأجزاء في تلاوة القرآن وختمه

1. محلّ النزاع: عبادة أم ترتيب؟

ينبغي أولاً إيضاح هذا التفريق بدقة:

تلاوة القرآن الكريم عبادة في ذاتها، أمّا كيفية تنظيم هذه العبادة وترتيبها فهي من باب الوسائل والترتيبات.

والقاعدة المستقرة في أصول الفقه تقرر أن **أصل العبادات يثبت بالنص، أمّا الوسائل الموصلة إليها فتختلف باختلاف الزمان والمكان والأحوال.**¹

وعلى هذا، فإن تقسيم الأجزاء بقصد إتمام الختمة ليس إحداث عبادة جديدة، وإنما هو تنظيم عملي لعبادة ثبتت مشروعيتها نصًّا، بقصد التيسير والتعاون.

2. حدود الاحتجاج بترك النبي ﷺ والصحابة

من القواعد المقررة عند أهل السنة:

**إن ترك النبي ﷺ لِفعلٍ ما لا يدل بمجرده على تحريمه ولا على كونه بدعة.**²

فإن النبي ﷺ:

  • لم يجمع المصحف في مصحف واحد،
  • ولم يضع النقط ولا الحركات،
  • ولم يواظب على صلاة التراويح جماعة،
  • ولم يؤسس مدارس ولا منابر ولا مآذن بالشكل المعروف لاحقًا.

ومع ذلك فقد أقرّ الصحابة والتابعون هذه الأعمال **لا على أنها بدع، بل باعتبارها تنظيمات اجتهادية اقتضتها المصلحة.**³

وعليه، فقولنا: لم يكن تقسيم الأجزاء موجودًا في عهد الصحابة صحيح تاريخيًا، لكنه غير منتج للحكم الشرعي.

3. وحدة المعنى بين المقابلة وتقسيم الأجزاء

في المقابلة:

  • يقرأ واحد، ويستمع الآخرون.

وفي تقسيم الأجزاء:

  • يقرأ جماعة، ويُختَم القرآن مجموعًا.

وفي الحالتين:

  • المقروء هو القرآن،
  • والمقصود التلاوة ونيل الثواب،
  • ولا يوجد فعل منهيّ عنه شرعًا.

وعدم وجود تقسيم الأجزاء في عصر الصحابة ليس لكونه ممنوعًا، بل بسبب قلة انتشار المصاحف، وضعف القدرة على التنظيم الجماعي، ومحدودية وسائل التعليم.

4. مشروعية الاجتهاد: حديث معاذ بن جبل

حديث إرسال النبي ﷺ لمعاذ بن جبل إلى اليمن، وسؤاله له عن منهجه في القضاء، وموافقته على جوابه، يُعد أصلًا حاكمًا في هذه المسألة:

«فإن لم أجد في كتاب الله؟ قال: فبسنة رسول الله. قال: فإن لم أجد؟ قال: أجتهد رأيي ولا آلو.»

فسرّ النبي ﷺ بذلك.

ويدل الحديث بوضوح على أن:

  • ليس كل جزئية تحتاج إلى نص خاص،
  • وما لم يرد فيه نص، ولم يخالف أصلًا شرعيًا، فمجاله الاجتهاد والترتيب والتنظيم.

وتقسيم الأجزاء لإتمام الختمة داخل في هذا الباب.

5. الخوف من البدعة وضبط الميزان

التحرز من البدعة مقصد محمود، غير أن الإمام الشاطبي يقرر:

**البدعة هي ما خالف مقصود الشريعة، أما ما خدم مقصدها فلا يُعد بدعة.**⁶

والتنظيم الذي:

  • يشجع على تلاوة القرآن،
  • ويُيسر إتمامه،
  • ويزيد الصلة به،

لا يتضمن:

  • مخالفة شرعية،
  • ولا يؤدي إلى محرم،
  • ولا يغيّر حقيقة العبادة.

ومن ثمّ فإن وصف تقسيم الأجزاء بالبدعة توسيع غير منضبط لمفهوم البدعة، ويؤدي إلى تضييق ما وسّعه الشرع.⁷

6. الخلاصة

يمكن تلخيص المسألة في النقاط الآتية:

  1. تلاوة القرآن عبادة ثابتة قطعًا.
  2. تقسيم الأجزاء لختم القرآن ليس عبادة مستقلة، بل ترتيب لعبادة مشروعة.
  3. عدم فعل النبي ﷺ والصحابة لذلك لا يدل على المنع.
  4. هذا العمل من باب الاجتهاد والمصلحة، لا من باب البدعة.
  5. محل النظر ليس في الترتيب ذاته، بل في مخالفته – إن وُجدت – لأصل شرعي.

وعليه، فإن المشاركة في ختم القرآن عن طريق تقسيم الأجزاء لا حرج فيها شرعًا، بل هي وسيلة مشروعة لتعزيز الارتباط بالقرآن الكريم.

أعده: أحمد ضياء إبراهيم أوغلو

الهوامش

  1. الشاطبي، الموافقات، ج 1، ص 177.
  2. ابن تيمية، اقتضاء الصراط المستقيم، ج 2، ص 590.
  3. النووي، المجموع، ج 3، ص 526.
  4. الزرقاني، مناهل العرفان، ج 1، ص 242.
  5. أبو داود، الأقضية، 11؛ الترمذي، الأحكام، 3.
  6. الشاطبي، الاعتصام، ج 1، ص 37.
  7. عز الدين بن عبد السلام، قواعد الأحكام، ج 2، ص 173.